Кіріспе

Семей (; ), 2007 жылға дейін Семипалатинск (Семипала́тинск) және 1917–1920 жылдар аралығында Алаш қаласы (, Алаш қаласы) деп аталған, Қазақстанның шығысында, Сибірдің қазақ бөлігінде орналасқан қала. Абай облысы 2022 жылы құрылғанда Семей оның әкімшілік орталығына айналды. Ол Ресей шекарасына жақын Ертіс өзені бойында, Алматыдан солтүстікке және Ресейдің Омск қаласынан оңтүстік-шығысқа қарай жатыр. Халық саны:

Тарих

Бұл аймақтағы алғашқы орыс қонысы 1718 жылы Ресейдің Ертіс өзенінің жағасында ежелгі будда монастырының қираған жерлерінің жанында қамал салған кезден басталады. Қала (кейіннен қала) "Жеті бөлмелі қала" деп аталды, бұл монастырға байланысты берілген атау. Қала жиі Иртыш өзенінің қар суынан тасқындап, зардап шекті. 1778 жылы қамал су тасқыны аз болатын жерге көшірілді. Қаланың шағын қаласы қалыптасты, ол негізінен Орталық Азияның көшпелі халықтары мен өсіп келе жатқан Ресей империясы арасындағы өзен саудасына қызмет етті. 20-ғасырдың басында Түркістан-Сібір темір жолының салынуы қаланың маңыздылығын арттырып, Орталық Азия мен Сібір арасындағы маңызды транзиттік нүктеге айналдырды. 19 мамыр 1854 жылы Семей Ресей империясының Семей облысының астанасы болып бекітілді. 1917-1920 жылдар аралығында қала Ресейдегі Қазан төңкерісінен кейін құрылған, толық мойындалмаған Алаш автономиясының (1917-1920) астанасы болды. Алаш автономиясы кезеңінде қала Алаш қала деп аталды. 1920 жылы Петроградқа адал Қызыл Армия күштері аймақты басып алды. 1928 жылдың 17 қаңтарына дейін Семей губернаторлығының, 1928 жылдың 17 қаңтарынан 1939 жылдың 14 қазанына дейін Шығыс Қазақстан облысының, ал 1939 жылдан 1997 жылға дейін Семей облысының орталығы болды. 1949 жылы Совет атом бомбасы бағдарламасы қаланың батысындағы далалық аймақты қару сынақтарына арналған орын ретінде таңдады. Он жылдар бойы Курчатов (Совет атом бомбасының әкесі Игорь Курчатовтың есімімен аталған сынақ полигонының құпия қаласы) Совет қару-жарақ ғылымының ең дарынды ғалымдарына пана болды. КСРО 1949 жылғы алғашқы жарылыстан бастап 1989 жылға дейін Семей сынақ алаңын (СТС) пайдаланды; онда 456 ядролық сынақ, оның ішінде 340 жер асты және 116 атмосфералық сынақ жүргізілді. Семей маңындағы жерлер атомдық даму кезеңінен бастап қоршаған ортаға және денсаулыққа зиян келтірді: атмосфералық сынақтардың нәтижесінде болған радиоактивтік ластану және жұмысшылардың бақылаусыз әсерге ұшырауы, олардың кейбіреулері сынақ алаңына жақын жерде тұрды, бұл ауданның тұрғындары арасында қатерлі ісік, балалардың лейкемиясы және туа біткен кемістіктердің жоғары деңгейіне әкелді. Қазіргі Семей – дамыған университет қаласы, халқы 350 мыңнан асып түседі. Қазақстан мен Ресей Федерациясының шекарасына жақын орналасқандықтан және СТС зертханаларымен және университетімен байланысты үлкен ғылыми қауымның болуына байланысты, Семейдің Қазақстанның басқа қалаларына қарағанда орыстілдік сипаты басым деп есептеледі. 1997 жылдың 23 мамырында Семей облысы елордасы Өскемен қаласы болатын Шығыс Қазақстан облысымен бірікті. Семей көпірі – Иртиш өзені арқылы салынған аспалы көпір. Оның негізгі ұзындығы және жалпы ұзындығы құрылысы 1998 жылы басталды және көпір 2000 жылдың қараша айында қозғалысқа ашылды. 2007 жылы Семей қалалық кеңесі қаланың атын Семей деп өзгертуге бірауыздан дауыс берді. Төраға атаудың ондағы ауқымды атомдық сынақтарға байланысты жағымсыз ассоциациялары бар екенін айтты. 2022 жылдың наурыз айында Президент Тоқаев Семейді жаңа Абай облысының болашақ астанасы ретінде таңдады. Бұл 2022 жылдың 8 маусымында Абай облысы Қазақстанның ресми облысы болған кезде күшіне енді.

Көлік

Семей Түркістан-Сибирь темір жолында орналасқан және Алматы (бұрынғы Алма-Ата), Барнаул, Новосибирск және басқа да қалаларға байланыс ұсынады. Қалада Абай Құнанбайұлының құрметіне арналған мұражай бар. Достоевскийдің есімімен мұражай да, көше де аталады. Семейдегі Ф.М. Достоевский мұражайы 1971 жылдың 7 мамырында ашылды. Ол Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің №261 қаулысымен құрылған. Достоевскийге арналған жеті мұражайдың арасында Ресейден тыс жерде орналасқан жалғыз мұражай осы.

Жоғары білім

Семей қаласы жоғары білікті медицина мамандарымен аймақ пен елді қамтамасыз ететін, жетекші Семей медицина университеті бар зияткерлік медициналық орталығымен әйгілі.