Кіріспе
Приматтардың Haplorhini (/hæ/p/l/ə/'r/aɪ/n/aɪ/), гаплоринде (грекше "жайы мұрынды") немесе "құрғақ мұрынды" приматтар – бұл тарсиерлер мен симиандарды (Simiiformes немесе антропоидтар) қамтитын приматтардың кіші тобы, Strepsirrhini ("ылғал мұрынды") приматтарының туыс тобы ретінде. Атауы кейде Haplorrhini деп жазылады. Симиандарға катарринде (Ескі әлем маймылдары мен гоминидтер, адамдарды қоса) және платирриндер (Жаңа әлем маймылдары) кіреді. Гаплориниді 1918 жылы Покок ұсынды, ол тарсиерлердің лемурлар емес, маймылдардың туыс тобы екенін түсінгенде, сондай-ақ Хью Камингтің 80 жыл бұрын және Линнейдің 160 жыл бұрын жасаған жазбаларын ескерді. Линней үшін бұл приматтардың тобы "Simia" туысын құрады. Діни себептерге байланысты *Homo* жеке туыс ретінде сақталды. Қазірде жоқ болған омомидтер, ең төменгі деңгейдегі гаплорин саналады, тарсиерлерге, басқа гаплоринге қарағанда жақын деп есептеледі. Нақты қарым-қатынас әлі толыққанды анықталған жоқ. Уильямс, Кей және Кирк (2010) тарсиерлер мен симиандардың ортақ ата-тегі болғанын, ал ортақ ата-тегі омомидтермен ортақ болғанын ұсынады, бұл туралы 2008 жылы Баджпал және тағы басқалардың талдауынан алынған мәліметтер келтіріледі; бірақ олар тағы екі мүмкіндікті атап көрсетеді: тарсиерлер тікелей омомидтерден тараған, ал симиандар бөлек тарам, немесе симиандар мен тарсиерлердің екеуі де омомидтерден тараған. Гаплоринде 63 миллион жыл бұрын бөлінген стрепсиррин приматтарынан ("қисайған мұрынды" приматтар, грекше атауы осылай аударылады) ерекшеленетін бірқатар қасиеттер бар. Гаплоринде, тарсиерлерді қоса, С витаминін өндіретін терминалды ферменттің функциясы жойылған, ал стрепсирринде, сүтқоректілердің көптеген басқа топтары сияқты, бұл фермент сақталған. Генетикалық тұрғыдан, бес қысқа аралас ядролық элемент (SINE) барлық гаплоринде ортақ, ал стрепсирринде жоқ. Олардың ми-дене массасының арақатынасы стрепсирринге қарағанда әлдеқайда жоғары, ал негізгі сезімі – көру. Гаплоринде стрепсирринде кездесетін пост-орбитальді таяқшадан айырмашылығы, пост-орбитальді пластинасы бар. Көптеген түрлер күндізгі өмірге бейімделген (тарсиерлер мен түнгі маймылдардан басқа). Барлық антропоидтардың бір камералы жатыры бар; тарсиерлерде стрепсиррин сияқты екі мүйізді жатыр бар. Көптеген түрлерде әдетте бір туады, бірақ егіздер мен үшкілдер мармозеттер мен тамариндерде жиі кездеседі. Ұқсас жүктілік мерзіміне қарамастан, гаплориннің жаңа туған нәрестелері стрепсириннің жаңа туған нәрестелеріне қарағанда салыстырмалы түрде үлкен, бірақ анасына тәуелділік кезеңі ұзақ. Бұл өлшем және тәуелділік айырмашылығы олардың мінез-құлқы мен табиғи тарихының күрделілігіне байланысты деп есептеледі.
Haplorhini (/h//æ//p//l//ə/'/r//aɪ//n//aɪ/), the haplorhines (Greek for "simple nosed") or the "dry nosed" primates is a suborder of primates containing the tarsiers and the simians (Simiiformes or anthropoids), as sister of the Strepsirrhini ("moist nosed"). The name is sometimes spelled Haplorrhini. The simians include catarrhines (Old World monkeys and apes, including humans), and the platyrrhines (New World monkeys). Haplorhini was proposed by Pocock in 1918 when he realized the tarsiers were actually sister to the monkeys rather than the lemurs, also following findings of Hugh Cuming 80 years earlier and Linnaeus 160 years earlier. For Linnaeus, this ensemble of primates constituted a genus "Simia". For religious reasons, Homo constituted its own genus (which has remained). The extinct omomyids, which are considered to be the most basal haplorhines, are believed to be more closely related to the tarsiers than to other haplorhines. The exact relationship is not yet fully established – Williams, Kay and Kirk (2010) prefer the view that tarsiers and simians share a common ancestor, and that common ancestor shares a common ancestor with the omomyids, citing evidence from analysis by Bajpal et al. in 2008; but they also note two other possibilities – that tarsiers are directly descended from omomyids, with simians being a separate line, or that both simians and tarsiers are descended from omomyids. Haplorhines share a number of derived features that distinguish them from the strepsirrhine "wet nosed" primates (whose Greek name means "curved nose"), the other suborder of primates from which they diverged some 63 million years ago. The haplorhines, including tarsiers, have all lost the function of the terminal enzyme that manufactures Vitamin C, while the strepsirrhines, like most other orders of mammals, have retained this enzyme. Genetically, five short interspersed nuclear elements (SINEs) are common to all haplorhines whilst absent in strepsirrhines. Their brain to body mass ratio is significantly greater than the strepsirrhines, and their primary sense is vision. Haplorhines have a postorbital plate, unlike the postorbital bar found in strepsirrhines. Most species are diurnal (the exceptions being the tarsiers and the night monkeys). All anthropoids have a single chambered uterus; tarsiers have a bicornate uterus like the strepsirrhines. Most species typically have single births, although twins and triplets are common for marmosets and tamarins. Despite similar gestation periods, haplorhine newborns are relatively much larger than strepsirrhine newborns, but have a longer dependence period on their mother. This difference in size and dependence is credited to the increased complexity of their behavior and natural history.
Этимология
Haplorhini таксономиялық атауы ежелгі грек тіліндегі haploûs (ἁπλούς, 'бір есе', 'бір', 'жа simple') және rhinos (ῥις (жасыл ῥινός), 'мұрын') сөздерінен шығады. Ол көптеген сүтқоректілерде, оның ішінде стрепсиррин приматтарында кездесетін ринарий немесе "ылғал мұрынның" болмауына сілтеме жасайды.