Кіріспе
Приматтардың тармағы. Маймылдар (жинап айтқанда Hominoidea /h//ɒ//m//ᵻ/'/n//ɔɪ//d//i//.//ə/) – Сахара төменгі Африка және Оңтүстік-Шығыс Азияда (бірақ тарихқа дейінгі кезеңде Африканың көп бөлігінде, Азияның басым бөлігінде және Еуропада кеңінен таралған) өмір сүретін Ескі әлем маймылдарының кладасы. Олар өз туыс тобы Cercopithecidae-мен бірге катаррин кладасын құрайды, бұл оларды кладистикалық тұрғыдан маймылдарға жатқызады. Маймылдардың TBXT генінің мутациясы нәтижесінде құйрықтары жоқ. Дәстүрлі және ғылыми емес қолданыста, маймыл термині таксономиялық тұрғыдан құйрықтары жоқ приматтарды (мысалы, Барбария маймылы және қара маймыл) қамтуы мүмкін, сондықтан ол ғылыми таксон Hominoidea-ға тең емес. Хоминоидтар суперотбасының екі тармағы бар: гиббондар, немесе кіші маймылдар; және гоминидтер, немесе үлкен маймылдар. Hylobatidae тұқымдастығына кіші маймылдар кіреді, оған төрт туыс және гиббонның 20 түрі жатады, соның ішінде ларга гиббоны және сиаман, олардың барлығы Азияда таралған. Олар ағаштарда өте жақсы тіршілік етеді және жерде екі аяқпен жүреді. Олардың денесі жеңіл, ал әлеуметтік топтары үлкен маймылдарға қарағанда кішкентай. Hominidae (гоминидтер) тұқымдастығына, үлкен маймылдарға, орангутанның үш қазіргі түрі мен олардың кіші түрлері, горилланың екі қазіргі түрі мен олардың кіші түрлері, паниннің екі қазіргі түрі (бонобо және шимпанзе) мен олардың кіші түрлері және бір ғана қазіргі кіші түріндегі адам кіреді.
Apes (collectively Hominoidea /h//ɒ//m//ᵻ/'/n//ɔɪ//d//i//.//ə/) are a clade of Old World simians native to sub Saharan Africa and Southeast Asia (though they were more widespread in Africa, most of Asia, and Europe in prehistory), which together with its sister group Cercopithecidae form the catarrhine clade, cladistically making them monkeys. Apes do not have tails due to a mutation of the TBXT gene. In traditional and non scientific use, the term ape can include tailless primates taxonomically considered Cercopithecidae (such as the Barbary ape and black ape), and is thus not equivalent to the scientific taxon Hominoidea. There are two extant branches of the superfamily Hominoidea: the gibbons, or lesser apes; and the hominids, or great apes. The family Hylobatidae, the lesser apes, include four genera and a total of 20 species of gibbon, including the lar gibbon and the siamang, all native to Asia. They are highly arboreal and bipedal on the ground. They have lighter bodies and smaller social groups than great apes. The family Hominidae (hominids), the great apes, include four genera comprising three extant species of orangutans and their subspecies, two extant species of gorillas and their subspecies, two extant species of panins (bonobos and chimpanzees) and their subspecies, and humans in a single extant subspecies.
Эволюция
Гоминоидтардың қазбалық қалдықтары әлі де толық емес және шашыраңқы болғанымен, қазір адамдардың эволюциялық тарихының негізгі жоспасын беруге жеткілікті мәліметтер бар. Бұрын адамдар мен басқа қолданыстағы гоминоидтардың арасындағы айырылыс 15-20 миллион жыл бұрын болды деп есептелген, және сол кезеңнің бірнеше түрлері, мысалы, Рамапитек, бір кезде гомининге жатты және адамдардың болуы мүмкін ата-бабасы деп саналған. Бірақ, кейінірек табылған қазбалар Рамапитек орангутанға жақын екенін көрсетті; ал жаңа биохимиялық мәліметтер адамдар мен гоминид емес жаратылыстардың (яғни, шимпанзелердің) соңғы ортақ ата-бабасы 5 мен 10 миллион жыл бұрын болғанын, және осы аралықтың төменгі шегіне жақын болғанын көрсетеді (жақындағы кезеңде); қараңыз, Шимпанзе-адам соңғы ортақ ата-бабасы (CHLCA).
Мінез-құлық
Үш танымал "үлкен маймылдар" бойынша, мысалы, Джейн Гудолл, Диан Фосси және Бируте Галдикас сияқты, табиғатта мінез-құлықты зерттеудің маңызды жұмыстары аяқталды. Бұл зерттеулер көрсеткендей, табиғи ортада адам емес гоминоидтардың әлеуметтік құрылымы күрт түрленеді: гиббондар моногамды, аумақтық жұптасып тіршілік етеді, орангутандар жалғыз өмір сүреді, гориллалар бір ересек еркек жетекшісі бар шағын топтарда тіршілік етеді, ал шимпанзелер боноболармен бірге үлкен топтарда өмір сүреді, боноболар еркін жыныстық қатынасқа барады. Олардың тамақтану әдеттері де әртүрлі: гориллалар жапырақ жейді, ал қалғандары негізінен жеміс-жидектермен қоректенеді, бірақ жалпы шимпанзе ет аулайды. Олардың азық-түлік іздеу мінез-құлқы да осыған сәйкес өзгереді. 2023 жылдың қарашасында ғалымдар алғаш рет маймылдар, соның ішінде боноболар сияқты приматтар тобының бір-бірімен ынтымақтаса алатынына дәлелдер келтірді.
Диета
Адамдар мен гориллалардан басқа маймылдардың рационы көбінесе жемістерден тұрады, бірақ олар басқа да түрлі тағамдармен толықтырылады. Гориллалар негізінен жапырақ жейтін жануарлар, олар көбінесе сабақтар, жапырақтар, тамырлар мен жапырақтарды жейді, сондай-ақ жемістер мен басқа да тағамдар да ішеді. Адам емес маймылдар көбінесе жәндіктер немесе жұмыртқа сияқты шикі жануар тағамдарын аз мөлшерде жейді. Ал адамдардың жағдайында көші-қон және аң аулау құралдарының, сондай-ақ тамақ пісірудің пайда болуы тағам мен диетаның одан да кең ассортиментіне әкелді, көптеген адамдардың диетасына пісірілген түйнектер (тамырлар) немесе бұршақтар көп мөлшерде кіреді. Мал шаруашылығы және өнеркәсіптік тазарту мен өңдеу сияқты басқа да тағам өндіру және өңдеу әдістері адамдардың тамақтануын одан әрі өзгертті. Адамдар және басқа маймылдар кейде басқа приматтарды жейді. Осы приматтардың кейбіреуі қазір жойылу қаупіне тап болды, себебі олардың мекендеу ортасы қысқарып барады.
Танымдық
Адам емес гоминоидтардың бәрі жоғары интеллектке ие деп есептеледі, ал ғылыми зерттеулер олардың танымдық тесттердің кең спектрінде өте жақсы нәтижелер көрсетіп, оны растады – бірақ гиббондардың танымдық қабілеттері туралы деректер шамалы. Вольфганг Кёлердің алғашқы зерттеулері шимпанзелердің ерекше мәселе шешу қабілеттерін көрсетті, Кёлер оны түсінікпен байланыстырды. Құралдарды қолдану көп рет дәлелденді; соңғы кезде құралдарды жасау табиғатта да, зертханалық сынақтарда да тіркелді. Еліктеуді "үлкен маймылдарда" басқа примат түрлеріне қарағанда әлдеқайда оңай көрсетуге болады. Жануарлар тілін меңгеру бойынша барлық зерттеулер дерлік "үлкен маймылдармен" жүргізілді, және олардың нағыз тілдік қабілеттерін көрсетуіне қатысты пікір таласы жалғасып жатқанмен, олардың маңызды оқу жетістіктеріне күмән жоқ. Африканың әртүрлі аймақтарындағы шимпанзелер тамақ алу үшін қолданылатын құралдарды жасады, бұл жануарлар мәдениетінің бір түрін көрсетеді.