Кіріспе

Манчестердегі ғылыми кітапхана, Англия.

Екі кітапхананың жинаған арнайы коллекциялары біртіндеп Динсгейт ғимаратында шоғырландырылды. Ұлыбританиядағы ең ірі коллекциялардың бірі саналатын арнайы коллекцияларға ортағасырлық безенділген қолжазбалар және ерте еуропалық баспа үлгілері кіреді, соның ішінде Гутенберг Библиясы, Уильям Кэкстон баспасының екінші ең үлкен коллекциясы және Венециядағы Альдин баспасының ең толық жинағы бар. Райлендс кітапханасының P52 папирусы – Жаңа Өсиеттің ең ерте сақталған мәтіні деп есептеледі. Кітапханада көрнекті тұлғалардың жеке қағаздары мен хаттары сақталады, олардың ішінде романист Элизабет Гаскелл және ғалым Джон Далтон бар. Архитектуралық стиль негізінен нео-готикалық, ал әсем және монументалды қақпаханада (Динсгейтке қарап тұр) өнеркәсіптік стильдің элементтері бар, ол айналағы көше пейзажына үстемдік етеді. 1994 жылы I санаттағы ескерткіш мәртебесі берілген кітапхана Манчестер университетімен ұсталады және кітапхана оқырмандары мен келушілерге ашық. Кітапхана Англияның тағайындау схемасы бойынша ұлттық және халықаралық маңызы бар мұражай, кітапхана және мұрағат коллекцияларының бірі болып табылады. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, 152 коллекция ресми түрде тағайындалған.

Тарих

Энриетта Райлендс 1889 жылы өзінің естелік кітапханасы үшін Диансгейттегі жерді сатып алды және архитектор Базил Шампнейске жобалауды тапсырды. Миссис Райлендс Манчестердегі ғалым Элис Кукке 2-ші граф Спенсердің ауқымды кітапханасын, сондай-ақ тағы бір автографтар жинағын тізімдеуді тапсырды. Миссис Райлендс кітапхананың негізгі бағытын дінтанулық ғылымдарға бағыттады, ал Викториялық готика стилінің көрнекті үлгісі саналатын ғимарат шіркеуге ұқсас, бірақ идеясы үлкен ауқымдағы Оксфорд колледжінің кітапханасы болды. Шампнейс тапсырыс алғаннан кейін бір апта ішінде Миссис Райлендске жобаларды ұсынды. Кейін жиі келіспеушіліктер туды және Миссис Райлендс оның қарсылығына қарамастан, сәндік элементтерді, терезе әйнектерін және мүсіндерді өзі таңдады. Шампнейске Британдық архитекторлер институтының бас мәжілісінде кітапхана туралы баяндама жасау құрметі берілді және 1912 жылы Корольдік алтын медальмен марапатталды. Кітапхана коллекциясының ядросы Джордж Спенсердің жинаған 40 000 кітабынан тұрады, оның ішінде көптеген сирек кітаптар бар, оларды Миссис Райлендс 1892 жылы Лорд Спенсерден 210 000 фунт стерлингке сатып алған. Ол 1889 жылы кітаптарды жинауды бастап, өмірінің соңына дейін жалғастырды. 1972 жылдың шілде айында Джон Райлендс кітапханасы мен Манчестер университетінің кітапханасы біріктіріліп, Манчестердегі Джон Райлендс университетінің кітапханасы деп аталды. Екі кітапханада жиналған арнайы коллекциялар біртіндеп Диансгейт ғимаратында шоғырландырылды. Ғимарат төрт рет кеңейтілді, алғашқы рет 1920 жылы Шампнейс жобалары бойынша, Бірінші дүниежүзілік соғыстың кешігуінен кейін. Леди Вольфсон ғимараты 1962 жылы батыс жағында ашылды, ал 1969 жылы бірінші ғимараттың оңтүстігіне үшінші кеңейтім салынды. 2003 жылдың қаңтар айында ғимаратты жаңартуға шақыру жарияланды. Қаржы Манчестер университеті мен Heritage Lottery Fund-тан алынған гранттардан, сондай-ақ Манчестер тұрғындары мен компаниялардың қайырымдылықтарынан түсті. "Райлендсті ашу" жобасы үшінші кеңейтімді бұзды, ескі ғимараттың бір бөлігін жаңартты және темірбетон шатырының үстіне шатырлы шатыр орнатты. Шампнейс шатырлы шатырды жобалаған, бірақ Миссис Райлендске ішкі тас күмбез өрт қаупін азайтады деп кеңес берілді, сондықтан ол салынбады. 2024 жылдың ақпан айында кітапхананы жаңартуға бағытталған 7,6 миллион фунт стерлингтік жоспар ұсынылды, оған сәйкес Манчестер қалалық кеңесі Джон Райлендс зерттеу институты мен кітапханасын жаңарту үшін "сезімтал бейімделулер" сериясына рұқсат береді. "Джон Райлендс: Келесі тарау" жобасы "Imagine2030" көрінісінің бөлігі болып табылады.

Орналасқан жері

XIX ғасырда Манчестер гүлденген өнеркәсіптік қалаға айналды, ал мақта өндірісінің қажеттіліктері инженерлік және химиялық өнеркәсіптің дамуына серпін берді. Қала "өте лас" болып, "әсіресе қыс айларында жиі тығыз тұманға толып, үнемі күйе және басқа да қоқыстар төгіліп тұратын" еді. Бұл және халық тығыз қоныстанған жағдай сәулетшіге көптеген жобалау мәселелерін тудырды. Ғсыр бойы тоқыма өндірісінің көп бөлігі айналасындағы қалалардағы жаңа фабрикаларға көшті, ал Манчестер ішкі және шетелдік нарықтар үшін мақта тауарларын саудалау орталығы болып қала берді, бірақ көмір мен газды жағудан туындаған ластану үлкен проблема болып қала берді. Райлендс ханым таңдаған жер қаланың орталық және әсем бөлігінде орналасқан, бірақ пішіні мен орналасуы қиын болды және биік қоймалар, қираған шағын үйлер мен тар көшелермен қоршалған еді.

Сыртқы

Кітапхана төртбұрышты жоспармен салынған, ал кейінгі кеңейтімдер арт жағына орналасқан. Ол әшекейленген неоготикалық стильде, қолөнер бөлшектерімен шіркеуге ұқсату үшін жобаланған. Ішкі темір қаңқалы құрылымы және кірпішпен қапталған едені бар. Шампнейдің пікірінше, сыртқы жағына қолданылған "әрқашан берік болатынына" сенген қызыл "Барбария жазығы" құмтасы, Виктория дәуірінің соңындағы Манчестерде ерекше таңдау болды. Ол салыстырмалы түрде сәтті болды, өйткені 1900 жылы Шампнейдің тексеруі "біршама химиялық заттармен қаныққан атмосфераның әсерінен" аз ғана жұмсаруды көрсетті, бірақ 1909 жылы кейбір жөндеулер қажет болды. Кітапханада екі қабаттан тұратын, бірақ үш қабатқа ұқсайтын крипт бар. Деансгейт қасбеті ашық аркадасымен қоршалған парапетке ие, оның астында монастырь қақпасына ұқсайтын үш бөліктен тұратын кіреберіс орналасқан. Оның орталық порталы екі жағында есіктермен бөлінген және биік терезелермен шектеледі. Есіктердің үстінде екі шағын бұрышты мұнаралы терезелер орналасқан. Беттері әртүрлі ою-өрнектермен және жіңішке тілімделген әшекейлермен безендірілген. Кіреберіс порталының екі жағында жазық қабырғалары бар, үстінде гротесктер мен үлкен сегізбұрышты шамдар бар екі қабатты екі қанатты қанаттар орналасқан. Кіреберіс порталының артында, шаршы мұнаралармен шектесетін оқу залының үш терезелі шығыс жағы орналасқан. Оның ретикуляциялық әшекейлері мен тіректері парапетке ұқсас стильде жасалған. Кітапхананың алдында Фромдық әнші жасаған жаңа өрнекті қола қоршаулар, ортасында екі қақпалы және шамдар орналасқан. Скульптурадағы портреттер (20) және боялған шыны (40) адамзаттың зиялы және көркемдік тарихынан алынған тұлғаларды бейнелейді. Батыс терезесі Мұсадан Шлейермахерге дейінгі "Теологияны", ал шығыс терезесі "Әдебиет және өнерді" (философияны қоса) көрсетеді. Оқу залындағы Джон мен Энрикетта Райлендстердің ақ мәрмәрдан жасалған портреттік мүсіндерін Джон Кэссиди жасаған, ол вестибюльдегі "Теология, ғылым және өнер" аллегориялық тобын да орындаған. Негізгі кітапхана мен галереясы бар оқу залынан басқа, жобаға бірінші қабатта Киелі кітаптар және карталар бөлмелері, ал төменгі қабатта конференциялық (лекциялық) және комитеттер бөлмелері кірген. 1969 жылы кеңейту үшін бұрынғы қараушы үйі бұзылған. Бірақ кітапхана Манчестердегі электр қуатымен жарықтандырылған алғашқы қоғамдық ғимараттардың бірі болды және 1950 жылға дейін өздігінен қуат өндіріп тұрды. Төменгі қабатта көптеген ауа кіреберістері салынған, және клиенті лас ауаны тоқтату мүмкін емес деп санаса да, Шампней сірінділерді ұстау үшін юта немесе гессиан экрандарын, күкірт пен басқа химиялық заттарды ұстау үшін су шашыратқыштарды орнатты. 2012 жылға қарай 250 000-нан астам басылған томдар мен миллионнан астам қолжазбалар мен мұрағаттық материалдар жиналды. Кітапхана коллекциясының негізі 1892 жылы сатып алынған Лорд Спенсердің Альторп кітапханасы болды, ол жеке меншіктегі ең жақсы кітапханалық коллекциялардың бірі саналады, онда 1501 жылға дейінгі 3000 дананы қоса 43 000 дана бар. Миссис Райлендс Спенсердің коллекциясына 210 000 фунт төледі, оның ішінде Альдин коллекциясы және 3000 инкунабуладан тұратын жинақ бар. Инкунабулаға бірнеше блок кітаптары және Оңтүстік Германиядағы (1423) Сент-Кристофердің блок басылымы кірді, соңғысы күні даусыз ең ертедегі даталанған блок басылымы болып табылады. Кейінгі жылдары коллекцияға әртүрлі көздерден тағы 1000-нан астам инкунабула қосылды. Оуэнс колледжінің кітапханасы 1901 жылы Рихард Копли Кристидің 8000-нан астам томдық кітапханасын алды, оның ішінде Ренессанс дәуірінен көптеген сирек кітаптар бар. Ол 1904 жылдан бастап Манчестердегі Виктория университетінің кітапханасының бөлігі болды және 1972 жылы біріктірілгеннен кейін Джон Райлендс кітапханасының ғимаратына көшірілді. 1901 жылы Миссис Райлендс Хай-Холлдың 26-шы графы Джеймс Линдсейге тиесілі 6000-нан астам қолжазбаға 155 000 фунт төледі. Линдезия кітапханасы сол кезде Ұлыбританиядағы ең әсерлі жеке коллекциялардың бірі болды, оның көлемі мен кейбір мазмұнының сирек кездесетіндігі үшін. Уолтер Льюэллин Буллок 1930 жылдары 5000 бұйым қалдырды (әсіресе ертедегі итальяндық басылымдар). Миссис Райлендс 1908 жылы қайтыс болды, кітапхананы кеңейтуге мүмкіндік беру үшін жеке коллекциясын және 200 000 фунт стерлинг мүлікті қалдырды. Бұл қаражат 180 000 кітап, 3000 қолжазба сатып алуға және ғимаратты кеңейтуге жұмсалды. Кітапханашы Генри Гуппи 1921 жылы Ланкашир мен Чеширде округтік мұрағат кеңселері болмаған кезде, адамдардан өздерінің мұрағаттарын сақтау үшін тапсыруға шақырды, кітапхана тарихи отбасылық жазбаларды жинауды бастаған алғашқылардың бірі болды. Кітапхана коллекциясында орта ғасырлық әсем жарықтандырылған қолжазбалар, Еуропаның ерте басылымдарының мысалдары, соның ішінде Гутенберг Библиясының қағазға басылған нұсқасы және Уильям Кэкстон басып шығарған кітаптар, сондай-ақ Элизабет Гаскелл, Джон Дальтон және Джон Уэсли сияқты көрнекті тарихи тұлғалардың жеке қағаздары бар. Кітапхана Райлендс папирустары деп белгілі папирус фрагменттерін және Солтүстік Африкадан алынған құжаттарды сақтайды. Ең танымалдары - Жаңа өсиеттің ең көне мәтіні деп саналатын Иоанн фрагменті, Райлендс кітапханасының папирусы P52, канондық Иоанн Евангелиясы мәтінінің ең ерте фрагменті; ең ертедегі Septuagint фрагменті, Райлендс папирусы 458; және апокрифтік Мария Евангелиясының қолжазба фрагменті, Райлендс папирусы 463. Minuscule 702, ε2010 (von Soden) - Жаңа өсиеттің грекше кішкентай қолжазбасы, парқмада. Оксиринх папирустары арасында әйелдер туралы уағыз (Inv R. 55247), Товит кітабының (Апокриф) бір бөлігі (448) және құлдың ауысуына қатысты Оксиринх папирусы 73 бар. Араб папирустарын Дэвид Сэмюэл Марголиут каталогтаған; оның каталогы 1933 жылы жарияланды. Спенсер, Кроуфорд, Кристи және Буллок коллекцияларына қоса, коллекциялар институттар мен жеке тұлғаларға тиесілі бірнеше кітапханалардан алынған сыйлықтармен, тұрақты қарыздармен немесе сатып алынған заттармен толықтырылды. Оларға 1924 жылы 27-ші Кроуфорд графы сыйлаған Француз революциясының жарналары және 1977 жылы Ұлыбританияның Методист шіркеуінің мұрағаты кіреді. 1924 жылы кітапхана Линдезия кітапханасының Француз революциялық коллекциясының көп бөлігін сатып алды; содан кейін кітапхананың жартылай мерейтойында 27-ші Кроуфорд графы Линдезия кітапханасынан Француз революциялық жарналарын сыйлады. 1946 жылдан 1988 жылға дейін Кроуфорд графының кітапханасының бірнеше бөлімдері осы жерге салынды, бірақ олардың барлығынан біреуі 1988 жылы алынып тасталды. Халық мәдениетін сақтау және зерттеуге арналған ұлттық коллекция, British Pop Archive кітапханада мамыр айында 2022 жылы көрмемен ашылды.

Қызметкерлер

Джон Райлендс кітапханасының бірігуге дейінгі кітапханашыларының қатарында 1899 және 1900 жылдары Эдвард Гордон Дафф, ал 1899 мен 1948 жылдар аралығында Генри Гуппи (1900 жылға дейін Даффпен бірлесіп кітапхананы басқарған) болды. Дафф 1893 және 1899 жылдар аралығында жинақталған кітапхананың түпнұсқа каталогын жасауға жауапты болды: «Манчестердегі Джон Райлендс кітапханасындағы баспа кітаптары мен қолжазбаларының каталогы»; ред. Э. Г. Дафф. Манчестер: Дж. Э. Корниш, 1899. 3 томдық. Доктор Гуппи 1903 жылы «Джон Райлендс кітапханасының бюллетені» жарияламай бастады; ол кейін академиялық мақалалар жариялайтын журналға айналды және 1972 жылдың күзінен бастап атауы «Манчестердегі Джон Райлендс университеті кітапханасының бюллетені» деп өзгертілді (содан кейін шағын өзгерістер енгізілді). Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 11 қызметкер қарулы күштерге қосылды; олардың ішінде тек капитан О. Дж. Саттон, MC, қызмет барысында қаза тапты. Басқа да есімдерді атағанда, Джеймс Рендел Харрис, Альфонс Мингана, үшінші кітапханашы болған семит ғалымы профессор Эдвард Робертсон (1964 жылы қайтыс болған) және батыс қолжазбаларын сақтаған, кейін Манчестер университетінің кітапханашысы болған Мозес Тайсон бар. Медицина тарихшысы Стелла Батлер 2000 жылдан 2009 жылға дейін арнайы жинақтар бөлімінің меңгерушісі болды, ал 2011 жылы Лидс университетінің кітапханашысы болып тағайындалды. 2009 жылдан 2019 жылға дейін Рейчел Бекетт Джон Райлендс кітапханасының арнайы жинақтар бөлімінің басшысы және директорының орынбасары қызметін атқарды. Кристофер Пресслер 2019 жылдың ақпан айында Джон Райлендс университетінің кітапханашысы және Манчестер университетінің кітапханасының директоры болып тағайындалды.

Джон Райлендс ғылыми-зерттеу институты

Джон Райлендс ғылыми-зерттеу институтын 1987 жылы әрекет етуші кітапханашы Дэвид Миллер Деансгейтте сақталған бастапқы материалдарды зерттеуді дамыту, қаржыландыру және ынталандыру мақсатымен құрды. 2013 жылы профессор Питер Порманн директор болып тағайындалғанда институт Манчестер университетінің гуманитарлық факультеті мен Джон Райлендс кітапханасының бірлескен жобасы ретінде қайта іске қосылды. Институттың миссиясы – Манчестердегі және бүкіл әлемдегі зерттеушілермен әріптестік орнатып, кітапхананың ерекше жинақтарын жаңа және көп салалы зерттеулерге ашу. Құрылғалы бері институт ұлттық және халықаралық деңгейде танылды, сондай-ақ Сандық және гуманитарлық ғылымдар ғылыми кеңесі, Леверхулм қоры, Британ академиясы және Мари Кюри қоры сияқты ұйымдардан жинақтарды зерттеуге арналған гранттар тартуға қатысты. Бұған қоса, Әмин Әмири, Дэвид Шрив, Судавар еске алу қоры және Марк Янгер сияқты меценаттардың жомарт үлесі бірқатар маңызды жобаларды іске асыруға көмектесті. 2016 жылдың қыркүйегінде британдық тарих профессоры Ханна Баркер Джон Райлендс ғылыми-зерттеу институтының директоры лауазымын қабылдады, ал 2021 жылдың наурыз айында Джон Райлендс ғылыми-зерттеу институты мен Джон Райлендс кітапханасы Джон Райлендс ғылыми-зерттеу институты және кітапханасы ретінде жаңа серіктестік құрды.

Басқарушылар мен сенімгерлер

Рейлендс ханым кітапхананың мүлкін ұстау үшін сенімділер кеңесін және ғимаратты күтіп ұстау мен шығындарды бақылау үшін губернаторлар кеңесін құрды. Кеңеске өкілді және тағайындалған губернаторлар кірді, ал құрметті губернаторлар кеңес мүшесі болған жоқ. Екі орган да 1972 жылы біріктірілген кезде таратылды. Губернаторлар кеңесінің құрамына профессор Артур Пик және профессор Ф. Ф. Брюс кірді, екеуі де библияны сынаушылар және Рейлендс Киелі кітапты сынау және түсіндіру профессоры болды.

Қонақтар

Көптеген белгілі тұлғалар, оның ішінде мемлекет басшылары кітапхананы аралады. Король Чарльз III және Камилла (Уэльс принці және Корнуолл герцогинясы ретінде) де сонда болды.