Кіріспе
Әуе кемесін ұшуға көмектесетін жүйе
Авиацияда, көмектесілген ұшыру – бұл әуе кемесіне (тек өз күшімен емес) ұшуға көмектесетін кез келген жүйе. Мұндай қажеттілік әуе кемесінің салмағының қалыпты ең жоғары ұшыру салмағынан асып кетуіне, жеткіліксіз қуатқа, ұшу-қону жолағының жеткіліксіз ұзындығына немесе осы үш фактордың жиынтығына байланысты туындауы мүмкін. Көмектесілген ұшыру желкендіктерге де қажет, олардың қозғалтқышы жоқ және өздігінен ұшуға мүмкіндігі болмайды.
Катапульттер (CATO)
Көмекпен ұшып көтерілудің белгілі бір түрі – ұшақ катапультасы. Қазіргі заманғы ұшақ тасымалдағыш кемелерге орнатылған жүйелерде бу қысымымен ұзын цилиндр бойымен жылдамдатылатын поршень, «шатл» деп аталады. Ұшақ, шатлға сүйрегіш немесе ұшқыш таяқша арқылы жалғанады, ол алдыңғы тіреу доңғалағына бекітіледі (ескі жүйеде «катапульт тұтқасы» деп аталатын болат кабель қолданылды; ескі тасымалдағыш кемелердің алдыңғы пандустары осы кабельдерді ұстау үшін пайдаланылды) және ұшудың ең төменгі жылдамдығынан шамамен 15 түйін жоғары жылдамдықпен палубадан ұшырылады, бұл катапультаның 4 секунд ішінде жүзеге асырады. АҚШ тасымалдағыш кемелердегі бу катапульттарын сызықтық индукциялық қозғалтқыштармен алмастыруда. Бұл жүйе электромагниттік ұшақ ұшыру жүйесі (EMALS) деп аталады. Электромагниттік толқын қозғалтқыш арқылы жылдамдыққа ие болып, ұшақты өзімен бірге тартады. Бұл жүйе ұшыру қуатын дәлірек басқаруға мүмкіндік береді, соның салдарынан ұшақтағы тозу азаяды.
JATO және RATO
JATO – «Jet-assisted takeoff» (яғни, ұшақтың реактивтік көмегімен ұшыруы), ал RATO – «Rocket-assisted takeoff» (ракеталық көмегімен ұшыруы) дегенді білдіреді. JATO және RATO жүйелерінде ұшақ корпусына қосымша қозғалтқыштар орнатылады, олар тек ұшып көтерілу кезінде ғана қолданылады. Содан кейін бұл қозғалтқыштар көбінесе тасталады, әйтпесе олар ұшақтың пайдасыз салмағын және кедергісін арттырады. Дегенмен, кейбір ұшақтар, мысалы Avro Shackleton MR.3 Phase 2, JATO қозғалтқыштарын тұрақты түрде орнатылған күйде пайдаланған. B-36 ұшағындағы төрт J 47 турбореактивті қозғалтқышы JATO жүйесі деп есептелмеді; олар ұшақтың қозғалтқыш бөлігінің ажырамас бөлігі болды және ұшу, көтерілу және биіктіктегі ұшу кезінде қолданылды. Hercules LC-130 ұшағын полярлық миссияларда қолданылатын LC-130 Skibird сияқты, ұшып көтерілуді қысқарту үшін JATO ракеталық жүйесімен жабдықтауға болады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс Arado Ar 234 және Messerschmitt Me 323 "Gigant" ұшақтары қанаттарының астына ракеталық құрылғыларды орнатып, ұшып көтерілуге көмектесетін. Мұндай жүйелер 1950 жылдары кең таралды, осы кезде ауыр бомбалаушылар толық жүктелгенде ұшып кету үшін екі немесе одан да көп шақырымдық ұшу-қону жолағын қажет ете бастады. Бұл жағдай сол кездегі реактивтік қозғалтқыштардың салыстырмалы түрде төмен қуатымен күшейді. Мысалы, Boeing B-52 Stratofortress қажетті көрсеткіштерге қол жеткізу үшін сегіз турбореактивті қозғалтқышқа мұқтаж болды, тіпті өте ауыр жүктер үшін RATO да қажет болды (B-52-ні жаңарту жобасы оларды жартылай мөлшерде, бірақ әлдеқайда қуаттырақ қозғалтқыштармен алмастыруды көздейді). Салқын соғыс кезеңінде RATO және JATO бөтелкелері шабуылға ұшыраған әуежайлардағы ұшу-қону жолақтарының зақымдалмаған бөліктерін пайдалануға мүмкіндік беретін құрал ретінде қарастырылды.
Планерлер
Двигательсіз жолсергі ұшақтары да көмекпен ұшыруды қажет етеді. Өздігінен ұшып шығатын жолсергілерден басқа, EASA тағы төрт ұшыру әдісін мойындайды: лебедкамен ұшыру, әуеде сүйреу, серіппемен ұшыру және автомобильмен сүйреу.
Гравитациялық көмек
Қозғалтқышты және қозғалтқышсыз ұшудың алғашқы пионерлері ұшақтарын жылдамдыққа жеткізу үшін гравитацияны пайдаланды, бұл олардың қанаттарына тәуелсіз ұшуға жеткілікті көтергіш күшін тудыруға мүмкіндік берді. Олар мұнаралардан, қала қабырғаларынан және жартастардан ұшуға тырысты. Көбінесе, төбелер мен тау беткейлерінен төмен қарай жылдамдап, кейде рельстер немесе пандустарды пайдалана отырып, жылдамдық жинауға жасалған әрекеттер сәттірек болды.
Аналық кеме (тасымалдаушы) әуе кемесі
Гравитациялық көмектің тағы бір түрі – ұшақтың үлкен аналық кемеден немесе аналық ұшақтан босатылуы. Мүмкін, себебі, бағынышты ұшақ әдеттегідей ұшып көтеріле алмайды, мысалы, ғарыш шаттлының атмосфералық ұшу сынақтарында болғандай. Мұндай жүйенің басты мақсаты – бағынышты ұшақты өз күшімен қажетті биікке көтерілуден босату. Бұл бағынышты ұшақтың салмағы мен аэродинамикалық шектеулерді азайтып жобалауға мүмкіндік береді, соның арқасында ерекше конструкцияларды қолдануға немесе сынауға болады, мысалы, жақындағы SpaceShipOne, ал бұрын Bell X 1 және басқа да X ұшақтары. Соғыс аралық жылдары, сол кездегі технологиямен ұзақ қашықтыққа ұшу үшін, ұшу қайықтарының үстіне орнатылған гидроұшақтармен сынақтар жүргізілді. Гидроұшақ мақсатқа жеткенше бір бөлігін алып жүргендіктен және бастапқы көтерілу кезінде өзінің отынын пайдаланбағандықтан, мұндай комбинациялар жеңіл, бірақ уақыт өте маңызды жүктерді бір жеке ұшаққа қарағанда жылдам және алыс жеткізе алатын (мысалы, Short Mayo Composite). Ыстық ауа шарлары биіктік және қашықтық рекордтарын жасау кезінде жылдам сырғанаушы және парашюттерге "аналық кеме" рөлін атқарды.