Кіріспе

Диптерлер отрядындағы жәндіктер отбасы.

Каллифоридалар (әдетте соққылы шыбындар, өлік шыбындар, көк шишалар немесе жасыл шишалар деп аталады) – бұл отбасы полифилетикалық екені белгілі, бірақ құрамына кіретін таксондарды дұрыс қарастыру мәселесі бойынша көп дау бар, олардың кейбіреулеріне кейде отбасы статусы беріледі (мысалы, Бенгалидалар және Helicoboscidae). "Соққылы шыбын" атауы жұмыртқа салынған етті білдіретін ескі ағылшын терминінен шыққан, мұндай етті "шыбырлаған" деп атаған. "Шыбырлау" терминінің шыбындармен алғашқы байланысы Уильям Шекспирдің пьесаларында кездеседі: "Love's Labour's Lost", "The Tempest" және "Antony and Cleopatra".

Сипаттамалары

Calliphoridae ересектері әдетте металдық жылтырмен көк, жасыл немесе қара түсті кеуде және ішектерімен көзге түседі. Мұртшалары үш буынды және аристос болып келеді. Аристостардың ұзындығы бойына қауырсын тәрізді түктері бар, ал екінші мұртша буыны анық ойысқан. Calliphoridae тұқымдастарының тамырлары бұтақталған Rs 2, алдыңғы тігістері бар және калиптер жақсы жетілген. Бұл тұқымдас өкілдерін ажырату үшін шаш тәрізді қылшықтардың ерекшеліктері мен орналасуы қолданылады. Барлық құрттардың миронға орналасқан қылшықтары болады. Екі нотоплевральді қылшық және артқы постгумеральді қылшықтың пресутуральді қылшыққа қарай орналасуы – бұл тұқымдасты анықтау кезінде іздеуге тиіс ерекшеліктер. Кеудесінің ортасымен үздіксіз дорсальді тігісі және анық дамыған артқы каллилері бар. Постскутеллум болмайды немесе нашар дамыған. Қабырға бұзылмаған, ал қосалқы қабырғасы жәндіктің денесінде анық көрінеді.

Даму

Осы уақытқа дейін зерттелген көптеген соққы құрттарының түрлері анаутогенді болып табылады; аналыққа жұмыртқалықтарында жетілген жұмыртқаларды дамыту үшін едәуір мөлшерде белок қажет (Phormia regina-да бір жұп жұмыртқалық үшін шамамен 800 мкг). Қазіргі теория бойынша, аналықтары белок алу үшін де, жұмыртқа салу үшін де өліктерге барады, бірақ бұл әлі дәлелденбеді. Соққы құрттарының жұмыртқалары көбінесе сары немесе ақ түсті, шамамен 1,5 мм × 0,4 мм және салынған кезде күріш дәндеріне ұқсайды. Әдетте, аналық соққы құрты бір ретке 150–200 жұмыртқа салады, бірақ ол көбінесе итеропарозды болып, өмірі бойы шамамен 2000 жұмыртқа салады. Соққы құрттарының жұмыртқаларының жыныс қатынасы әдетте 50:50 тең, бірақ бір ерекшелік – Chrysomya туысының екі түрінің аналықтары (C. rufifacies және C. albiceps), олар арреногенді (тек еркек ұрпақ туады) немесе телигенді (тек әйел ұрпақ туады). Жұмыртқадан бірінші личинка сатысына дейін шағылу шамамен 8 сағаттан бір күнге дейін созылады. Личинкалар үш даму сатысынан өтеді (инстарлар); әр сатыс молдау арқылы бөлінеді. Инстарларды артқы спиракулаларды, яғни тыныс алу жүйесіне ашылатын тесіктерді қарап ажыратуға болады. Личинкалар азықтанған малдың немесе өліктің денесіндегі белоктарды ыдырату үшін экскременттеріндегі протеолиттік ферменттерді (сондай-ақ ауыз ілмектерімен механикалық ұғындыруды) пайдаланады. Соққы құрттары пойкилотермиялық – олардың өсу және даму жылдамдығы температура мен түрге өте байланысты. Бөлме температурасында (шамамен 20 °C) қара соққы құрты Phormia regina жұмыртқадан қуыршаққа 150–266 сағат ішінде (алты-он бір күнде) айналады. Үшінші личинка сатысы аяқталғаннан кейін ол өлекседен шығып, топыраққа көміліп, 7–14 күннен кейін ересек құртқа айналады.

Тамақ көзі

Ересек көкпаршалар кейде гүл тозаңдастырушылар болып табылады, олар американдық паупау немесе өлі жылқы арұмы сияқты шіріген етке ұқсас күшті иісі бар гүлдерге тартылады. Бұл шыбындар ұшуға күш беру үшін көмірсулардың көзі ретінде нектарды пайдаланатынына күмән жоқ, бірақ бұл қалай және қашан болатыны әлі белгісіз. Бір зерттеу көрсеткендей, көкпаршаның күрделі көзінен алатын көру стимулы оның аяқтарын ұшу позыциясынан созылып, кез келген бетке қонуға мүмкіндік береді. Көптеген түрлердің дернәсілдері өлік пен тыңайтқыштарды жейтін қоректілер болып табылады және олар мұндай материалда табылған құрттардың басым бөлігін құрайды, бірақ олар Sarcophagidae және Muscidae тұқымдастарының және көптеген басқа акалиптратты мускоид шыбырларының дернәсілдерімен де жиі кездеседі.

Жыртқыш жануарлар

Жыртқыштардың жәндіктерге қатыстысы - бұл өрмекшілер, қоңыздар, бақалар және құстар, оның ішінде тауықтар. Мексиканың Чихуахуа шөлінде Furia vomitoriae (Entomophthoraceae тұқымдасына жататын) саңырауқұлағы көк шөлмелерге әсер етеді. Ол жәндіктердің құрсақ арқасындағы сегменттер аралық кеңістіктерінен (немесе ашық жолақтардан) шығатын конидиофорлардың жиынтығын құрайды және оларды өлтіреді.

Түрлілігі

Шамамен 1900 түрлі көк шырың құрттары белгілі, оның 120 түрі Неотропикада, ал Африка мен Оңтүстік Еуропада көптеген түрлері таралған. Көк шырың құрттарының әдеттегі мекен ету ортасы – ларвалар өсіп, қуыршақтануға қолайлы, ылғалды, жұмсақ топырақ пен шөп қалдықтары бар, қоңыржай және тропикалық аймақтар.

Миоза

Соққылы құрттар түрлі сала зерттеушілерінің қызығушылығын тудырғанмен, каллифоридтер туралы кең көлемді әдебиеттер мал шаруашылығындағы миазиз мәселесін шешуге негізделген. "Lucilia cuprina" қой шыбыны Австралия қой шаруашылығына жыл сайын шамамен 170 миллион австралиялық доллар көлемінде шығын келтіреді. Адамдар мен жануарларда миазиздің ең көп кездесетін себептері – Oestridae, Calliphoridae және Sarcophagidae отбасына жататын үш диптералық. Адамдардағы миазиз клиникалық жағынан алты түрге бөлінеді: тері және тері асты, бет қуысы, жара немесе жарақат, асқазан-ішек жолы, қынап және жалпыланған. Егер адамда осы диптералық личинкалары табылса, көбінесе олар бірінші жас сатысында болады. Қажетті ем – құрттарды алып тастау, ал науқас өзінен-өзі жазылады. Конго жер құрттары қатаң айтқанда миазиз тудырмайтын түрлер, бірақ сүтқоректілердің, кейде адамның қанын сорып қоректенеді.

Шлюховик

Жаңа әлемдегі негізгі бұранда құрт (Cochliomyia hominivorax), бір кездері Оңтүстік АҚШ-тағы маңызды зиянкес болған, АҚШ, Мексика және Орталық Америкада USDA-ның стерильденген еркектерді кең көлемде тарату бағдарламасы арқылы жойылды. USDA Панама Республикасының шығыс жартысында құрт өндіру орны мен құрттарды тарату бағдарламасын сақтап тұрады, осылайша құнарлы бұранда құрттардың солтүстікке қоныс аудармауына жол бермейді. Қазіргі уақытта бұл түр Оңтүстік Американың төменгі жазықтықтағы тропикалық елдерімен және Кариб теңізіндегі кейбір аралдармен шектелген. Ескі әлемдегі негізгі бұранда құрт (Chrysomya bezziana) сүтқоректілердің міндетті паразиті болып табылады. Бұл құрт Ескі әлемнің барлық аймақтарында таралған, соның ішінде Оңтүстік-Шығыс Азия, тропикалық және субтропикалық Африка, Таяу Шығыстағы кейбір елдер, Үндістан, Малайя түбегі, Индонезия және Филиппин аралдары, сондай-ақ Папуа-Жаңа Гвинея. Екіншілік бұранда құрт (Cochliomyia macellaria) өлімнен кейінгі уақыт аралығын бағалау үшін негіз болатын маңызды түрлердің біріне айналды, себебі оның шіру процесіндегі тізбектелген пайда болуы және кездесуі жақсы анықталған. Екіншілік бұранда құрт АҚШ-тың және Америка тропиктерінің барлық аймақтарында, ал жаз айларында Канаданың оңтүстігінде кездеседі. Бұл түр АҚШ-тың оңтүстігінде шіріп жатқан қалдықтарда ең көп кездесетін түрлердің бірі болып табылады.

Шөппен емдеу

Магготты дебридментті терапия (MDT) – зертханада өсірілген, таңдалған шыбық дернәсілдерін жазылмайтын жараларды тазалау үшін медициналық қолдану. Дәрілік дернәсілдер тек өлген тіндерді таңдап жеу арқылы дебридмент жүргізеді. Lucilia sericata (Phaenicia sericata), немесе қарапайым жасыл шыбық, дернәсілдермен терапияда қолданылатын басты түр. MDT қысым жараларын, диабеттік аяқ жараларын, веноздық стаз жараларын және хирургиялық жараларды емдеу үшін қолданылуы мүмкін.

Ауру

Ересектер дизентерия сияқты аурулардың қоздырғыштарын тарата алады. Көбінесе Calliphoridae туысына жататын шыбындар адамдар мен жануарларда ауру жұқтырумен, сондай-ақ миазистермен байланысты. Зерттеулер Calliphora және Lucilia түрлерін бактериялық инфекциялардың себептерін тарататын векторлармен байланыстырды. Бұл дернәсілдер, көбінесе шіріген денелерде кездеседі, өлікпен қоректенеді, ал ересек шыбындар некрофагты немесе вегетативті болуы мүмкін. Шіру процесінде микроорганизмдер (мысалы, Mycobacterium) денеден шығарылуы мүмкін. Шыбындар осы жерге келіп, жұмыртқа салады. Дернәсілдер жеуге кірісіп, мәйітті ыдыратады, сонымен бірге осы организмдерді сіңіріп алады, бұл жұқтыру жолының бірінші қадамы. Ірі қара мал, шошқа және құстардағы паратуберкулезді тудыратын бактерия (M. a. avium) бірнеше тәжірибелер арқылы осы шыбындардан оқшауланып, қайта оқшауланды. Басқа да ықтимал және қауіпті ауруларға Жаңа Зеландиядағы қоян геморрагиялық ауруы және шыбықша шабуы жатады. Шыбықша шабуы тек Calliphoridae-ға ғана тән емес, бірақ осы дернәсілдер теріге шабудың маңызды көзі болып табылады, бұл жараларды тудырады, ал олар жеткілікті ауыр болса, өлімге әкелуі мүмкін. Шыбықша шабуы шыбындардың жараға немесе қойдың нәжісіне жұмыртқа салуымен басталады. Дернәсілдер шыққаннан кейін, олар қойды жеп, оны тітіркендіреді. Бірінші дернәсіл толқыны шыққаннан кейін, олар көбірек шыбындарды тартады, бұл шыбықша шабуына әкеледі. Шыбықша шабуының алдын алу үшін инсектицидтер қол жетімді (әдетте циперметрин қамтиды), сондай-ақ құйрықтарды қысқарту, жүнді қырқу және қойлардың жалпы денсаулығын сақтау сияқты алдын алу шараларын қабылдауға болады. Сальмонеллездің шыбындардың сілекейі, нәжісі және тікелей аяқтары арқылы жұқтырылатыны дәлелденген. Ересек шыбындар патогендерді ауыз мүшелері, құсу, ішек жолы, аяқтардың жабысқақ төсемдері, тіпті дене немесе аяқ түктері арқылы тарата алады. Шыбындар көптеген аурулардың таратушылары болғандықтан, жұқтырылатын агенттерді анықтау, жұқтыру жолын анықтау және байланыс жағдайында алдын алу және емдеу шараларын қабылдау маңызды болып келеді. Өмір бойы жүздеген жұмыртқа сала алу қабілеті және мыңдаған дернәсілдердің осындай жақын жерде болуы, әсіресе қолайлы температурада, жұқтыру ықтималдығын арттырады.

Аңтану

Calliphoridae үй жануарлары мен жабайы аралармен қатар, егіндіктерді тозаңдандыратын маңызды жәндіктердің бірі болып табылады. Олар көптеген өсімдіктердің гүлдерін, оның ішінде егістік өсімдіктерінің (мысалы, авокадо, манго, пияз, лук, морковь, қызыл көкбас) гүлдерін аралайды (соның салдарынан тозаңдануға мүмкіндік береді). Олардың сіңіргіш ауыз мүшелері гүлге қонғанда, бастары мен денелерінің жоғарғы бөлігі гүлдің ішкі бетіне жақын тиюі керек. Олардың басы мен кеудесінде, соның ішінде көптеген түктері бар, бұл оларға тозаңды тасымалдауға көмектеседі, және шындығында, жабайы табиғаттағы Calliphoridae-лерде көп мөлшерде тозаң табылды. Бал араларымен салыстырғанда, көгершіндер кең ауқымды қоршаған орта жағдайларында белсенді болады. Дегенмен, олардың тозаңдану қабілеттері аралармен салыстырғанда қандай екені белгісіз, олардың тозаңдануға қосқан үлесін бағалайтын зерттеулер аз, және тозаңдануға қатысатын нақты түрлер көбінесе анықталмайды.

Сот-медициналық маңызы

Көбінесе өлікпен байланысқа түсетін алғашқы жәндіктер – соққы ұшқыштары, себебі олар өлі жануардың тіндерін 2 километрге дейін қашықтан сезуге қабілетті. Аналықтары өлікке жеткен соң, оған жұмыртқа салады. Қоршаған ортаның температурасы белгілі болған жағдайда дамуы өте болжамды болғандықтан, соққы ұшқыштары сот медицинасында бағалы құрал саналады. Соққы ұшқыштары адам денесінен кейінгі ең төменгі уақыт аралығын (PMImin) анықтау үшін сот медицинасында қолданылады. Өлімге дейінгі уақытты дәстүрлі түрде бағалау 72 сағаттан кейін көбінесе сенімсіз болады, сондықтан дәл шамамен уақыт аралығын анықтай алатын мамандар энтомологтар ғана болып табылады. Осы практикамен байланысты мамандық сот энтомологиясы деп аталады. PMImin-ді бағалаумен қатар, егер өлімнен кейін қоныстану болған болса, адам өлігінде табылған соққы ұшқыштарының үлгілері дененің орын ауыстырылғанын немесе адамның өлімге дейін есірткі қолданғанын анықтау үшін де пайдаланылады. Calliphora vicina және Cynomya mortuorum сот энтомологиясының маңызды түрлері болып табылады. Басқа да сот медицинасы үшін маңызды Calliphoridae-ге Phormia regina, Calliphora vomitoria, Calliphora livida, Lucilia cuprina, Lucilia sericata, Lucilia illustris, Chrysomya rufifacies, Chrysomya megacephala, Cochliomyia macellaria және Protophormia terraenovae жатады. Бір миф бойынша, Lucilia туысына жататын түрлер өлімді сезіп, тіпті ол орын алмай тұрып пайда болады.

Сәйкестендіру

Фриц Конрад Эрнст Цумпт Calliphorinae, Линднерде, Э. Флиген Палаэркт. Редж. 64i, 140 б. (1956) Фан, К. Т. Қытайдың кең таралған синантроптық ұшқыштарының анықтамасы. Пекин [= Пекин]. xv + 330 б. Қытай тілінде, бірақ өте жақсы суреттермен. (1965 ж.) Кано, Р. және Шинонага, С. Каллифориде (Insecta: Diptera) (Fauna Japonica), Жапонияның Токио биогеографиялық қоғамы, Токио. (1968 ж.) Ағылшын тілінде. Лерр, А. З., Диптер. Каллифоридтер тұқымдасы. Fauna R. S. R., Insecta, vol. XI,(12), Ред. R. S. R., Букурещ, 1972, 245 б. Румын тілінде. Рогнес, К. Фенноскания және Данияның сопақша ұшқыштары (Diptera: Calliphoridae). Fauna Entomologica Scandinavica, 24-том. E. J. Brill/Scandinavian Science Press Ltd. Лейден. (1991)