Кіріспе

Венециялық полимат және епископ

Отбасылық тарихы

Фаусто Венеция Далмациясындағы Себеникода (Шибеник) хорват граф Михеле/Миховил Вранчич (Веранцио) пен Катарина Бериславичтің отбасында дүниеге келді. Оның әкесі латын тіліндегі ақын болса, ал ағасы Антун Вранчич – Эстергом архиепископы (1504–1573), дипломат және мемлекеттік қызметкер, ол Эразммен (1465–1536), Филипп Меланхтонмен (1497–1560) және Никола IV Зринскимен (1508–1566) байланыста болды. Ол Фаустоның біліміне қамқорлық жасады және кейін Антунның Венгрия және Венеция Республикасы арқылы сапарларында онымен бірге жүрді. Фаустоның інісі Казимир (1557–1637) болды. Веранцио Венгрияға кетіп, 1598 жылы Чанад епископы (Episcŏpus Csanadiensis) атағын алды (бірақ ол ешқашан Чанадқа бармады). 1609 жылы Венецияға оралғаннан кейін, ол Тарслық Пауылдың (барнабиттер) бауырластығына қосылып, ғылымды зерттеуге берілді. Веранцио 1617 жылы Венецияда қайтыс болды және Далмацияда, отбасының сарайының жанындағы Првич аралында жерленді.

Веранционың парашюты

Machinae Novae-дегі суреттердің бірі – Homo Volans ("Ұшқыш адам") деп аталатын парашюттің эскизі. Леонардо да Винчидің парашют эскиздерін зерттеген соң, Веранцио өзінің парашютын жасады. Паоло Гидотти бұл идеяны іске асыруға тырысып, үйдің шатырына құлап, жамбас сүйегін сындырған (шамамен 1590 жыл); бірақ Франсис Годвин "Айдағы адам" атты ұшу романын жазып жатқанда, Фаусто Веранцио парашютпен секіру тәжірибесін жүргізген деп саналады, сондықтан ол парашютті жасап, сынаған алғашқы адам болып табылады. Аңыз бойынша, 1617 жылы, алпыс бес жасынан асып, Веранцио өзінің парашют дизайнын іске қосып, Венециядағы Сан-Марко шпилінен секіріп сынаған. Бұл оқиға шамамен 30 жылдан кейін, 1648 жылы Лондондағы Корольдік қоғамның хатшысы Джон Уилкинс жазған "Математикалық сиқыр немесе механикалық геометрия арқылы істелетін кереметтер" (Лондон, 1648) кітабында сипатталған. Бірақ Уилкинс кітабында ұшу және адамның ұшу мүмкіндігі туралы жазғанмен, адамдардың ауадағы құлауын баяулату әдістері оны қызықтырмаған. Оның трактатында Веранцио есімi де, 1617 жылғы парашютпен секіру туралы немесе басқа да оқиғалар туралы ешқандай мәлімет те жоқ. Су, от немесе басқа әдістерді пайдалана отырып, уақытты тіркеуге арналған құрылғылар ойлап табылып, жасалған. Оның күн сағаты уақытты, күнді және айды көрсеткен, бірақ ол тек күндіз ғана жұмыс істеген. Оның зерттеулеріне металл көпірлерді салу әдісі және статика саласындағы күштердің механикасы да кірген. Ол қазіргі заманғы аспалы және кабельді көпірлердің құрылысына екі ғасырдан астам бұрынғы ұсыныстар жасаған. Бұл мәселе 1586 жылы математик Симон де Брюгге (Симон Стевин) жеке кітапта одан әрі дамытқан кезде сипатталған. Веранцио сонымен қатар заманауи байланған аркалық көпірлер, аркалық көпірлер, фермалық көпірлер және әуе лифттерінің тұжырымдамасын жасаған.

Лексикография

Веранцио 1595 жылы Венецияда жарық көрген бес тілдік сөздіктің авторы болды – «Еуропаның ең асыл бес тілі» («quinque nobilissimarum Europæ linguarum») деп аталатын латын, итальян, неміс, далматин (әсіресе хорват тілінің чакавий диалектісі) және венгр тілдерін қамтитын «Dictionarium quinque nobilissimarum Europæ linguarum». Әр тілге 5000 жазба енгізілді. Бұл сөздік хорват және венгр лексикографиясының өте ерте және маңызды үлгісі болып табылады, оның құрамына осы екі тілдің сөздік тізімінен өзге де құжаттары да кірген. Атап айтқанда, Веранцио сөздікте хорват тілінен алынған деп санайтын 304 венгр сөзін тізімдеген. Кітаптың соңында Веранцио хорват тіліндегі Он қазынат, Әкесіміз, Аве Мария және Апостолдардың Иманының аудармаларын қосты. «Vocabula dalmatica quae Ungri sibi usurparunt» деп аталатын сөздіктің толықтыруында венгр тіліне енген ежелгі хорват сөздерінің тізімі бар. Бұл еңбек хорват және венгр тілдерінің орфографиясына зор ықпал етті. Венгр тілі оның ұсыныстарын қабылдады, мысалы, ly, ny, sz және cz әріптерінің қолданылуын. Бұл төрт рет басылған, венгр тілінің алғашқы сөздігі болды – Венецияда, Прагада (1606), Пожоньда (1834) және Загребте (1971). Бұл еңбек Бернардино Балдидің венгр-итальян сөздігі, гуманист және лексикограф Иероним Мегизердің «Thesaurus polyglottus» неміс сөздігі және 1605 жылы Прагадағы Петерус Лодереккердің көптілді «Dictionarium septem diversarum linguarum» сөздігі сияқты басқа еуропалық сөздіктерге де маңызды үлгі болды. Лонг-Айлендтегі (Нью-Йорк) 17 ғасырлық Бруклин су тасқыны диірмені, Нью-Йорк қаласының аумағындағы ең танымал және сақталған диірмендердің бірі, Фаусто Веранционың жоспары бойынша салынған. 1965 жылы Шибеникте «Фауст Вранчич» астрономиялық қоғамы құрылды. 1969 жылы Коста Анжели Радованидің жасаған бейнесі бар медальон Загреб университетінің ректорының тізбегіне орнатылды. 1992 жылы Хорватия Парламенті техникалық мәдениет саласындағы «Фауст Вранчич» ұлттық сыйлығын құрды, ол техникалық мәдениет саласындағы ерекше жетістіктері үшін жеке тұлғаларға, қауымдастықтарға және басқа да заңды тұлғаларға табыс етіледі. 1993 жылы оның бюсті Никола Тесла техникалық музейінің Хорватия ғылымы мен технологиясының дарынды тұлғаларына арналған мүсіндер бағында орнатылды. 2012 жылы Првич аралында Фауст Вранчич еске алу орталығы ашылды, онда келушілер Веранционың өмірімен және оның ең танымал өнертапқыштарымен таныса алады. Хорватия Әскери-теңіз күштерінің құтқару кемесі BS 73, сондай-ақ Хорватиядағы көптеген мектептер мен көшелер оның есімімен аталады. Фауст Вранчич күндері мәдени шарасы жыл сайын Шибеникте өткізіледі.