Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Венециялық полимат және епископ
Venetian polymath and bishop
Отбасылық тарихы
Фаусто Венеция Далмациясындағы Себеникода (Шибеник) хорват граф Михеле/Миховил Вранчич (Веранцио) пен Катарина Бериславичтің отбасында дүниеге келді. Оның әкесі латын тіліндегі ақын болса, ал ағасы Антун Вранчич – Эстергом архиепископы (1504–1573), дипломат және мемлекеттік қызметкер, ол Эразммен (1465–1536), Филипп Меланхтонмен (1497–1560) және Никола IV Зринскимен (1508–1566) байланыста болды. Ол Фаустоның біліміне қамқорлық жасады және кейін Антунның Венгрия және Венеция Республикасы арқылы сапарларында онымен бірге жүрді. Фаустоның інісі Казимир (1557–1637) болды. Веранцио Венгрияға кетіп, 1598 жылы Чанад епископы (Episcŏpus Csanadiensis) атағын алды (бірақ ол ешқашан Чанадқа бармады). 1609 жылы Венецияға оралғаннан кейін, ол Тарслық Пауылдың (барнабиттер) бауырластығына қосылып, ғылымды зерттеуге берілді. Веранцио 1617 жылы Венецияда қайтыс болды және Далмацияда, отбасының сарайының жанындағы Првич аралында жерленді.
Fausto was born in Sebenico (Šibenik), Venetian Dalmatia into the Croatian family of count Michele/Mihovil Vrančić (Veranzio) and Katarina Berislavić. His father was a Latin poet, while his uncle was Antun Vrančić, archbishop of Esztergom (1504–1573), a diplomat and a civil servant, who was in touch with Erasmus (1465–1536), Philip Melanchthon (1497–1560), and Nikola IV Zrinski (1508–1566), who took care of Fausto's education and later travelled with him during some of Antun's travels through Hungary and in the Republic of Venice. Faust had a brother Kazimir (1557 1637). Veranzio left for Hungary. In 1598, he got the title of bishop of Csanád (Episcŏpus Csanadiensis) in partibus (even though he never set foot in Csanád). In 1609, back in Venice, he joined the brotherhood of Paul of Tarsus (barnabites) and committed himself to the study of science. Veranzio died in 1617 in Venice and was buried in Dalmatia, near his family's countryhouse on the island of Prvić.
Веранционың парашюты
Machinae Novae-дегі суреттердің бірі – Homo Volans ("Ұшқыш адам") деп аталатын парашюттің эскизі. Леонардо да Винчидің парашют эскиздерін зерттеген соң, Веранцио өзінің парашютын жасады. Паоло Гидотти бұл идеяны іске асыруға тырысып, үйдің шатырына құлап, жамбас сүйегін сындырған (шамамен 1590 жыл); бірақ Франсис Годвин "Айдағы адам" атты ұшу романын жазып жатқанда, Фаусто Веранцио парашютпен секіру тәжірибесін жүргізген деп саналады, сондықтан ол парашютті жасап, сынаған алғашқы адам болып табылады. Аңыз бойынша, 1617 жылы, алпыс бес жасынан асып, Веранцио өзінің парашют дизайнын іске қосып, Венециядағы Сан-Марко шпилінен секіріп сынаған. Бұл оқиға шамамен 30 жылдан кейін, 1648 жылы Лондондағы Корольдік қоғамның хатшысы Джон Уилкинс жазған "Математикалық сиқыр немесе механикалық геометрия арқылы істелетін кереметтер" (Лондон, 1648) кітабында сипатталған. Бірақ Уилкинс кітабында ұшу және адамның ұшу мүмкіндігі туралы жазғанмен, адамдардың ауадағы құлауын баяулату әдістері оны қызықтырмаған. Оның трактатында Веранцио есімi де, 1617 жылғы парашютпен секіру туралы немесе басқа да оқиғалар туралы ешқандай мәлімет те жоқ. Су, от немесе басқа әдістерді пайдалана отырып, уақытты тіркеуге арналған құрылғылар ойлап табылып, жасалған. Оның күн сағаты уақытты, күнді және айды көрсеткен, бірақ ол тек күндіз ғана жұмыс істеген. Оның зерттеулеріне металл көпірлерді салу әдісі және статика саласындағы күштердің механикасы да кірген. Ол қазіргі заманғы аспалы және кабельді көпірлердің құрылысына екі ғасырдан астам бұрынғы ұсыныстар жасаған. Бұл мәселе 1586 жылы математик Симон де Брюгге (Симон Стевин) жеке кітапта одан әрі дамытқан кезде сипатталған. Веранцио сонымен қатар заманауи байланған аркалық көпірлер, аркалық көпірлер, фермалық көпірлер және әуе лифттерінің тұжырымдамасын жасаған.
One of the illustrations in Machinae Novae is a sketch of a parachute dubbed Homo Volans ("The Flying Man"). Having examined Leonardo da Vinci's rough sketches of a parachute, Veranzio designed one of his own. Paolo Guidotti had already attempted to carry out the idea, ending by falling on a house roof and breaking his thigh bone (about 1590); but while Francis Godwin was writing his flying romance The Man in the Moone, Fausto Veranzio is widely believed to have performed an actual parachute jumping experiment and, therefore, to be the first man to build and test a parachute. According to legend, Veranzio, in 1617, at over sixty five years of age, implemented his parachute design and tested it by jumping from St Mark's Campanile in Venice. This event was documented some 30 years later in the book Mathematical Magick or, the Wonders that may be Performed by Mechanical Geometry (London, 1648), written by John Wilkins, the secretary of the Royal Society in London. But in his book, where Wilkins wrote about flying and the possibility of human flight, methods of slowing down people's fall through the air were not his concern. His treatise does not even mention Veranzio by name, nor does it document any jump by parachute or any event at all in 1617. Devices to register the time using water, fire, or other methods were envisioned and materialized. His own sun clock was effective in reading the time, date, and month, but functioned only in the middle of the day. The construction method of building metal bridges and the mechanics of the forces in the area of statics were also part of his research. He drew proposals which predated the actual construction of modern suspension bridges and cable stayed bridges by over two centuries. The last area was described when further developed in a separate book by mathematician Simon de Bruges (Simon Stevin) in 1586. Veranzio also designed the concept to modern tied arch bridges, through arch bridges, truss bridges and aerial lifts.
Лексикография
Веранцио 1595 жылы Венецияда жарық көрген бес тілдік сөздіктің авторы болды – «Еуропаның ең асыл бес тілі» («quinque nobilissimarum Europæ linguarum») деп аталатын латын, итальян, неміс, далматин (әсіресе хорват тілінің чакавий диалектісі) және венгр тілдерін қамтитын «Dictionarium quinque nobilissimarum Europæ linguarum». Әр тілге 5000 жазба енгізілді. Бұл сөздік хорват және венгр лексикографиясының өте ерте және маңызды үлгісі болып табылады, оның құрамына осы екі тілдің сөздік тізімінен өзге де құжаттары да кірген. Атап айтқанда, Веранцио сөздікте хорват тілінен алынған деп санайтын 304 венгр сөзін тізімдеген. Кітаптың соңында Веранцио хорват тіліндегі Он қазынат, Әкесіміз, Аве Мария және Апостолдардың Иманының аудармаларын қосты. «Vocabula dalmatica quae Ungri sibi usurparunt» деп аталатын сөздіктің толықтыруында венгр тіліне енген ежелгі хорват сөздерінің тізімі бар. Бұл еңбек хорват және венгр тілдерінің орфографиясына зор ықпал етті. Венгр тілі оның ұсыныстарын қабылдады, мысалы, ly, ny, sz және cz әріптерінің қолданылуын. Бұл төрт рет басылған, венгр тілінің алғашқы сөздігі болды – Венецияда, Прагада (1606), Пожоньда (1834) және Загребте (1971). Бұл еңбек Бернардино Балдидің венгр-итальян сөздігі, гуманист және лексикограф Иероним Мегизердің «Thesaurus polyglottus» неміс сөздігі және 1605 жылы Прагадағы Петерус Лодереккердің көптілді «Dictionarium septem diversarum linguarum» сөздігі сияқты басқа еуропалық сөздіктерге де маңызды үлгі болды. Лонг-Айлендтегі (Нью-Йорк) 17 ғасырлық Бруклин су тасқыны диірмені, Нью-Йорк қаласының аумағындағы ең танымал және сақталған диірмендердің бірі, Фаусто Веранционың жоспары бойынша салынған. 1965 жылы Шибеникте «Фауст Вранчич» астрономиялық қоғамы құрылды. 1969 жылы Коста Анжели Радованидің жасаған бейнесі бар медальон Загреб университетінің ректорының тізбегіне орнатылды. 1992 жылы Хорватия Парламенті техникалық мәдениет саласындағы «Фауст Вранчич» ұлттық сыйлығын құрды, ол техникалық мәдениет саласындағы ерекше жетістіктері үшін жеке тұлғаларға, қауымдастықтарға және басқа да заңды тұлғаларға табыс етіледі. 1993 жылы оның бюсті Никола Тесла техникалық музейінің Хорватия ғылымы мен технологиясының дарынды тұлғаларына арналған мүсіндер бағында орнатылды. 2012 жылы Првич аралында Фауст Вранчич еске алу орталығы ашылды, онда келушілер Веранционың өмірімен және оның ең танымал өнертапқыштарымен таныса алады. Хорватия Әскери-теңіз күштерінің құтқару кемесі BS 73, сондай-ақ Хорватиядағы көптеген мектептер мен көшелер оның есімімен аталады. Фауст Вранчич күндері мәдени шарасы жыл сайын Шибеникте өткізіледі.
Veranzio was the author of a five language dictionary, Dictionarium quinque nobilissimarum Europæ linguarum, Latinæ, Italicæ, Germanicæ, Dalmatiæ, & Vngaricæ, published in Venice in 1595, with 5,000 entries for each language: Latin, Italian, German, the Dalmatian vernacular (in particular, the chakavian dialect of Croatian) and Hungarian. These he called the "five noblest European languages" ("quinque nobilissimarum Europæ linguarum"). The Dictionarium is a very early and significant example of both Croatian and Hungarian lexicography, and contains, in addition to the parallel list of vocabulary, other documentation of these two languages. In particular, Veranzio listed in the Dictionarium 304 Hungarian words that he deemed to be borrowed from Croatian. Also, at the end of the book, Veranzio included Croatian language versions of the Ten Commandments, the Lord's Prayer, the Ave Maria and the Apostles' Creed. In an extension of the dictionary called Vocabula dalmatica quae Ungri sibi usurparunt, there is a list of Proto Croatian words that entered the Hungarian language. The book greatly influenced the formation of both the Croatian and Hungarian orthography; the Hungarian language accepted his suggestions, for example, the usage of ly, ny, sz, and cz. It was also the first dictionary of the Hungarian language, printed four times, in Venice, Prague (1606), Pozsony (1834), and in Zagreb (1971). The work was an important source of inspiration for other European dictionaries such as a Hungarian and Italian dictionary written by Bernardino Baldi, a German Thesaurus polyglottus by humanist and lexicographer Hieronymus Megiser, and multilingual Dictionarium septem diversarum linguarum by Peterus Lodereckerus of Prague in 1605. The 17th century Brooklyn Tidal Mill in Long Island (NY), one of the most popular and few still standing mills in the New York City area, was built after the plan of Fausto Veranzio. In 1965, "Faust Vrančić" Astronomy Society was founded in Šibenik. In 1969, the medallion with his figure, work by Kosta Angeli Radovani, was embedded in the rector's chain of the University of Zagreb. In 1992, the Croatian Parliament established the "Faust Vrančić" National Award for Technical Culture which is awarded to individuals, associations and other legal persons for outstanding achievements in technical culture. In 1993, his bust was erected at the Nikola Tesla Technical Museum's Sculpture Garden of the Croatian Geniuses of Science and Technology. In 2012, Faust Vrančić Memorial Centre was opened on the island of Prvić where visitors can learn more about Veranzio's life and see his most famous inventions. Croatian Navy's rescue ship BS 73, as well as many schools and streets in Croatia, were named after him. Cultural event Days of Faust Vrančić is held annually in Šibenik.