Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кремний қышқылының микрокристалл түрлері
Microcrystalline varieties of silica
Халцедон (/k//æ//l/'/s//ɛ//d//ə//n//i/ kalSEDənee, немесе '/k//æ//l//s//ə/,/d//oʊ//n//i/ KALsədohnee) – кварц пен моганиттің өте ұсақ араласуынан тұратын кремний қышқылының жасырын кристалдық түрі. Бұл екеуі де кремний минералдары, бірақ кварцтың кристалдық құрылымы үшбұрышты, ал моганит моноклинді. Халцедонның стандартты химиялық құрамы (кварцтың химиялық құрамына сүйенген) SiO2 (кремний диоксиді). Халцедон балауыз тәрізді жылтырлыққа ие және жартылай мөлдір немесе сүзбе болуы мүмкін. Ол кең ауқымдағы түстерде кездесе алады, бірақ ең көп таралғандары – ақтан сұрға дейін, сұрғылт көк немесе ақшыл қоңырдан қараға дейінгі қоңыр түстер. Саудаға түсетін халцедонның түсі көбінесе бояу немесе қыздыру арқылы күшейтіледі. Бұл атау Плиний Ескінің «Naturalis Historia» еңбегінде жаспистің мөлдір түрі үшін қолданылған термин ретінде кездеседі. «Аян кітабында» (χαλκηδών) деп аталатын бір асыл тасқа сілтеме бар (21:19); алайда, бұл бір рет кездесетін сөз (hapax legomenon), Киелі кітапта басқа жерде табылмайды, сондықтан «Аян кітабында» айтылған асыл тас пен бүгінгі күні осы атпен белгілі минералдың бір екенін анықтау қиын. «Плазма» термині кейде жасыл түсті, сүзбе халцедонды білдіру үшін қолданылады.
Chalcedony (/k//æ//l/'/s//ɛ//d//ə//n//i/ kalSEDənee, or '/k//æ//l//s//ə/,/d//oʊ//n//i/ KALsədohnee) is a cryptocrystalline form of silica, composed of very fine intergrowths of quartz and moganite. These are both silica minerals, but they differ in that quartz has a trigonal crystal structure, while moganite is monoclinic. Chalcedony's standard chemical structure (based on the chemical structure of quartz) is SiO2 (silicon dioxide). Chalcedony has a waxy luster, and may be semitransparent or translucent. It can assume a wide range of colors, but those most commonly seen are white to gray, grayish blue or a shade of brown ranging from pale to nearly black. The color of chalcedony sold commercially is often enhanced by dyeing or heating. The name appears in Pliny the Elder's Naturalis Historia as a term for a translucent kind of jaspis. Another reference to a gem by the name of (χαλκηδών) is found in the Book of Revelation (21:19); however, it is a hapax legomenon, found nowhere else in the Bible, so it is hard to tell whether the precious gem mentioned in Revelation is the same as the mineral known by this name today. The term plasma is sometimes used to refer to green translucent chalcedony.
Түрлері
Халцедон түрлерінің көптеген нұсқалары бар. Көптеген жартылай бағалы тастар, шындығында, халцедонның түрлері болып табылады. Халцедонның ең белгілі түрлері төмендегідей:
Chalcedony occurs in a wide range of varieties. Many semi precious gemstones are in fact forms of chalcedony. The more notable varieties of chalcedony are as follows:
Ахат
Агат – мөлдірлігімен немесе түрлі-түсті, қисық немесе бұрышты жолақтар сияқты түсті өрнектермен сипатталатын халцедонның бір түрі. Жарық өткізбейтін түрлері кейде жасмық деп аталады. От агаты қоңыр түсті фонда иридесценция құбылысын көрсетеді; ирис агаты тас арқылы жарық (әсіресе шоғырланған жарық) түскенде ерекше иридесценцияны көрсетеді. Пейзаждық агат – түрлі минералды қоспаларының арқасында пейзажға ұқсайтын халцедон.
Agate is a variety of chalcedony characterized by either transparency or color patterns, such as multi colored curved or angular banding. Opaque varieties are sometimes referred to as jasper. Fire agate shows iridescent phenomena on a brown background; iris agate shows exceptional iridescence when light (especially pinpointed light) is shone through the stone. Landscape agate is chalcedony with a number of different mineral impurities making the stone resemble landscapes.
Карнелиан
Карнелиан (немесе корнелиан деп те жазылады) – мөлдірден жартылай мөлдірге дейін қызыл қоңыр түсті шалцедонның бір түрі. Оның түсі ақшыл қызғылттан алып, қараға жуық түске дейін өзгеріп отыруы мүмкін. Карнелианға ұқсас сард та бар, бірақ ол қызыл емес, қоңыр түсті болады.
Carnelian (also spelled cornelian) is a clear to translucent reddish brown variety of chalcedony. Its hue may vary from a pale orange to an intense almost black coloration. Similar to carnelian is sard, which is brown rather than red.
Хризопраз
Хризопраз (хризофраза деп те жазылады) – никель оксидінің әсерінен жасыл түске боялған халцедонның бір түрі. (Хризопраздың қою түрінің кейбіреулерін праз деп те атайды. Дегенмен, праз термині жасыл кварцты сипаттау үшін де қолданылады және бұл термин қатаң түрде анықталған минералдық сорт емес, көбінесе түсті ғана көрсетеді.) Егер түсі айқын болса, көк түсті халцедонды кейде «көк хризопраз» деп атайды, бірақ оның түсі мыс элементімен байланысты және никельді хризопраздан мүлдем бөлек.
Chrysoprase (also spelled chrysophrase) is a green variety of chalcedony, which has been colored by nickel oxide. (The darker varieties of chrysoprase are also referred to as prase. However, the term prase is also used to describe green quartz and to a certain extent is a color descriptor, rather than a rigorously defined mineral variety.) Blue colored chalcedony is sometimes referred to as "blue chrysoprase" if the color is sufficiently rich, though it derives its color from the presence of copper and is largely unrelated to nickel bearing chrysoprase.
От ағаш
От ахаты – гоетит немесе лимонит қоспаларынан көкжиектей жылтыр әсер тудыратын халцедонның бір түрі. Ол қызыл, қызғылт сары, сары, жасыл, көк және күлгін түстердің кең спектрін көрсете алады.
Fire agate is a variety of chalcedony with inclusions of goethite or limonite causing an iridescent effect. It can display a wide range of iridescent colors including red, orange, yellow, green, blue, and purple.
Гелиотроп
Гелиотроп – қан тамшыларына ұқсайтын темір оксидінің қызыл кірінділері бар жасыл халцедонның бір түрі, сондықтан гелиотропты "қан тасы" деп те атайды. Ұқсас нұсқасында, дақтар сары түсті болып келеді, ол плазма деп аталады.
Heliotrope is a green variety of chalcedony, containing red inclusions of iron oxide that resemble drops of blood, giving heliotrope its alternative name of bloodstone. In a similar variety, the spots are yellow instead, known as plasma.
Мосс агат
Мосс агатында жасыл түсті жіп тәрізді кірікпелер болады, бұл оған мосс немесе көк ірімшік сияқты сыртқы көрініс береді. Ағаш агаты да бар, ол мосс агатына ұқсас, бірақ ол жасыл жіпшелермен толығымен ақ, ал мосс агаты әдетте мөлдір негізге ие, сондықтан "мосс" көлемді болып көрінеді. Бұл нағыз агат түрі емес, себебі оған агаттың ерекше белгісі – концентрлі қабаттар тән емес.
Moss agate contains green filament like inclusions, giving it the superficial appearance of moss or blue cheese. There is also tree agate which is similar to moss agate except it is solid white with green filaments whereas moss agate usually has a transparent background, so the "moss" appears in 3D. It is not a true form of agate, as it lacks agate's defining feature of concentric banding.
Хромды халцедон
Хромды халцедон - хром қосылыстарының әсерінен жасыл түске боялған халцедонның бір түрі. Ол Зимбабведе табылғанда "мторолит", ал Боливияда табылғанда "чикитанита" деп те аталады.
Chrome chalcedony is a green variety of chalcedony, which is colored by chromium compounds. It is also known as "mtorolite" when found in Zimbabwe and "chiquitanita" when found in Bolivia.
Оникс
Оникс – қара және ақ түсті жолақтары бар агаттың бір түрі. Сол сияқты, қоңыр, қызғылт сары, қызыл және ақ түсті жолақтары бар агат сардоникс деп аталады.
Onyx is a variant of agate with black and white banding. Similarly, agate with brown, orange, red and white banding is known as sardonyx.
Хальцедоннан жасалған мұз көк түсті
Гренландияда ақтан сұрғылтқа дейінгі халцедон палеоценнің жанартаулық қабаттарынан, Диско Нууссуак аймағында (Батыс Гренландия) және Скорсби саунд аймағында (Шығыс Гренландия) табылған. Аралының оңтүстік жағалауындағы жанартаулық жыныстарда пайда болған Иллорсуиттен ашық көк түсті халцедонның бір түрі белгілі. Оның көгілдір, мұзға ұқсас түсіне байланысты, жергілікті халық оны "мұз көгілдір" халцедон деп атайды.
In Greenland, white to greyish chalcedony is known from volcanic strata of the Paleocene, in the Disko Nuussuaq area (West Greenland) and from the Scoresby Sound area (East Greenland). A light blue variety of chalcedony is known from Illorsuit, formed in the volcanic rocks along the southern coast of the island. Because of its bluish, ice like colour, it has the local name chalcedony "ice blue".
Тарих
Халцедон 32 000 жыл бұрын Орталық Австралияда құрал жасау үшін қолданылған, мұнда Клиланд Хиллдеріндегі археологиялық зерттеулер шамалы километрлер қашықтықтағы карьерлерден әкелінген тастардан жасалған жарықтарды ашты. Қолданысқа кіргенге дейінгі кезеңдегі қолданылуының мысалдары – рәсімдік тас пышақтар. Халцедон ежелгі үңгір суреттерінде жасыл және сары түстерді беру үшін қолданылған, мысалы, Бхимбеткадағы тас баспаналарында. Халцедон ұнтақталған соң сумен, жануар майымен немесе ағаш шайырымен немесе желіммен араластырылған. Қола дәуірінде халцедон Жерорта теңізі аймағында қолданылған, мысалы, Миной Критіндегі Кноссос сарайында б.з.д. 1800 жылға дейін сақталған халцедон мөрлері табылды. Орталық Азия сауда жолдары бойында тұратын халықтар халцедонның түрлі формаларын, соның ішінде карнелианды, интаглио жасау үшін, сақинаның жоғарғы жағын (сақина орнатуынан көтерілген асыл тастың кесілген бөлігі) және грек-римдік әсерді көрсететін моншақтарды жасау үшін пайдаланған. Ауғанстанның солтүстік-батысындағы Тиллия-тепеде жақында бірінші ғасырға жататын халцедоннан жасалған бұйымдардың керемет үлгілері табылды, олар, мүмкін, Кушан мәдениетіне жатады. Оған ыстық балауыз жабыспағандықтан, мөрлерді жасау үшін жиі қолданылған. "Халцедон" термині Кіші Азиядағы ежелгі грек қаласы Халкедонның атынан шыққан, қазіргі ағылшын тілінде әдетте Халкедон деп жазылады, бүгінде Стамбулдың Кадыкой ауданы. Дәстүр бойынша, яһуди бас діни қызметкерінің кеуде қалқанында кем дегенде үш түрлі халцедон қолданылған. (Яһуди дәстүрі бойынша, Мұсаның інісі Аарон Исраилдің он екі руын бейнелейтін жазулары бар кеуде қалқанын киген.) Кеуде қалқанында жаспис, хризопраз және сардоникс болған деп есептеледі, сондай-ақ басқа агаттар да қолданылған болуы мүмкін деген пікірлер бар. 19 ғасырда Германиядағы Идар-Оберштейн халцедонды өңдеудің ең ірі орталығына айналды, негізінен агаттармен жұмыс істеді. Бұл агаттардың көп бөлігі Латын Америкасынан, әсіресе Бразилиядан әкелінді. Бастапқыда Идар мен Оберштейн айналасындағы агат кесу өнеркәсібі 15 ғасырда табылған жергілікті кен орындарының арқасында дамыды. Идар-Оберштейннің әлемдегі агат орталығы ретінде қайта жандануына бірнеше фактор ықпал етті: кемелер агат түйіндерін баласт ретінде тасыды, бұл өте арзан тасымалдауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, арзан еңбек және химия саласындағы білімдері оларға агаттарды кез келген түске бояуға мүмкіндік берді, ал технологиясы құпия сақталды. Идар-Оберштейндегі әрбір диірменде төрт-бес доңғалақ тас болған. Бұл тастар Цвайбрюкеннен алынған қызыл құмтас болды, және әдетте екі адам бір таспен бірге жұмыс істеген. Бірақ соңғы кезде оның құрамында моганит деп аталатын кварцтың моноклиндік полиморфы бар екені анықталды. Моганиттің бар екендігі бұрын күмәнді деп есептелген, бірақ қазір Халықаралық минералогиялық ассоциация ресми түрде мойындады.
Chalcedony was used in tool making as early as 32,000 BP in Central Australia where archaeological studies at sites in the Cleland Hills uncovered flakes from stone brought in from quarries many kilometres away. Pre contact uses described in the twentieth century included ceremonial stone knives. Chalcedony was used for green and yellow color in prehistoric cave paintings, for example at the Bhimbetka rock shelters. The chalcedony was ground to powder form then mixed with water and animal fat or tree resin or gum. In the Bronze Age chalcedony was in use in the Mediterranean region; for example, on Minoan Crete at the Palace of Knossos, chalcedony seals have been recovered dating to circa 1800 BC. People living along the Central Asian trade routes used various forms of chalcedony, including carnelian, to carve intaglios, ring bezels (the upper faceted portion of a gem projecting from the ring setting), and beads that show strong Greco Roman influence. Fine examples of first century objects made from chalcedony, possibly Kushan, were found in recent years at Tillya tepe in north western Afghanistan. Hot wax would not stick to it so it was often used to make seal impressions. The term chalcedony is derived from the name of the ancient Greek town Chalkedon in Asia Minor, in modern English usually spelled Chalcedon, today the Kadıköy district of Istanbul. According to tradition, at least three varieties of chalcedony were used in the Jewish High Priest's Breastplate. (Jewish tradition states that Moses' brother Aaron wore the Breastplate, with inscribed gems representing the twelve tribes of Israel.) The Breastplate supposedly included jasper, chrysoprase and sardonyx, and there is some debate as to whether other agates were also used. In the 19th century, Idar Oberstein, Germany, became the world's largest chalcedony processing center, working mostly on agates. Most of these agates were from Latin America, in particular Brazil. Originally the agate carving industry around Idar and Oberstein was driven by local deposits that were mined in the 15th century. Several factors contributed to the re emergence of Idar Oberstein as agate center of the world: ships brought agate nodules back as ballast, thus providing extremely cheap transport. In addition, cheap labor and a superior knowledge of chemistry allowed them to dye the agates in any color with processes that were kept secret. Each mill in Idar Oberstein had four or five grindstones. These were of red sandstone, obtained from Zweibrücken; and two men ordinarily worked together at the same stone. More recently however, it has been shown to also contain a monoclinic polymorph of quartz, known as moganite. The existence of moganite was once regarded as dubious, but it is now officially recognised by the International Mineralogical Association.
Ерігіштігі
Хальцедон төмен температура жағдайында кварцтан жақсы ериді, екеуінің де химиялық құрамы бірдей болса да. Бұған моганит құрамының болуы, Бразилиялық егізденуден туындаған кемшіліктер және кристалл өлшемдерінің кіші болуы себеп болуы мүмкін.
Chalcedony is more soluble than quartz under low temperature conditions, despite the two minerals being chemically identical. Possible reasons include the existence of the moganite component, defects caused by Brazil twinning, and small crystal size.
Кварц пен халцедонның таза суда еритіндігі
Бұл кестеде PHREEQC (PH REdox EQuilibrium (C тілінде, USGS)) бағдарламасы llnl.dat деректер базасын пайдалана отырып есептелген, еріген кремнийдің жалпы теңгерімдік концентрациясы көрсетілген. Температура Кварцтың ерігіштігі (мг/л) Кальцедонның ерігіштігі (мг/л) 0,01 °C 0,68 1,34 25,0 °C 2,64 4,92 50,0 °C 6,95 12,35 75,0 °C 14,21 24,23 100,0 °C 24,59 40,44
This table gives equilibrium concentrations of total dissolved silicon as calculated by PHREEQC (PH REdox EQuilibrium (in C language, USGS)) using the llnl. dat database. Temperature Quartz solubility (mg/L) Chalcedony solubility (mg/L) 0.01 °C 0.68 1.34 25.0 °C 2.64 4.92 50.0 °C 6.95 12.35 75.0 °C 14.21 24.23 100.0 °C 24.59 40.44