Кіріспе

Ресейдің бірінші деңгейдегі әкімшілік бөлінісі

Псков облысы (Пско́вская о́бласть) – Ресейдің батысында орналасқан федералды құрамындағы субъект (облыс). Әкімшілік орталығы – Псков қаласы. 2021 жылғы халық санауы бойынша халқы 599 084 адамды құрады.

География

Псков облысы – Ресейдің ең батыс федералды құрамына кіретін аймағы (Калининград облысы батысқа қарай орналасқан, бірақ ол эксклав болып табылады). Ол солтүстікте Ленинград облысымен, шығыста Новгород облысымен, оңтүстік-шығыста Тверь және Смоленск облыстарымен, оңтүстікте Беларусьтің Витебск облысымен, ал батыста Латвияның (Алуксне муниципалитеті, Балви муниципалитеті және Лудза муниципалитеті) және Эстонияның (Вору уезді) аудандарымен шектеседі. Солтүстік-батысында Псков облысы Эстониямен мемлекеттік шекараның көп бөлігін құрайтын Пейпус көлімен шектеледі. Орман – облыстың ең маңызды табиғи ресурстарының бірі, ормандар аумақтың үштен бір бөлігін алып жатыр. 2005 жылғы 1 қаңтардағы жалпы ағаш қоры бағаланған.

Тарих

Псков алғаш рет 903 жылы жылнамаларда тілге алынған, ал варягтардан гректерге дейінгі сауда жолының бірнеше тармағы қазіргі аумағынан, Великая және Ловат өзендері арқылы өтіп жатқан. 1230 жылдарға дейін Псков княздық болды, сосын Новгородқа бағынып, Русьтегі екі республиканың бірі – республикаға айналды. Псков республикасында азаматтардың жиналысы ең жоғары билікке ие болды. 1348 жылы Болотово шарты жасалып, Псковтың тәуелсіздігі мойындалды. Уақыт өте келе Псков Мәскеудің Ұлы Княздығына тәуелді болды, ал 1399 жылдан кейін Мәскеу Псковке билеушілер тағайындады. Псковтың ресми тәуелсіздігі 1510 жылы, Ресейдің ұлы князі Василий III әскерлері басып алғанда аяқталды. Тарихы бойы Псков жерлері Ресей жерлерінің батысында орналасқан, ал оның билеушілері көбінесе соғыста болды. 1242 жылы Пейпус көліндегі мұз шайқасы Тевтон орденінің шығысқа қарай кеңеюін тоқтатты. Ливон соғысы кезінде 1581 жылы поляк әскерлері Псковты қоршауға алды. Облыстың оңтүстік бөлігін құрайтын аймақтар көп рет қолы ауысты, бірақ Ливон соғысынан кейін олар Польшаның құрамына кірді және 1772 жылғы Польшаның бірінші бөлінісіне дейін солай болды. Облыстың оңтүстік-шығыс бөлігі 15 ғасырда Мәскеуге қосылғанға дейін Торопец княздығының бір бөлігі болды. 1708 жылы Петр I жеті губернаторлық құру туралы жарлық шығарды. Сол кезде Ресейге қарасты Псков облысының солтүстігі 1710 жылы Санкт-Петербург губернаторлығы деп аталған Ингерманланд губернаторлығының құрамына кірді. 1727 жылы Новгород губернаторлығы құрылып, аудан сол жерге көшірілді. Ол бес провинцияға бөлінді, ал қазіргі Псков облысының аумағы олардың екеуі – Псков және Великие Луки провинцияларына бөлінді. 1772 жылы Польшаның бірінші бөлінісі нәтижесінде Ресей иеленген аумақтарды орналастыру үшін Опочкадағы орындықпен Псков губернаторлығы құрылды. Ол тез арада басқаруға келмейтін болып шықты және 1776 жылы Псков және Полоцк губернаторлықтарына бөлінді. Псков Псков губернаторлығының әкімшілік орталығы болды. 1777 жылы Псков губернаторлығы Псков вице-корольдігіне айналдырылды. 1796 жылы вице-корольдік жойылды, император Павел I Псков губернаторлығын қалпына келтіру туралы жарлық шығарды. 1924 жылы Витебск губернаторлығы жойылды, ал оның солтүстік-шығыс бөлігі Псков губернаторлығына берілді. Сонымен қатар, 1920 жылы Псков губернаторлығының батыс аудандары, соның ішінде Печоры, Изборск, Вышгородок және Пыталово 1918 жылдан бері Солтүстік-Батыс армиясы, латыш және эстон республикалық бөлімшелері басып алған, Тарту бейбіт шарты және Рига бейбіт шарты бойынша Ресейлік КФСР-дан Латвияға және Эстонияға берілді. 1927 жылы 1 тамызда губернаторлықтар жойылды, ал аудан жаңадан құрылған Ленинград облысының құрамына енді. Оңтүстік бөлігі көп ұзамай бөлініп, бірқатар әкімшілік реформалар жүргізілді, әртүрлі уақытта Батыс облыста, Смоленск облысында және Калинин облысында орналасқан. 1941 жылдың күзінен 1944 жылдың көктеміне дейін, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Псков облысының қазіргі аумағы неміс әскерлері басып алды. Әсіресе, бұл аймақта партизан қозғалысы белсенді болды. 1944 жылы 22 тамызда Великие Луки облысы құрылды, оның орталығы Великие Лукиде болды, ал келесі күні, 1944 жылы 23 тамызда Псков облысы құрылды. 1945 жылы Ресейдің 1920 жылы Латвия мен Эстонияға берген аумақтары Эстония мен Латвияның Псков облысына, оның ішінде Печоры қаласына қайтарылды. Псков және Великие Луки облыстары қазіргі кезде Псков облысын құрайтын барлық аумақтарды қамтиды. 1957 жылы 2 қазанда Великие Луки облысы жойылды және Псков пен Калинин облыстары арасында бөлінді. 1958 жылы шілдеде Холмский және Плоскошский аудандары Новгород және Калинин облыстарына берілгеннен кейін Псков облысының шекарасы өзгерген жоқ. ХХ ғасырдың барысында Псков облысының халқы едәуір азайды және оның құрамы өзгерді. 1926 жылы қазіргі облыстың шекарасында 1,7 миллионға жуық адам өмір сүрді, оның 92% -ы ауылдық жерлерде. 1950 жылы 1930 жылдары мәжбүрлі ұжымдастыру, Екінші дүниежүзілік соғыста болған шығындар және Кеңес Одағының басқа аймақтарына ішкі көші-қон салдарынан халық саны бір миллионнан асты. Халықтың одан әрі көші-қоны мен 1990 жылдардың жалпы ресейлік демографиялық дағдарысы халықты 700 мыңнан төмендеді. Индустрияландыру 1976 жылы 50%-ға жеткен қалалық халықтың көбеюіне әкелді.

Саясат

Кеңес дәуірінде облыстағы жоғары билік үш адам арасында бөлісті: Псков КПСС комитетінің бірінші хатшысы (нақтыда ең көп билікке ие болған), облыстық кеңестің төрағасы (заң шығару билігі) және облыстық атқару комитетінің төрағасы (атқару билігі). 1991 жылдан бастап КПСС барлық билігін жоғалтты, ал облыс әкімшілігінің басшысы, соңында губернатор сайланған аймақтық парламентпен бірге тағайындалды/сайланды. Псков облысының хартасы – аймақтың негізгі заңы. Псков облысы депутаттарының ассамблеясы – провинцияның тұрақты заңнамалық (өкілдік) органы. Ассамблея өз өкілеттіктерін заңдар, қаулылар және басқа да құқықтық актілерді қабылдау арқылы, сондай-ақ өзі қабылдаған заңдар мен басқа да құқықтық актілердің орындалуын және сақталуын бақылау арқылы жүзеге асырады. Жоғары атқарушы орган – облыстық үкімет, оған аудандық әкімшіліктер, комитеттер және комиссиялар сияқты аумақтық атқарушы органдар кіреді, олар провинцияның дамуына көмектеседі және күнделікті мәселелерді шешеді. Облыс әкімшілігі губернатордың қызметін қолдайды, ол жоғары лауазымды тұлға болып табылады және Ресей Конституциясына сәйкес облыс хартасының сақталуына кепілдік береді. Алексей Навальныйдың қолдаушысы және «Ашық Ресей» аймақтық ұйымының бұрынғы басшысы Лия Милушкина және оның күйеуі Артем заңсыз есірткі сату қылмысы үшін айыпталып, сәйкесінше 10,5 және 11 жылға бас бостандығынан айырылды. Олар есірткінің жасырылғанын және сот үкімінің саяси себептермен жасалғанын мәлімдеді.

Әкімшілік құрылым

Облыс әкімшілік тұрғысынан облысқа бағынысты екі қала (Псков және Великие Луки) және жиырма төрт ауданға бөлінеді. Тағы он екі қала аудандық маңызы бар қала статусына ие.

Кіру мүмкіндігі шектеулі

Ресейдің Эстония және Латвиямен шектесетін аймақтар, Ресей Федерациясының шекарасын қажетсіз қызметтен қорғау мақсатындағы шекаралық қауіпсіздік аймағына кіреді. Қазіргі таңда шекаралық қауіпсіздік аймағына ешбір қала немесе қала типтес елді мекен кірмейді. Аталған аймаққа кіру үшін, жергілікті ФСБ бөлімі берген рұқсат қажет.

Билік органдары

Псков облысының Жарғысына сәйкес, аймақтағы мемлекеттік билік заң шығару және атқару тармақтарына өкілеттіктерді бөлу негізінде жүзеге асырылады. Псков облысының мемлекеттік билік органдары Псков қаласында орналасқан.

Заң шығарушы орган

Заң шығарушы өкілеттіктерді Псков облысы депутаттарының Ассамблеясы жүзеге асырады. Бірінші шақырылымы 1994 жылдың 8 сәуірінде жұмысын бастады. 2002 жылдан бері облыс тұрғындары оны аралас жүйе бойынша сайлайды – бұл модельді қолданған алғашқы өңірлердің бірі болды. 2007 жылдан бастап Ассамблея 44 депутаттан тұрады (22 + 22): жартысы партиялық тізімдер бойынша (пропорционалдық жүйе), екінші жартысы бір мандатты округтерде (көпшілік жүйе) сайланады. Пропорционалдық жүйе бойынша Ассамблеяға мандаттарды бөлуге қатысу құқығын алу үшін партиялар 5% шегінен өтуі керек. Қазіргі 6-шы шақырылым 2016 жылдың 18 қыркүйегінде сайланды. Ассамблеядағы орындар келесідей үлестірілді: «Бірлік Ресей» 33 орын алды (барлығы 22 бір мандатты округте және 11 партиялық тізім бойынша), Ресей Федерациясының Коммунистік партиясы – 5 орын (барлығы партиялық тізімде), Ресейдің Либералды-демократиялық партиясы – 3 орын (барлығы партиялық тізімде), «Әділетті Ресей» – 2 орын (барлығы партиялық тізімде) және «Яблоко» – 1 орын (партиялық тізімде). Бесінші шақырылымдағы Ассамблеяны басқарған Александр Котов қайтадан төраға болып сайланды. Шақырылымның өкілеттігі бес жылға созылады – 2021 жылдың қыркүйегіне дейін. 2020 жылдың 1 тамызына қарай Ассамблеядағы орындар келесідей үлестірілді: 31 орын – «Бірлік Ресей» (20 бір мандатты сайлау округінде және 11 партиялық тізімде), Ресей Федерациясының Коммунистік партиясы – 5 орын (барлығы 5 партиялық тізімде), Ресейдің Либералды-демократиялық партиясы – 3 орын (барлығы 3 партиялық тізімде), «Әділетті Ресей» – 2 орын (барлығы 2 партиялық тізімде), «Яблоко» – 2 орын (1 бір мандатты округ және 1 партиялық тізімде), фракциядан тыс 1 депутат (бір мандатты округ). Облыстық депутаттар Ассамблеясының төрағасы – бесінші шақырылымдағы Ассамблеяны басқарған Александр Котов.

Атқарушы

Атқарушы билікті Псков облысының әкімі жүзеге асырады, ол Псков облысының әкімшілігін және басқа да атқарушы билік органдарын басқарады. Әкім – аймақтың жоғары лауазымды шенеунігі, оны аймақ тұрғындары бес жылға сайлайды. Бір адам қатарынан екі мерзімнен артық әкім бола алмайды. Андрей Турчак 2009 жылдан 2017 жылға дейін әкім болды. 2017 жылғы 12 қазанда Ресей Федерациясы Президентінің жарлығымен, бұрын Солтүстік-Батыс федералды округінде Ресей Федерациясы Президентінің өкілетті өкілінің орынбасары қызметін атқарған Михаил Ведерников Псков облысының әкімі міндетін атқарушы болып тағайындалды. 2018 жылғы 9 қыркүйекте Михаил Ведерников Псков облысының әкімі болып сайланды (ол «Біріккен Ресей» партиясының Псков облыстық бөлімшесі партия ішіндегі алдын ала дауыс беру нәтижелері бойынша сайлауға ұсынылды), бірінші турда 70,68% дауыс жинап жеңіске жетті және 2018 жылғы 17 қыркүйекте қызметке кірісті.

Дін

2012 жылғы сауалнама бойынша, өнеркәсіптік кәсіпорындардың ең көп шоғырланған екі қаласы – Псков және Великие Луки.

Ауыл шаруашылығы

Псков облысының ауыл шаруашылығының басты салалары – сүт және ет өндірісіне бағытталған мал шаруашылығы.

Көлік

Болологе мен Псковті Дно мен Порхов арқылы жалғастыратын темір жол ауданды шығыстан батысқа қарай кесіп өтеді. Ол Печориге және шекарадан Тартуға жалғасады, бірақ Псков пен Эстония арасында жолаушылар теміржол қатынасы жоқ. Псковте ол Санкт-Петербургті Ригамен Плюсса, Остров және Питалово арқылы байланыстыратын тағы бір темір жолмен қиылысады. Гдов темір жол арқылы Веймарнмен Сланци арқылы байланысты. Бұл темір жолдың Псковке дейін оңтүстікке қарай жалғасқан бөлігі, алайда Гдов пен Псков арасындағы кезең Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қираған және қайта салынбаған. Оңтүстікке қарай, Мәскеу мен Риганы байланыстыратын темір жол облысты шығыстан батысқа қарай, Великие Луки, Новосокольники және Себеж арқылы өтеді. Облыстың шығысында солтүстік-оңтүстік бағытында жүретін тағы бір темір жол Санкт-Петербургті Дно және Новосокольники арқылы Невельмен байланыстырады. Невельде ол екі темір жол желісіне бөлінеді, екеуі де оңтүстік-шығысқа қарай Беларуське қарай жүреді: Бірі Витебскке, екіншісі Гродноға Полоцк пен Молодечно арқылы. Соңында, Великие Луки - солтүстік-шығысқа қарай Болологеге баратын темір жол желісінің соңғы стансасы. Облыстағы жол желісі, облыстың шығысындағы сирек қоныстанған батпақты аймақтарды есептемегенде, салыстырмалы түрде тығыз. Екі ең маңызды тас жол – М9 магистралі, ол Мәскеу мен Риганы байланыстырады және шығыс-батыс бағытында жүреді, және М20 магистралі Санкт-Петербург пен Киевті байланыстырады, солтүстіктен оңтүстікке қарай жүреді. Екі тас жол Пустошка маңында қиылысады. Жолдардың бірқатар бөліктері платный болып табылады. Остров – Резекне мен Даугавпилс арқылы Каунасқа баратын Е262 Еуропалық бағытының солтүстік нүктесі. Облыс Псков пен Великие Луки әуежайларымен қамтамасыз етілген. Псков әуежайы (Крестье) Мәскеу Домодедово және Санкт-Петербург Пулково қалаларына жүйелі рейстерді жүзеге асырады. Бұл рейстерді жергілікті әуе компаниясы – Псковавиа атқарады. Великаяның ең төменгі бөлігі кеме жүзуге қолайлы.

Мәдениет және демалыс

Псков, Новгород сияқты, Русьтің моңғол шапқыншылығынан құтылды, сондықтан ежелгі орыс сәулетінің ең үздік үлгілерін сақтап қалды. Псковтегі Мирожский монастырының Христиан дініндегі Тәңірлік өзгеріс соборы 12 ғасырда салынған, онда 12 ғасырға тән фрескалар бар, олар Ресейде өте сирек кездеседі. Псков облысында моңғолдарға дейінгі жалғыз ғимарат – Псковтегі Ивановский монастырының католиконы, ол 1140 жылдары салынған және облыстағы ең көне сақталған ғимарат деп есептеледі. Псков және оның төңірегінде 14-шы ғасырдың соңы мен 17-шы ғасыр аралығында салынған бірнеше ондаған шіркеулер бар. Олардың барлығы өте қарапайым архитектураға ие, сыртынан ақ түспен боялған, ал көпшілігінде негізгі шіркеу ғимаратына тікелей қоса салынған қоңырау мұнарасы бар. Псков сәулетінің тағы бір ерекшелігі – 17-шы ғасырға тән көптеген тұрғын үйлер (палаталар). 18-шы ғасырға дейінгі азаматтық сәулет Ресейде өте сирек, тек бірнеше ғимарат сақталған, ал Псковте осы үлгінің бірнеше ондаған мысалы бар. Псков тарихының көп бөлігінде Ресейдің батыс шекарасында орналасқандықтан, бұл аймақта бекініс архитектурасының маңызы зор болды. Ең жақсы сақталған мысалдар – Псков Кремлі, Псковтың тарихи орталығын қоршап тұрған қабырғалар мен мұнаралар, Изборск қаласындағы бекініс, Печоры қаласындағы Псков үңгір монастыры және Порхов қаласындағы бекініс. Псков губерниясы – орыс тілінің қазіргі түрін жасаған орыс ақыны Александр Пушкиннің туған отаны болған. Ол мұнда көп уақыт өткізді және бір кезде екі жылға мұнда жер аударылды. Кеңес кезеңінде оның мүлігі және айналасындағы аумақтар Михайловское мұражай-қорығына айналдырылып, маңызды туристік орынға айналды. Кунинский ауданында композитор Модест Муссоргскийдің отбасына тиесілі үй де мұражай ретінде сақталған.