Кіріспе

Неміс дінтанушысы Иоганн Альбрехт Бенгель (24 маусым 1687 – 2 қараша 1752), сондай-ақ Бенгелий деген атпен де белгілі, лютерандық пиетизмнің дін қызметкері және грек тілінің маманы болды. Ол грек тіліндегі Жаңа Өсиеттің толық нұсқасын шығарумен және оған жазған түсіндірмелерімен танымал.

Өмір және мансап

Бенгель Вюртембергтің Винненден қаласында дүниеге келген. 1693 жылы әкесі қайтыс болғандықтан, оны отбасы досы Дэвид Вендел Шпиндлер тәрбиеледі, ол Штутгарт гимназиясында шебер болды. 1703 жылы Бенгель Штутгарттан шығып, Тюбинген университетіне түсіп, Тюбингер Стифтің студенті болды. Бос уақытында ол әсіресе Аристотель мен Спинозаның еңбектерін, ал теологияда Филипп Спенер, Иоганн Арндт және Август Франке еңбектерін зерттеді. Оның Спинозаның метафизикасын білуі соншалық болды, оны профессорлардың бірі кейін жарияланатын "De Spinosismo" атты трактат үшін материалдарды дайындауға таңдады. Біліктілігін алғаннан кейін Бенгель өзін теологияға арнады. Ол тіпті сол кезде де діни күмәнданып жүрген еді. Кейінгі еңбектерін ескерсек, оның бұл күмәндануының бір себебі грек тіліндегі Жаңа Өсиеттің кейбір тармақтарының дұрыс оқылғанын анықтаудың қиындығы еді. Бенгель 1707 жылы діни қызметке кіріп, Метцинген-унтер-Урахтың пастырлық міндетін атқарды. Келесі жылы ол Тюбингенге репетитор (теология мұғалімі) қызметін атқаруға шақырылды. Ол 1713 жылға дейін Тюбингенде болды, содан кейін Денкендорфта теологияның дайындық мектебі ретінде жаңадан құрылған семинарияның басшысы болып тағайындалды. Жаңа міндеттерін атқаруға кіріспес бұрын ол Германияның басым бөлігін аралап, қолданылып жүрген білім беру жүйелерін зерттеді және иезуиттердің семинарияларына, сондай-ақ лютерандық және реформаторлық шіркеулерге барды. Ол басқа жерлермен қатар Гейдельберг пен Галлеге барды, ал Гейдельбергте оның назарын Герхард фон Маастрихт жариялаған жазба сынның канондары, ал Галледе Кампей Витринганың "Апокалипсиске кіріспе" (Anacrisis ad Apocalypsin) кітабы тартып алды. Оның теологиялық зерттеулеріне осылардың әсері оның кейбір еңбектерінде айқын көрінеді. 1713 жылдан 1741 жылға дейін 28 жыл бойы ол Денкендорфтағы Клостершкульдің (діни қызметкерлерге арналған семинария) шебері (Klosterpraeceptor) болды. Осы жылдары оның ең үлкен ақыл-ой қызметіне көптеген басты еңбектері жатады. 1741 жылы ол Гербрехтенинге прелат (яғни бас инспектор) болып тағайындалды, ол 1749 жылға дейін сонда қалды, содан кейін ол консисториалдық кеңесші және Альпирсбах прелаты дәрежесіне көтерілді, резиденциясы Штутгартта болды. Ол консисторияның мүшесі ретінде өз міндеттерін атқаруға арнады. Бұл мәселеде елеулі қиындықтар болды: шіркеуден бөлінгендермен қалай әрекет ету керектігі және діни тұрғыдан нығайту мақсатында жеке үйлерде өткізілетін жиналыстарға қаншалықты төзімділік таныту керектігі. Азаматтық билік (Вюртемберг герцогы римдік католик еді) репрессия шараларына жүгінуге бейім болды, ал консистория мүшелері мұндай кездесулердің жақсы әсерін мойындап, едәуір еркіндік беруге бейім болды. Бенгель консистория мүшелерінің жағында болды. 1751 жылы Тюбинген университеті оған діни ғылым докторы дәрежесін берді. Ол 65 жасында Штутгартта қайтыс болды. Бенгель 18 жыл бойы Саксониядағы Херрнхуттан Моравиялық бауырластардың басшысы Николай Людвиг, граф фон Зинзендорфпен пікір таластырды. Бұл Моравиялық бауырластар мен Вюртембергке тән қатал пиетизм арасындағы үзіліске әкелді, оны Бенгель білдірді. Оның құдайлық құтқарылу жоспарына жүйелі түрде түсінік беретін қатаң сенімділігімен Бенгель барлық догматизм мен төзімсіздікке немқұрайды қараған Зинзендорфтың динамикалық, экуменикалық, миссионерлік күш-жігеріне догматикалық қарсылық көрсетті. Бенгель әлемнің соңы туралы болжау үшін тарихи күнтізбелерді манипуляциялаудан тартынбағандықтан, Зинзендорф мұны ырым-жырымдарға негізделген белгілерді түсіндіру деп қабылдамады. Оның Киелі кітапты зерттеуші және сыншы ретінде беделі негізінен грек тіліндегі Жаңа Өсиеттің (1734) басылымы мен оның экзегетикалық түсіндірмелеріне негізделген, олар латын, неміс және ағылшын тілдеріндегі көптеген басылымдардан өтті және әлі күнге дейін Жаңа Өсиетті түсіндіретін зерттеушілер тарапынан жоғары бағаланады.

Грек тіліндегі Жаңа Келісім

Бенгельдің грек тіліндегі Жаңа өсиеті 1734 жылы Тюбингенде, ал сол жылы Штутгартта жарық көрді, бірақ сындық аппараты болмады. 1725 жылы «Хризостомның діни қызметі» еңбегіне қосымша ретінде, ол «Prodromus Novi Testamenti Graeci recte cauteque adornandi» атты еңбегінде өзінің басылымын негізге алған қағидаларын баяндады. Бенгель өзінің жұмысын дайындау кезінде жиырмадан астам қолжазбаларды пайдалана алды, бірақ олардың ешқайсысы айрықша маңызға ие болмады, оның он екісін өзі зерттеген. Мәтінді құрастырғанда, ол грек мәтінінің бұрынғы басылымдарында жарияланбаған ешқандай нұсқаны қосуға шектеу қойды. Алайда, ол Апокалипсис жағдайында осы ережені бұзды, себебі мәтіннің нашарлығына байланысты, қолжазбалардың куәлігіне сүйене отырып, кейбір оқуларды енгізуге еркіндік сезінді. Беттің төменгі жиегінде ол әртүрлі оқулардың таңдамасын орналастырды, олардың маңыздылығын грек әліпбиінің алғашқы бес әрпімен белгіледі: α – оның пікірінше, дұрыс оқу, бірақ оны мәтінге қосуға батылмады; β – мәтіндегіден жақсы оқу; γ – мәтіндік оқумен тең; және δ – мәтіндегіден нашар оқу. Роберт Этьеннің тарауларға бөлген жүйесі ішкі жиекте сақталды, бірақ мәтін абзастарға бөлінді. Мәтіннен кейін сындық аппарат келді, оның бірінші бөлігі Жаңа өсиетті сынауға кіріспе болды, онда ол өзінің белгілі қағидасын, «Proclivi scriptioni praestat ardua» (қиын оқылатын нұсқа жеңіл оқылатын нұсқадан артық) түсіндірді, оның жалпы принцип ретінде дұрыстығы кейінгі сыншылар тарапынан мойындалды. Сындық аппараттың екінші бөлігі әртүрлі оқуларды қарастыруға арналды, және Бенгель белгілі бір оқудың пайдасына да, қарсы да дәлелдерді келтіретін тәсілді қабылдады, осылайша оқырманға пікір қалыптастыру үшін материал ұсынды. Бенгель алғаш рет қолжазбалардың отбасылары немесе редакциялары туралы теорияны ұсынды. Оның зерттеулері грек мәтінінің қолжазбалары, аудармалары және шіркеу жазушылары арасындағы белгілі бір туыстық немесе ұқсастық бар екенін көрсетті: мысалы, егер ерекше оқу олардың бірінде табылса, ол әдетте сол топтың басқа мүшелерінде де кездеседі; және бұл жалпы қатынас барлық өкілдердің ортақ бастауына нұсқау беретіндей болды. Алғашында әртүрлі құжаттарды үш топқа бөлуге бейім болғанмен, ол ақырында екі жіктемеге келді: африкалық немесе көне құжаттар отбасы және азиялық немесе жаңа сынып, оған тек бағынышты құндылық берді. Бұл теорияны кейін J. S. Semler және J. J. Griesbach қабылдап, соңғысын күрделі жүйеге айналдырды. Бенгельдің грек Жаңа өсиетінің мәтініне қатысты еңбектері көптеген орталарда қарсылық тудырды. Брайан Уолтон мен Джон Милл сияқты, ол да Құдай сөзінің анықтығына қауіп төндіретінін мойындаған адамдардың қарсылығына тап болды. Дж.Ж. Ветштейн оны сындық материалдарын еркін пайдаланбағаны үшін тым сақ деп айыптады. Осы сынға жауап ретінде Бенгель 1736 жылы жарық көрген «Төрт Ізгі хабардың үйлесімділігі» еңбегіне қосымша «Жаңа өсиетінің грек мәтінін қорғау» атты еңбегін жариялады, онда оған тағылған айыптауларға, әсіресе Ветштейнге жауап берді. Бенгельдің мәтіні ғалымдар арасында ұзақ уақыт бойы жоғары беделге ие болды және көп рет қайта басылды. 1763 жылы Филип Дэвид Бёрк сындық аппараттың кеңейтілген басылымын шығарды.

Жаңа Келісімдер

Бенгельдің тағы бір маңызды еңбегі, және оның экзегет ретіндегі абыройы негізінен оған байланысты, – 1742 жылы жарық көрген «Жаңа өсиетке қатысты Гномон» немесе «Жаңа өсиет бойынша экзегетикалық түсіндірмелер». Бұл жиырма жылдық еңбектің жемісі болды және ол өте қысқа, бірақ айтуынша, басқа авторлардың бірнеше бетінен көбірек мәліметті бір жолға сыйғызатын тұжырымдарды ұсынады. Ол кітабын қарапайым түрде «Гномон» немесе көрсеткіш деп атады, себебі оның мақсаты оқырманды жеке зерттеудің қиындықтарынан сақтап қалу емес, оған мәнін өзі анықтауға көмектесу болды. Оның түсіндіру принциптері былай болды: Қасиетті кітапқа ештеңе қоспау, тек оның ішіндегінің бәрін ғана шығару, грамматикалық-тарихи ережелерге сәйкес, догматикалық көзқарастармен шектелуді болдырмау және символдық кітаптардың ықпалына ұшырамау. Бенгельдің «Гномон» Жаңа өсиетті зерттеуге деген жаңа қызығушылықты оятуға көмектеседі деген үміті толығымен орындалды. Ол көптеген басылымдардан өтті, неміс және ағылшын тілдеріне аударылды (1860 жылы Чарльтон Т. Льюис және Марвин Винсент аударған), және бүгінге дейін Жаңа өсиетті түсіндірушілер үшін құнды болып саналады. Методшылардың негізін қалаушы Джон Уэсли, бастапқыда «тек қана шабыттанған авторлармен кеңесуге» бейім болғанына қарамастан, 1755 жылы шыққан «Жаңа өсиетке түсіндірмелер» жинағын дайындауда оны кеңінен пайдаланды. Бұған дейін сипатталған екі еңбектен басқа, Бенгель көптеген басқа да классикалық, патристикалық, шіркеулік және түсіндірме еңбектердің редакторы немесе авторы болды. Ең маңыздылары: «Ordo Temporum» – Қасиетті кітаптардың хронологиясы туралы трактат, онда ол әлемнің соңы туралы болжамдар жасайды, сондай-ақ «Апокалипсис туралы түсіндірме», ол Германияда бір кезде үлкен танымалдылыққа ие болып, бірнеше тілге аударылды. Оның даңқы соншалық болды, шамамен 200 жыл өткен соң Герман Гессе «Шілек бұршақ ойыны» романының кейіпкері Бенгельдің жазбаларын талқылайды.

Чилиастық көзқарастар

Бенгельдің Киелі кітапты мұқият зерттеуі оны Жаратылыстан Аянға дейінгі барлық мерзімдер мен уақыттар байланысты деген сенімге жеткізді, бұл оны 1836 жылдың 18 маусымында Мыңжылдық басталатынына, Мәсіхке қарсылықтың (ол Рим-католик шіркеуі деп санаған), яһудилердің дінге қайтуына, Аян кітабының 20-тарауында уәделенгендей Мәсіхтің 1000 жылдық билігіне және соңғы сотқа куә болады деген қорытындыға әкелді. Бенгельдің Мәсіхтің қайта оралуы мен соңғы заманның күні туралы есептеулері замандасы Джон Уэслиге ғана емес, сонымен қатар Иоганн Генрих Юнг Стиллингке де әсер етті. Оның «Дас Хаймве» («Үйге деген сағыныш» немесе ностальгия) атты танымал романына Бенгельдің күнін енгізуі, сол кезде көптеген неміс пиетистерін Мәсіх қайта оралуына дейін қауіпсіздік іздеп шығысқа көшіп кетуге шабыттандырды. Ірі неміс теологы, өнертапқышы және астрономы Филипп Маттеус Хан [1739–1790] Бенгельдің эсхатологиялық есептеулеріне негізделген астрономиялық сағат жасады, ал оның немересі Паулин Беатт адвентист қозғалысының негізін қалаушы Кристоф Хоффманға үйленді. Бенгельдің екінші келу және соңғы сот күні туралы болжамдары 19-ғасырдың басында ағылшын тілінде сөйлейтін адвентистерге көп таныс болған жоқ, себебі ол латын тілінде жазған, ол неміс тіліне аударылған еді, сонымен қатар Уильям Миллердің жазбалары мен оның 1844 жылғы күнінің болжамы одан басым болды.