Кіріспе

Герман Гессенің романы (1943)
Роман "Шыстақ бұрандалы ойын" (link=no, ) – неміс жазушысы Герман Гессенің соңғы толыққанды романы. Ол 1931 жылы Швейцарияда жазыла бастады және 1943 жылы Германияда Гессенің фашизмге қарсы көзқарастарына байланысты басылымға қабылданбағаннан кейін жарық көрді. "Шыстақ бұрандалы ойын" – неміс тіліндегі атаудың тікелей аудармасы, бірақ кітап "Magister Ludi" ("Ойын шебері") деген латынша атаумен де жарық көрді, бұл кітаптың басты кейіпкеріне берілген құрметті атақ. "Magister Ludi" сөзі ойынмен байланысты да түсіндірілуі мүмкін: "magister" латынша "ұстаз" деген мағынаны білдіреді, ал "ludus" – "ойын" немесе "мектеп" деп аударылады. Алайда, "Magister Ludi" атауы шатастыруға болады, себебі ол кітапты қарапайым bildungsroman ретінде ұсынады, бірақ шындығында кітап көптеген әртүрлі жанрларды қамтиды, ал әңгіменің көп бөлігі бір деңгейде өмірбаян жанрының пародиязы болып табылады. 1946 жылы Гессе әдебиет бойынша Нобель сыйлығын жеңіп алды. Швед академиясы сыйлық табыс ету рәсімінде бұл роман Гессенің туындыларында ерекше орын алатынын айтты. 2019 жылы роман 1944 жылғы ретроспективті Хьюго сыйлығының "Жылдың үздік романы" номинациясына ұсынылды.

Сипаттама

"Сынық перде ойыны" болашақтағы ғасырлар өткен белгісіз уақытта өтеді. Гессе кітаптың баяндаушысының 25-ші ғасырдың басында жазғанын елестеткен. Оқиға Орталық Еуропаның Касталия деп аталатын ойдан шығарылған провинциясында орын алады, ол саяси шешіммен зиялы өмірге арналған; технология мен экономикалық өмір қатаң шектеуде ұсталады. Касталияда екі мақсаты бар қатаң тәртіптегі зиялылар қауымы бар: интернат мектептерін басқару және "Сынық перде ойынын" дамыту мен ойнау. Ойынның нақты мәні әлі де түсініксіз, ал оның жақтастары Касталиядағы Waldzell деп аталатын арнайы мектепте білім алады. Ойын ережелері тек қысқаша айтылады, олар соншалықты күрделі, оларды көзге елестету қиын. Ойынды жақсы ойнау үшін жылдар бойы музыка, математика және мәдени тарихты жақсы білу қажет. Ойын – барлық өнер мен ғылымның абстрактілі синтезі. Ойыншылар көріне байланыссыз тақырыптар арасында терең байланыстарды табуға тырысады. Роман – "Bildungsroman" үлгісі, Касталиялық орденнің көрнекті мүшесі Йозеф Кнехттің өмірін баяндайды, оның тегі "қызметші" деген мағынаны білдіреді және ағылшын тіліндегі "knight" сөзімен туыс. Сюжет Кнехттің жастық шағындағы білімі, орденге қосылу шешімі, Ойынды меңгеруі және Касталиялық орденнің ойын әкімшілерінің басшысы – Магистр Люди болу үшін орденнің иерархиясындағы өсуін көрсетеді.

Сюжет

Романның басында Кнехтті жас студент ретінде қабылдаған және өмірі бойы Кнехтке ең ұзақ және ең терең әсер еткен Касталия тұрғыны, Музыка шебері таныстырылады. Бір күні Музыка шебері Монтепорттағы үйінде өлімге жақындағанда Кнехт шебердің «қасиеттілігіне» тікелей сілтеме жасамай, оның қасиетті екенін аңғартады. Даңқты Уолдзелл мектебінде Кнехт Касталияда қонақ ретінде оқитын, саяси беделді отбасынан шыққан Плинио Дизаноримен жақын дос болады. Кнехт Дизаноримен қызу пікір таластырады, ол Касталияны сыртқы әлемге тиісінше әсер ете алмайтын «ақ сүйектен жасалған мұнара» деп есептейді. Кнехт оған қарсы шығып, Касталияны қорғайды. Касталияда білім алғанмен, Кнехттің «Магистер Люди» жолы орден үшін ерекше болады, себебі ол бітіргеннен кейін көп уақытын провинция шегінен тыс өткізеді. Оның алғашқы сапары, Бамбук тоғайына, қытай тілін үйренуіне және Касталияда өмір сүруден бас тартып, шетте тұрған Аға інінің шәкірті болуына әкеледі. Содан кейін, орден мен Католик шіркеуі арасындағы жақсы қарым-қатынасты нығайту мақсатында, Кнехт Марияфельс бенедиктин монастырына бірнеше «тапсырмамен» жіберіледі, онда ол тарихшы Әке Якобуспен дос болады, бұл да Кнехтке терең әсер етеді. Роман дамыған сайын Кнехт орденге адалдығына күдік көреді және зиялы қабілеті бар адамдардың өмірдің маңызды мәселелерінен қашқақтап жүруге құқығы бар екендігіне көңілі толады. Кнехт те Касталияны бір түрі «ақ сүйектен жасалған мұнара» деп көреді, ол таза зияли ізденістерге берілген, бірақ оның шекарасынан тыс өмірдің проблемаларына немқұрайлы қарайтын эфирлік және қорғалған қоғам. Бұл қорытынды жеке дағдарысқа ұшыратады және рухани оянуға қатысты жеке көзқарасына сәйкес, Кнехт бұрынғысынан мүлдем басқаша әрекет етеді: ол «Магистер Люди» лауазымынан қанағаттанбай, үлкен мәдениетке пайдалы болу және қызмет ету үшін орденнен кетуді сұрайды. Орден басшылары оның өтінішін қабылдамайды, бірақ Кнехт Касталиядан кетеді, алдымен балалық шақтағы досы Дизаноридің белсенді және еркіндікке құмар ұлы Титоға ұстаздық қызметін атқарады. Бірнеше күннен кейін оқиға Кнехттің тау көлінде батып кетуімен аяқталады, ол Титомен бірге жүзуге тырысқанда, оған денсаулығының жарамайтындығын білмейді. Роман авторы кітаптың соңғы бөлімдерінен бұрын тоқтап, оқиғаның соңы оның өмірбаянының шегінен тыс екенін айтады. Соңғы тараудағы «Аңыз» басқа бір өмірбаянынан алынған. Осы соңғы тараудан кейін Кнехттің бірнеше «өлгеннен кейінгі» еңбектері ұсынылады. Бірінші бөлімде Кнехттің өмірінің әртүрлі кезеңдерінен алынған өлеңдері, содан кейін «Үш өмір» деп аталатын үш әңгіме бар. Бұл жаттығулар Кнехттің өзін басқа уақытта және басқа жерде туғандағы өмірін елестетуі ретінде ұсынылады. Біріншісі «мыңдаған жылдар бұрын, әйелдер билік құрған кезде» өмір сүрген Кнехт есімді жаңбыр шақырушы туралы. Соңында шаманның жаңбыр шақыру қабілеті сәтсіз аяқталады, ол тайпаның игілігі үшін өзін құрбандыққа ұсынады. Екіншісі - Иосиф Флавийдің өміріне негізделген, ол ертедегі христиан шөлге кетіп, ізгілікпен танымал, бірақ өзін жек көруден қиналып, мойындаушы іздейді, бірақ сол мойындаушы оны іздегенін біледі. Соңғы әңгіме Дасаның өміріне қатысты, ол патшалықтың мұрагері ретінде өзінің туған ағасынан заңсыз тартып алынған және өмірін сақтау үшін сиыр бағушы ретінде жасырынып жүрген. Жас кезінде малшылармен жұмыс істеген Даса орманда медитация жасап жүрген йогиге кездеседі. Ол йоги сияқты тыныштықты сезінгісі келеді, бірақ осында тұра алмайды. Кейін ол малшыларды тастап, әдемі қызға үйленеді, бірақ оның туған ағасы (қазіргі раджа) оны алдап, ұрлайды. Ол ашуға еріп, өзінің туған ағасын өлтіреді және өзін қайтадан орманға, ескі йогимен бірге табады, ол балама өмір тәжірибесі арқылы оны рухани жолға және иллюзия әлемінен (Мая) шығарады. Үш өмір, «Магистер Люди» сияқты, экстраверсия (жаңбыр шақырушы, үнді өмірінде екеуі де үйленеді) және интроверсия (мойындаушы, «Магистер Люди») арасында ауытқып, аналитикалық психологияның төрт негізгі психикалық функцияларын дамытады: сезім (жаңбыр шақырушы), интуиция (үнді өмірінде), сезім (мойындаушы) және ойлау («Магистер Люди»).

Бұрынғы жоспарлар

Гессе бастапқыда қайта туғанда бір адамның әр түрлі өмірін жазуды жоспарлаған. Бірақ ол болашақтағы оқиғаға көшті және Кнехттің "Шыштал бұршақ ойынында" жазған үш повесін романның соңына орналастырды. 1965 жылы төртінші өмірдің екі нұсқасы жарияланды, екіншісі бірінші тұлғада жазылып, ертерек аяқталды. 1934 жылы жазылған осы нұсқаларда Кнехттің балалық шағы мен шваб дінтанушысы ретінде алған білімі суреттеледі. Бұл Кнехт Рийсвик шартынан кейін шамамен он жыл өткенде Эберхард Людвиг тұсында дүниеге келді, ал Гессе басқа кейіпкерлерді бейнелеуде нақты өмірбаяндарға көп сүйенді: Фридрих Кристоф Отингер, Иоганн Фридрих Рок, Иоганн Альбрехт Бенгель және Николаус Зинзендорф – пиетизмнің ұстаздары. Кнехт Пахельбел музыкасына, сондай-ақ Букстехуденің ерекше музыкасына қатты құштар. Бөлім Бахтың жас құрдасы Штутгарттағы орган ойнау кешін кездейсоқ тапқанда тоқтап қалады.

Орталық кейіпкерлер

Жозеф Кнехт: Әңгіменің басты кейіпкері. Ол кітаптың көп бөлігінде Магистер Луди қызметін атқарады. Музыка шебері: Кнехттің рухани ұстазы, ол Кнехт бала кезінде Касталияның элиталық мектептеріне қабылдау үшін тексеріп бағалайды. Плинио Дизанори: Кнехттің сыртқы әлемдегі қарсыласы. Әке Якоб: Бенедикт монахы және Жозеф Кнехттің сенімдегі антонимі. Ескі нағашы: Бұрынғы Касталия оқушысы және түрлі қытай жазулары мен идеологияларын зерттеуші. Томас ван дер Траве: Жозеф Кнехттің Магистер Луди лауазымындағы ізбасары. Фриц Тегулариус: Кнехттің досы, бірақ Касталиялықтар оқшауланса, қандай болатынының белгісі.

Касталия

Романның көп бөлігі орналасқан Касталия ағылшын тіліндегі аудармада "педагогикалық провинция" деп сипатталады. Ол үлкен және гүлденген мемлекеттің бір бөлігі болып табылады, оның басшылары Касталияның білімге деген ұстанымына көбінесе, бірақ сынсыз емес, қолдау көрсетеді. Касталия – толығымен ерлерден құралған қауымдастық, оның мүшелері немесе оларға үміткерлер монастырлық ордендерге ұқсас секулярлық орденнің мүшелері. Жаңа мүшелер қабылдаушы мемлекеттің мектептеріндегі ең жақсы оқушылардың арасынан, жасөспірім шағында немесе оның басында таңдалады. Касталияның міндеттерінің бірі (кітапта толыққанды зерттелмеген) – қабылдаушы мемлекетке мектеп мұғалімдерін жіберу. Тағы бір міндеті – білімді дамыту, негізінен математика, музыкатану (18 ғасырға дейінгі еуропалық музыка), филология және өнер тарихы салаларында. Бұл міндет толығымен талдауға негізделген: шығармашылық пен ғылыми зерттеулер жоққа шығарылғандай. Үшінші міндет – Шыны Мұнара ойынын қалыптастыру және дамыту.

Ойын

"Шынық балшық ойыны" – "адам білімінің синтезінің бір түрі", онда музыкалық үзінді немесе философиялық ой сияқты тақырыптар ұсынылады. Ойын дамыған сайын тақырыптар арасындағы байланыстар тереңдеп, көбірек әртүрлілікке ие болады. Кітаптың танымалдылығы ойын жасаушылар қауымдастығының құрылуына себеп болды, олар ойналатын ойын қандай болуы мүмкін екенін зерттеді. Адриан Вольф және Данбар Эйткенс 1976 жылы әңгімедегі идеялар арасындағы байланыстарға баса назар аударатын "Шыны тақта ойыны" деп аталатын физикалық ойынды жасады. Онлайн нұсқалары 2010 жылдары дамытыла бастады.

Айтуға арналған сөздер

Романның көптеген кейіпкерлерінің аттары сөз ойындарынан құралған. Карло Ферромонте – Гессенің жүрегі жақын туысы Карл Айзенбергтің итальян тіліне аударылған нұсқасы, ал «Шыны бұршақ ойынының» авторы Бастиан Перроттың аты Генрих Перроттан алынған, ол Гессенің мектептен шығып қалғаннан кейін бір кезде жұмыс істеген машина жасау шеберханасының иесі болған. «Романда оқиға орын алатын Касталия білім беру провинциясы Гессенің балалық шағындағы Швабияға сыртқы келбетімен ұқсаса, асырап алған үйі – бейтарап Швейцарияның рөлін көбірек атқара бастады, ол өз кезегінде оның заманының дағдарыстарына қарсы дәрі болды. Ол «махаббат аралы» немесе кемінде рух аралына айналды».

Бейімделулер

2010 жылы Лавиния Гринлоу "Сыс бұрандалы ойын" романы бойынша BBC Radio 4 үшін радиоспектакль қойды. Басты рөлдерде Дерек Жакоби (Биограф), Том Фергюсон (Кнехт) және Дэвид Седдон (Плиний) ойнады.