Кіріспе
Ямның түрі Dioscorea alata, сондай-ақ күлгін ям, убе (/'uː//b//ɛ//, // //b//eɪ/), немесе ірі ям деп те аталады, көптеген басқа да аттары бар. Бұл ямның (түйнек) бір түрі. Түйнектері әдетте жарқын күлгін түстен аққызыл лавандаға дейін болады (сондықтан осылай аталады), бірақ кейбіреулерінің түсі сарыдан қарақұмыршақ аққа дейін өзгереді. Оны кейде таромен және Окинава тәтті картопының (Ipomoea batatas cv. Аямурасаки) түрімен шатастырады, алайда D. alata Окинавада да өсіріледі. Азия тропиктерінде пайда болған D. alata ежелгі заманнан бері адамға таныс.
Dioscorea alataalso called purple yam, ube (/'//uː//b//ɛ//, // //b//eɪ/), or greater yam, among many other namesis a species of yam (a tuber). The tubers are usually a vivid violet purple to bright lavender in color (hence the common name), but some range in color from cream to plain white. It is sometimes confused with taro and the Okinawa sweet potato beniimo (紅芋) (Ipomoea batatas cv. Ayamurasaki), however D. alata is also grown in Okinawa. With its origins in the Asian tropics, D. alata has been known to humans since ancient times.
Аттар
Азияда, атап айтқанда Филиппинде, тропикалық Оңтүстік Америка мен АҚШ-тың оңтүстік-шығысында таралғандықтан, D. alata осы аймақтарда әртүрлі атаулармен белгілі. Ағылшын тілінде ғана қызғылт түйіннен басқа, он айлық түйін, су түйіні, ақ түйін, қанатты түйін, қызғылт түйін, Гайана жебе тамыры немесе жай ғана түйін деп те атайды. Олардың ішінде D. alata және D. esculenta ғана тұрақты түрде өсіріліп желінетін, ал қалғандары аштық шағында тамақ ретінде қарастырылатын, себебі олардың құрамында диоскорин уы бар, сондықтан оларды қолдану алдында дұрыс дайындау қажет. D. alata, D. esculenta-ға қарағанда көбірек өсіріледі, себебі оның түйіндері әлдеқайда ірі. D. alata және D. esculenta австронезиялық кемелерде ұзақ сақтауға қолайлы болғандықтан, австронезиялықтардың таралу аймағының барлық бөлігіне немесе көп бөлігіне таратылған. Әсіресе D. alata Тынық мұхитының аралдары мен Жаңа Зеландияға әкелінген. Оларды австронезиялық теңізшілер Мадагаскар мен Комор аралдарына да алып барған. Қызғылт түйіннің шығу ортасы Филиппин, бірақ археологиялық дәлелдер оның австронезиялықтар таралуына дейін Оңтүстік-Шығыс Азия аралдары мен Жаңа Гвинеяда қолданылғанын көрсетеді. Қызғылт түйін – нағыз өсірілген өсімдік, ол тек өсірілген түрлерінен ғана белгілі. Көптеген сорттары тұқымсыз болып келеді, бұл оның аралдарға адамның араласуы арқылы таралуын шектейді, сондықтан ол адам қозғалысының жақсы көрсеткіші. Кейбір авторлар дәлелсіз, Оңтүстік-Шығыс Азияның құрлық бөлігінде пайда болған деп болжайды, бірақ ол Филиппин мен Жаңа Гвинеяда ең көп түрлеріне ие. Кук батпағындағы ертедегі егіншілік жерлер мен өсімдік қалдықтарын зерттеу нәтижесінде, авторлар оның алғаш рет Жаңа Гвинеяның таулы аймақтарында шамамен 10 000 жыл бұрын өсіріліп, 4000 жыл бұрын Лапита мәдениеті арқылы Оңтүстік-Шығыс Азия аралдарына тарағанын айтады, сондай-ақ D. nummularia және D. bulbifera да таратылған. D. esculenta Лапита мәдениеті арқылы Жаңа Гвинеяға әкелінген деп есептеледі. Бұл кезеңде австронезиялықтармен байланыс нәтижесінде ауыл шаруашылығында революция болғанының дәлелдері бар, оның ішінде суға толып тұратын егін шаруашылығының дамуы да осыған жатады. Алайда, Боренодағы Ниа үңгірлерінен (Плейстоценнің соңы, 40 000 жыл бұрын) және Палаванның Иле үңгірінен (шамамен 11 000 жыл бұрын) табылған, мүмкін D. alata-ға жататын әлдеқайда ескі қалдықтар, сондай-ақ, жеуге жарамды болу үшін өңдеуді қажет ететін уы бар уби гадонгтың (D. hispida) қалдықтары да табылды. Бұл оның өсірілгенін дәлелдемесе де, адамдардың крахмалға толы өсімдіктерді пайдалану туралы білімі болғанын және D. alata Оңтүстік-Шығыс Азия аралдарында өскенін көрсетеді. Сонымен қатар, бұл D. alata – нағыз түр ме, әлде ойлағаннан әлдеқайда ертерек өсірілген түр ме деген сұрақ тудырады. Қызғылт түйін Оңтүстік-Шығыс Азияда, әсіресе Филиппинде маңызды дақыл болып табылады, онда қызғылт түсті сорт әртүрлі дәстүрлі және заманауи десерттерде кеңінен қолданылады. Ол сондай-ақ Меланезияда маңызды болып қала береді, онда оны түйіндердің мөлшеріне байланысты рәсімдік мақсаттарда өсіреді. Алайда, шығыс Полинезия мен Жаңа Зеландияда оның маңызы басқа да дақылдар, әсіресе тәтті картоп пайда болғаннан кейін азайды. Сондай-ақ, қызғылт түйін одан алынатын крахмал үшін де бағаланады. Жақында филиппиндіктер "ube" деген атпен филиппиндік асхана арқылы АҚШ-қа кірді. Ол әсіресе десертке беретін жарқын қызғылт түсіне байланысты танымал. Қызғылт түйін көбінесе қызғылт / қызғылт түсті тәтті картоп түрлерімен шатастырылады, себебі олардың түсі, дәмі және аспаздық қолданысы ұқсас. Алайда, басқа түйіндер сияқты, қызғылт түйіннің құрамы тәтті картопқа қарағанда ылғалдырақ. Сондай-ақ, қызғылт түйінде тәтті картопқа қарағанда антоциан көп. Оларды басқа жағдайда көптеген рецептерде бір-бірін алмастыра отырып қолдануға болады.
Қосымшалар, халықтық медицина және жағымсыз әсерлер
Диеталық қоспа ретінде қол жетімді болғанымен және халық медицинасында қолданылса да, D. alata-ның ешқандай емдік қасиеттері бар екенін көрсететін клиникалық дәлелдер жоқ. Эстрогендерді, қан ұюға қарсы препараттарды қабылдайтын немесе жүктілік және бала емізу кезеңінде D. alata қоспаларын қолдану жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін. Ол антитолық заттардың әсерімен және бүйрек тастарының пайда болуымен байланысты.
Басқа қолданыстар
Қызғылт түсті сорттардың түсі әртүрлі антоцианин пигменттеріне байланысты. Бұл пигменттер суда ериді және тағамдық бояу ретінде қолдануға болатындығы ұсынылған. D. alata кейде әсемдік үшін бақшаларда өсіріледі. Ол Гаитиде, сондай-ақ АҚШ-та, Луизиана, Джорджия, Алабама, Пуэрто-Рико, АҚШ Виргин аралдарында және Флоридада жабайы күйінде кездеседі, онда ол жаулап алушы түр деп есептеледі.