Кіріспе
Күн құдайы Гелистің ұлы (грек мифологиясы) Фаэтон (/f//eɪ//.//ə//θ//ən/; Φαέθων, ), сонымен қатар Фаэтон деп те жазылады, грек мифологиясында Океанид Климененің және күн құдайы Гелистің ұлы. Көптеген авторлардың пікірінше, Фаэтон – Гелистің ұлы, және өзінің тегін растау ниетімен күн құдайының шығыстағы сарайына сапар шегеді. Ол әкесімен танысып, бір күндік арбасын жүргізу құрметін сұрайды. Гелистің қатты ескертулеріне және оны бұл әрекеттен айнытыруға жасаған тырыстарына қарамастан, аспан сапарында кездесетін көптеген қауіп-қатерлерді еске салып, тек ол ғана жылқыларды басқара алатынын айтса да, Фаэтон өз шешімінен қайтпайды. Содан кейін оған арбаның тізгінін ұстауға рұқсат беріледі, бірақ оның сапары апатқа ұшырайды, өйткені ол жылқыларды тиянақты ұстай алмайды. Нәтижесінде, ол арбаны Жерге тым жақын әкеліп, оны өртеп жібереді, ал тым алыс әкеліп, мұздатып қояды. Көптеген шағымдардан кейін – аспандағы жұлдыздардан бастап, Жердің өзіне дейін – Зевс Фаэтонды алқызылмен шауып, оны дереу өлтіреді. Оның мәйіті Эридан өзеніне құлайды, ал оның әпкелері, Хелиадалар, оны жоқтап қарағайға айналады. Фаэтонның хикаясы көбінесе екі жақта да өмір сүруге жарамсыз жерлердің (мысалы, ыстық шөлдер мен мұзды далалардың) неге бар екенін, сондай-ақ кейбір халықтардың неге қараңғырақ терісі бар екенін түсіндіру үшін қолданылды, ал оның әпкелерінің құйрық майынан тамған көз жастары өзеннің құрамындағы құмбардың бай қорына себеп болды.
Phaethon ('/f//eɪ//.//ə//θ//ən/; Φαέθων, ), also spelled Phaëthon, is the son of the Oceanid Clymene and the sun god Helios in Greek mythology. According to most authors, Phaethon is the son of Helios, and out of a desire to have his parentage confirmed, travels to the sun god's palace in the east. He is recognised by his father and asks for the privilege of driving his chariot for a single day. Despite Helios' fervent warnings and attempts to talk him out of it, counting the numerous dangers he would face in his celestial journey and reminding Phaethon that only he can control the horses, the boy is not dissuaded and does not change his mind. He is then allowed to take the chariot's reins; his ride is disastrous, as he cannot keep a firm grip on the horses. As a result, he drives the chariot too close to the Earth, burning it, and too far from it, freezing it. In the end, after many complaints, from the stars in the sky to the Earth itself, Zeus strikes Phaethon with one of his lightning bolts, killing him instantly. His dead body falls into the river Eridanus, and his sisters the Heliades are turned to black poplar as they mourn him. Phaethon's tale was commonly used to explain why uninhabitable lands on both sides of extremity (such as hot deserts and frozen wastelands) exist, and why certain peoples have darker complexions, while his sisters' amber tears accounted for the river's rich deposits of amber.
Этимология
Көне грекше Фаэтон, Phaethon сөзі "сәулелі" дегенді білдіреді, "шашу" мағынасындағы φαέθω етістігінен туындаған. Осылайша, оның есімін "сәулелі/жарық (бір)" деп түсінуге болады. Бұл сөз түбірі ақыр соңында φάος, phaos грек сөзінен, яғни "жарықтан" және прото-үнді-еуропалық түбір *bheh2, "шашу" сөзінен шыққан.
Мифология
Деректер нұсқасына қарай өзгеше болуы мүмкін, бірақ көбінесе Фаэтон әкесімен кездесу үшін алыс шығысқа саяхат жасайды, кейде оның әке екеніне көз жеткізу үшін. Сол жерде ол Хелиостан бір күнге әкесінің Күн күймесін жүргізуге рұқсат сұрайды. Хелиос қарсылық танытып, кеңес бергеніне қарамастан, Фаэтон бастапқы тілегінен мойын бұрмайды, сондықтан Хелиос оған күймені жүргізуге мәжбүр болып рұқсат береді. Күйменің бастығы етіп тағайындалған Фаэтон аттарды бақылауға шамасы келмейді. Кейбір нұсқаларда, жылқылар тым биікке көтерілгенде Жер мұзына айналады, ал күйме тым жақыннан қисайғанда Жерді өртеген кезде Зевс апаттың алдын алу үшін оны найзағаймен құлатып жібереді. Фаэтон Жерге құлап, осы оқиғада қаза табады.
Отбасы
Фаэтон Океанида Климена мен Күн құдайы Гелиостың ұлы болған деседі. Басқа, сирек кездесетін шежірелерде ол Клименнің басқа Океанидасы Меропадан, Гелиос пен Родостан туғандығы айтылады, осылайша Гелиадтардың немесе Гелиос пен Протаның толыққанды бауыры саналады. "Одиссеяға" жазылған түсіндірмеде Фаэтонның анасы Климена Океанида емес, керісінше, Гелиосқа үйленген Минийдің қызы екендігі айтылады.
Гомер мен Гесиод
Гелиос өз еңбектерінде болса да, ең ертедегі екі ежелгі грек авторы Гомер мен Гесиод үшін күн арбасы мен Гелиосты таңертең тартқан төрт ат мүлдем жоққа шығады; олардың пайда болған ең көне еңбегі – Гомерлік Гимндер. Екеуі де Фаэтонды жеке тұлға ретінде танымайтын сияқты, себебі «Фаэтон» – «сәулелі» деген мағынаны білдіреді және олар оны тек Гелиосқа қатысты эпитет ретінде қолданады. Гесиод Фаэтонды тек Хелиостың қарындасы, таң құдайы Эос пен оның сүйіктісі, афиналық князь Кефалдың ұлы ретінде таниды. Бірақ, римдік автор Гигин осы оқиғаның бір нұсқасын Гесиодқа жатқызады. Гигиннің сөзіне қарағанда, Гесиод Фаэтонды Океанида Меропа мен Гелиостың аты-жөні белгісіз әйел немесе құдайдан туған Клименнің ұлы деп жазған. Фаэтон атасының Күн екенін білген соң, күн арбасын дұрыс пайдаланбап, жерді өртеп, үндістерді қараңғы түске бояпты. Оны найзағай шағып, Еридан өзеніне құлатыпты. Гесиодтың бір үзіндісі Эриданды янтарьмен байланыстырады. Бұл үзінді Эридан мен янтарьды Хелиадалардың көз жасымен байланыстырғаны белгісіз, бірақ мүмкін; алайда, Гесиод Эриданды, янтарьды және мүмкін Хелиадаларды Фаэтон мифімен байланыстырмағаны анық.
Фаэтон мифінің сілтемелері
Фейтонның тарихы туралы ең ертерек (белгілі болғанша) Эсхил айтқан, ал келесі деректер Киферлік Филоксеннің (б.з.д. 435-434 – 380-379 жж.) жоғалған туындысынан келген болуы мүмкін, ол дифирамб ақыны болған. Плиний Үлкен оны Күн құдайының ұлы туралы мифті айтқан авторлардың арасында екінші (Эсхилден кейін) деп есептейді. Плиний сонымен қатар Никандр мен Сатирды да Фейтонды білген авторлар ретінде атайды.
Палафетустың сенуге болмайтын ертегілері
Бұл кезеңдегі басқа авторлар сияқты Палефаттың нұсқасы да толыққанды егжей-тегжейлі емес. Анасын атамай, Палефат Фаэтонды Хелиостың ұлы деп сипаттайды, ол әкесінің күймесін тізгіндеймін деген ақылсыз ниетке ие болған, бірақ оны қалай басқаруды білмеген. Тепе-теңдігін жоғалтып, жабайы аттар оны жолдан шығарып, Эридан өзеніне құлатты. Басқа көптеген нұсқалардан өзгеше, Фаэтонның өліміне кінәлі ешкімнің аты айтылмайды, себебі Зевс Фаэтонды тоқтатып, Жерді сақтау үшін ешқандай шара қолданбайды.
Аполлоний Родийдің "Аргонаутикасы"
Аргоға қайтып келе жатқанда, Аргонавттар Фаэтон найзағай соққаннан кейін құлаған терең көлдің шығанағына жетеді. Күндіз "Арго" экипажы Фаэтонның мәйітінен шыққан, осы уақытқа дейін жанған ащы иістен азап шекті, ал түнде оның қарындастарының ағынан зар-жылғасын тыңдауға мәжбүр болды, олар енді шолпан ағаштарына айналып, янтарь мөлдіреп жатыр.
Диодор Сицилийдің тарихи кітапханасы
Гелидің ұлы Фаэтон, әлі жас кезінде әкесінен бір күнге демалуға және оның керуенін өзіне беруге көндірді. Әкесі ұлының өтінішіне көніп, оған төрт аттан тұратын керуенін берді. Бала аттарды бағындыра алмады, ал аттар өздерінің әдеттегі жолынан шығып, аспанды (Галактиканы) және жерді (өмірге жарамсыз жерді) өртеді. Зевс осы апатты көріп, Фаэтонды алқынтүркімен ұрып, Күнді қайта өз жолына бұрды. Фаэтон Эридан өзеніне құлап, қаза тапты. Оның қарындастары оны жоқтап, қара талға айналды.
Фаэтон заңды ұрпақ ретінде
Гигиний айтуынша, Гелиос/Соль мен Климененің ұлы Фаэтон әкесінің білмеуімен және рұқсатынсыз, әпкелері Гелиадалардың көмегімен оның күймесіне отырды. Тәжірибесіз болғандықтан, Фаэтон күймені тым биікке айдап, қорқыныштан Эриданға құлады; Зевс оны найзағаймен ұрғанда Жер өртенді. Зевс отты сөндіруді көздеп, барлық өзендерді босатып, су тасқынына себеп болды, нәтижесінде Девкалион мен Пиррадан басқа барлығы суға батып кетті. Өлгеннен кейін Фаэтонды әкесі жұлдыздарға алып барды, ол – Аурига, яки Ат мінгеннің шоқжұлдызы. Сатирикалық автор Лукиан Самосаттылық мифті «Құдайлардың әңгімелерінде» комедиялық тұрғыдан қарастырды. Ұзындығы қысқа әңгімеде Зевс Гелиосты тәжірибесіз ұлын күймеге отырғызғаны үшін ашуланып, оның салдарынан әлемнің құрылысы қиынға түскенін айтады. Гелиос қатесін мойындайды, бірақ Фаэтон мен Фаэтонның анасы Климененің оған қысым көрсеткенін мәлімдейді (Гелиос пен Фаэтонның анасы арасындағы одақ некелік болған, сондықтан олардың баласы заңды), және апаттың ауқымын болжай алмады. Зевс бұл сөздерге наразы болып, Фаэтон сияқты тәжірибесіз жүргізушінің жылқыны басқара алмайтынын білмегеніне сенімсіздік білдіреді. Гелиос Зевстен мейірімділік тілейді, өйткені оның ұлы жазаланған (өлген) және ол өзі қатты қайғыдады. Зевс бұл жаза жеткілікті емес деп санайды, Гелиоске жөндеуді қажет ететін зақымдалған күймесін қайтарады және егер ол тағы осындай іс жасаса, оны найзағаймен соғамын деп ескертеді. Лукианның тағы бір еңбегі – «Шын тарихта» Фаэтон Күннің патшасы, ал ол Аймен соғысады, оның билеушісі – Эндимион патшасы. Ноннның оқиғаның кейінгі нұсқасы – сақталған екі толық баяндаманың бірі, екіншісі – Овидийдікі. Басқа нұсқалардан өзгеше, Нонн Фаэтонды некелі одақтан туған заңды бала деп көрсетеді, ал оның мотивациясы өзінің тегін дәлелдеу қажеттілігінен әкесіне еліктеуге деген құштарлыққа ауысады. Ноннның «Дионисика» эпосында Гермес Диониске Фаэтонның трагедиялық оқиғасын айтады. Гелиос пен әдемі нимфа Климена ғашық болып, Океан әкесінің батасымен үйленеді, олардың бірінші баласы – Фаэтон. Фаэтонды ата-анасы Океан мен Океанид нимфаларының арасында тәрбиелейді. Бала кезінде ол әкесінің күнделікті саяхатын еліктеп, өзі жасаған арбаны жүргізеді, ал отты шамдар күннің нұрын бейнелейді. Өскен соң, ол әкесінен күймесін айдауға рұқсат сұрайды, бірақ Гелиос ұлдары әкесінің ізін жалғастыруға міндетті емес деп бас тартады (Арес, Гефест, Аполлон және Гермес әкелері Зевс сияқты найзағай ұстамайды). Бірақ Фаэтон әкесінің алаңдаулы сөздеріне назар аудармайды, тіпті Климена да оған қысым көрсетеді; Гелиос өте тартыншақты келісімін береді және ұлына барлық қауіп-қатерлер мен қиындықтар туралы егжей-тегжейлі түсіндіреді. Содан кейін ол Фаэтонды өзінің киімімен, шлеммен және күн тәжімен безендіріп, оған билікті тапсырады. Әкесінің соңғы ескертуінен кейін Фаэтон жылқыларды жамылып, аспанға көтеріледі, ал анасы Климена оған қуанышпен қош салады, ұлын күтіп тұрған қауіптің бар екенін білмейді. Барлық нұсқалардағыдай, оның саяхаты апатқа ұшырайды, ол Жерді өртейді. Зевс оны найзағаймен өлтіріп, жұлдыздар арасында аспан күймесін айдайтын Аурига шоқжұлдызы ретінде орналастырады. Ноннның оқиғаның нұсқасы Лукианның нұсқасына ұқсас, өйткені екеуі де Клименені Гелиосқа әйел етіп көрсетеді, олардың ұлы Фаэтон некеден туған, және Климена Гелиосты ұлына күйме айдауға көндіруде белсенді рөл атқарады.
Қайғылы қарындастар
Әңгімеде жиі кездесетін элемент – Фаэтонның әпкелері, Хелиадалар, өзен жағасында оның өліміне аза тұрып, қара тополь ағаштарына айналады. Олар жоғалған бауырлары үшін янтарь мөлдіреген жас төгеді. Плинийдің айтуынша, Эсхил әпкелердің топольға айналуын алғаш рет суреттеген. Олардың саны мен аттары әртүрлі; Гомерге қатысты бір зерттеуші Фаэтон мен оның үш әпкесінің (Фаэтуза, Лампетия және Эгле) Гелиос пен Родостан туғанын айтады, мұнда Родос – Асоптың қызы. Овидий әпкелердің төрт ай бойы Еридан өзенінің жағасында қозғалмай бауырларын жоқтап, аза тұтқанын көрнекті түрде сипаттайды. Олар қозғалмақ болып, тамырлары жерге сіңіп, кетіп бара алмайтынын сезеді. Аналары Климена оларды табады, қыздарын айналып жатқан бұтақтарды сындырып, қабықтарын бұзуға тырысса да, оларға көмектесе алмайды және метаморфоза аяқталады. «Одиссея» зерттеушісі Зевстің оларға аянып, оларды янтарь мөлдіреген жылап тұрған тополь ағаштарына айналдырғанын, сонымен қатар бұрынғы өмірлері мен қайғыларын есте сақтауға мүмкіндік бергенін жазады. Ал Гигин олардың әкесінің рұқсатынсыз күн арбасын тізгіндейтін болғандықтан ағаштарға айналғанын айтады. Күн сәулесіндей жарқыраған жапырақтары үшін тополь ағашы Гелиосқа қасиетті саналған.
Қайғылы ғашық
Кейінгі авторлар, әсіресе римдіктер, Фаэтонның жақыны болған Кикн туралы әңгімені айтады. Ол оның өліміне терең қайғырып, аққуға айналдырылған. Овидийдің баянында, құдайлар Фаэтонның өлімінен кейін көп ұзамай шарасыз Кикнусты аққуға айналдырды; тіпті аққу ретінде ол Фаэтонның отты өлімін есінде сақтап, құс содан бері күннің ыстығынан қашып жүреді. Вергилий Кикн Фаэтонды қарттыққа дейін жоқтады, сосын ол аққуға айналды, оның ақ шашы құстың ақ қауырсынына айналды. Паузания мен Сервий Аполлонды Кикнусты бұрын ән салу талантымен құрметтегеннен кейін аққуға айналдырған құдай деп атады; Аполлон оны жұлдыздар арасында, "Аққу" шоқжұлдызы ретінде орналастырды. Кикнның музыкант болуы – аққулардың әйгілі әніне тікелей сілтеме. Фаэтон көліктен құлаған күйде бейнеленген, оның жанында бір дөңгелек жатыр, ал екіншісін оның әжесі, су құдайы Тетис жинап жатыр, деп жазды Валериус Флаккус. Фаэтонның өліміне кінәлі құдай Зевс найзағайын лақтырып, Хелиос жылқыға мініп, жанында қосалқы жылқысымен (Еврипидтің Хелиос ұлын аспанда сүйреп әкелгенін айтуынша), екі жылқыны ұстап, енді қалған екеуіне назар аударуда (Лукреций сияқты). Артемида да онда, бәлкім ол оқиғаның белгісіз нұсқасында рөл атқарғанын көрсетеді, сондай-ақ, жаңбыр және хабаршы құдайы Ирис та бар. Тағы бір тұлға, мүмкін Изида да қатысуда.
Байланыстар
Сириус – ит жұлдызы және Опора егін құдайы туралы аз танымал аңыз Фаэтон аңызымен кейбір элементтерді бөліседі. Бұл аңызда Сириус қандай да бір міссиямен жерге келеді, бірақ содан кейін Опорамен кездесіп, оған ғашық болады. Оның өтелмеген махаббаты оны қызып, ыстыққа толы етеді, нәтижесінде адамдар оның салдарынан қатты ыстықтан зардап шегеді. Олар құдайларға дұға етеді, содан кейін солтүстік желдің құдайы Борей өз ұлдарын Опораны Сириусқа жеткізуге бұйырады, ал ол жерді салқындату үшін суық желдің күшін пайдаланады. Осы оқиғаны еске алу үшін Сириус әр жылғы егін жинау маусымында қызып, жанып тұратын, ежелгі адамдар жазғы ыстық күндердің қатты ыстығын Сириусқа байланыстырып түсіндіретін. Сонымен қатар, кейбір ежелгі авторлар «Сириус» (мағынасы «жалындаған») сөзін Гелиосқа да сипаттама ретінде қолданған. Фаэтонның оқиғасы Асклепий туралы аңызбен де ұқсастықтарды бөліседі, себебі олар екеуі де табиғи тәртіпті бұзған (Фаэтон күймені жолдан шығарып, Асклепий өлгендерді қайта тірілткен), содан кейін Зевс басқа құдайлардың (Гайя мен Хадестің) шағымдарынан кейін осы тәртіпті қайта орнату үшін оларды өлтірген, бұл олардың әкелеріне қайғы әкелді. Фаэтон мифы классикалық антикалық дәуірдегі ең маңызды аңыз болды, ал кельт дәстүріне сәйкес, Аполлон Асклепийдің өліміне құрмет ретінде янтарьдан жасалған жас төккен; Аполлонның янтарьмен байланысы ерекше емес, бірақ оның мағынасы (ұлы үшін аза тұту) маңызды. Диодор Сицилий Фаэтон туралы айтқанда, янтарь жас адамдардың өліміне аза тұту үшін жиі қолданылғанын атап өтті. Алайда, «Екінші Ватикан мифографы» деп аталған Фаэтон туралы екінші баяндама, мифтің дәстүрлі нұсқасын келтіреді, онда басқа аңыздармен бірігудің немесе Асклепиймен байланыстың ешқандай іздері жоқ.
Классикалықтан кейінгі шығармалар
Данте бұл оқиғаға өзінің "Құдайлық комедиясының" "Purgatorio" IV және Paradiso XVII кантоларында сілтеме жасайды. Уильям Шекспир Фейтонның тарихын төрт жерде қолданады, ең танымал – оның "Ричард II" пьесасындағы аллегория ретінде, патшаны күн құдайлығына теңестіре отырып: "Төменге, төменге құлаймын; жарқыраған Фейтон сияқты, бағыпсыздардың тізгінін ұстай алмаймын" (3.3). Ол сондай-ақ Джульеттаның "Фейтон [Фебустың аттарын] батысқа қарай айдасын" деп тілеуін келтіреді, ол "Ромео мен Джульетта" (3.2.3) романында Ромеоны күтеді. Бұл мотив "The Two Gentlemen of Verona" (3.1.154) пьесасында да қысқаша көрінеді, сондай-ақ "Генрих VI" 3-бөлімінде екі рет кездеседі (1.4.33 және 2.6.12). Джон Марстон "The Malcontent" пьесасында Фейтонға сілтеме жасайды, онда Мендозаның монологы "әйелдердің жарқыраған көздері, абайсыз Фейтонның жалынындай ыстық!" (1-ші акт, 5-ші көрініс) деп сипаттайды. Жан Батист Лулли "Фаэтон" музыкалық трагедиясын жазды, онда ол Николя Фуке тағдырына тікелей сілтеме жасамайды, бірақ оның Күн патшасы – Людовик XIV-ті еліктеуге талпынуының салдарынан құлдырауын көрсетеді. Бұл опера Пол Хиндемиттің "Кардиллак" операсының екінші нұсқасында (1952) да қолданылады. Камиль Сен-Санс 1873 жылы "Фаэтон" атты симфониялық поэма жазды. Никколо Джоммелли Фэтон мифін негізінен Овидийден алынған әртүрлі көздерді пайдаланып, Маттиа Верацидің итальян тіліндегі либреттосына сүйене отырып "Фэтон" операсын жазды. Ол алғаш рет 1768 жылдың ақпанында Людвигсбург герцог театрында орындалды, онда Вюртемберг герцогы Карл Эуген опера труппасын ұстады. Вильгельм Вайблингердің "Фаэтон" атты эпистолярлық романы Фейтон мифін Гётенің "Вертер" және Хёльдерлиннің "Гиперион" шығармаларымен біріктіреді. Иоганн Вольфганг Гёте "Kunst und Altertum" (1823) еңбегінде Еврипидтің фрагментті трагедиясының поэтикалық реконструкциясын жариялады, ол Мари Верниккенің "Фаэтон Штурц" (1893), Карл Вильгельм Гейслердің "Фаэтон" (1889) және Арнольд Бердің "Фаэтон" (1875) сияқты толыққанды драмалық бейімделулердің негізі болды. Герхард Хауптманның "Гелиос және Фаэтон" (1936) атты ұзын поэмасында ғарыштық апатты жоққа шығарып, құдай әке мен өлімді ұлдың қарым-қатынасына назар аударады. Отакар Теердің символистік трагедиясы "Фаэтхон" (1916) батырды адамның әлемдік тәртіпке ("құдайларға") және адам тағдырына қарсы бүлік көтеруінің символы ретінде бейнелейді. Бұл трагедия 1962 жылы Милослав Яреш (режиссер) және Яромир Птачек (драматург) жасаған атақты радиоспектакльге бейімделді. Пауль Гудманның "Фаэтон, миф" (1934) атты ертедегі еңбегінде Фейтон мифін Христологиялық аңғыменің гротесктік нұсқасымен қатар қояды. Бенджамин Бриттеннің Овидийден кейінгі "Алты метаморфозасы", алғаш рет 1951 жылдың 14 маусымында Альдебург фестивалінде орындалды, Фейтон атты қысқа шығарманы қамтиды, ол сольдік шығарма ретінде кеңістікте жоғалған жеке тұлғаға назар аударады, мифтің бұрынғы аспаптық нұсқаларында баса көрсетілген ашулы әсерлерге қарағанда. Айн Рэндтің 1957 жылғы "Атлас шайқасты" романында Рихард Галли кейіпкері Фейтонның Күннің арбасын басқаруға сәттілікке жеткенін көрсететін опера шығарады, бұл адамзат пен жеке тұлғаның күшін көрсететін аллегория болып табылады. Дональд Коттон 1965 жылдың 10 ақпанында BBC Network 3 арнасында көрсетілген "Фаэтон трагедиясы" атты комедиялық радиоспектакль жазды. Ангус Уилсонның "Әлемді өртеп жіберу" (1980) романы басты кейіпкердің өзін-өзі тануына маңызды рөл атқаратын Фаэтон картинасының сипаттамасымен ашылады, бұл оның Луллидің "Фаэтон" операсын қоюына әкеледі. Джон С. Райттың "Алтын экумен" трилогиясында (2002) Гелион әкесі бар Фаэтон есімді басты кейіпкер бар. Мифтік сілтемелер көптеп кездеседі. 2002 жылы Volkswagen компаниясы VW Phaeton-ды ұсынды. 2012 жылы Disco Inferno тобының бұрынғы солисі Ян Крауз Фейтонның тарихын он жылдан астам уақыттан бері өзінің алғашқы музыкалық релизі үшін "The Song of Phaethon" деп өзгертті. Крауз бұл оқиғаны Ұлыбританияның Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуымен салыстырды. 2016 жылы Taffety Punk театры Майкл Миллиганның "Фаэтон" пьесасын Вашингтон қаласында көрсетті. 2019 жылы Карл Рютти Себастьян Бранттың Фаэтон оқиғасының жаңа нұсқасын музыкаға қойды, онда Фейтонның құлауы күннің тотылуымен теңестіріледі, бірақ Фейтон аман қалып, жеңіспен оралады. Бұл шығарманы ерлер және аралас хорлар үшін екі нұсқада орындауға болады, соңғысы Рюттінің төрт бөлімді күннің тотылуына арналған "Eklipsis" кантатасының құрамына кіреді.
John Marston includes reference to Phaeton in The Malcontent whereby Mendoza's monologue describes the ' sparkling glances (of women), ardent as those flames that singed the world by heedless Phaeton!' – act 1, sc 5
Jean Baptiste Lully wrote a musical tragedy, Phaëton, in which he referred indirectly to the fate of Nicolas Fouquet, whose ambitions to imitate Louis XIV – The Sun King – brought about his downfall. This opera is also used in the second version of Paul Hindemith’s opera Cardillac (1952). Camille Saint Saëns wrote a symphonic poem entitled Phaéton in 1873. Niccolò Jommelli wrote an opera Fetonte to an Italian language libretto by Mattia Verazi using various sources, principally Ovid, for the myth of Phaeton. It was first performed at the Ducal Theatre, Ludwigsburg in February, 1768, where Duke Karl Eugen of Württemberg maintained an opera troupe. Wilhelm Waiblinger’s epistolary novel Phaëthon amalgamates the Phaethon myth with Goethe’s Werther as well as Hölderlin’s Hyperion. Johann Wolfgang Goethe published a poetic reconstruction of Euripides’ fragmented tragedy in Kunst und Altertum (1823), which served as a basis for various full scale dramatic adaptations such as Marie Wernicke’s Phaethons Sturz (1893), Karl Wilhelm Geißler’s Phaëthon (1889) and Arnold Beer’s Phaeton (1875). Gerhart Hauptmann’s long poem Helios und Phaethon (1936) omits the cosmic disaster in order to focus on the relationship between godly father and mortal son. In Otakar Theer's symbolist tragedy Faëthón (1916), the hero epitomizes man's revolt against the world order ("the gods") and against human destiny. The tragedy was adapted in 1962 into a celebrated eponymous radio play by Miloslav Jareš (director) and Jaromír Ptáček (dramaturge). Paul Goodman’s early Phaëthon, Myth (1934) juxtaposes the Phaethon myth with a grotesque version of a Christological narrative. Benjamin Britten’s Six Metamorphoses after Ovid for oboe, first performed at the Aldeburgh Festival on 14 June 1951, include the short piece Phaeton, which as a solo piece seems to focus on the individual lost in space, rather than the furious effects emphasised by earlier instrumental renditions of the myth. In Ayn Rand's 1957 novel Atlas Shrugged, an in universe opera is composed by the character of Richard Halley, where Phaeton succeeds in his attempt to control the chariot of the Sun, as an allegory for the power of mankind and individualism. Donald Cotton wrote a comedy radio play The Tragedy of Phaethon broadcast on BBC Network 3, 10 February 1965. Angus Wilson’s novel Setting the World on Fire (1980) opens with the description of a Phaethon painting which proves pivotal to the protagonist's emerging self conception, leading up to his production of Lully’s Phaëton. John C. Wright's The Golden Oecumene trilogy (2002) features a protagonist named Phaethon, whose father's name is Helion. Mythical references abound. In 2002, Volkswagen introduced the VW Phaeton. In 2012, former Disco Inferno frontman Ian Crause adapted the story of Phaethon as The Song of Phaethon for his first musical release in over a decade. Crause used the story as an analogy for Britain's entry into the Second Gulf War. In 2016, Taffety Punk Theatre premiered Michael Milligan's play "Phaeton" in Washington, DC. In 2019, Carl Rütti set to music an early modern interpretation of Sebastian Brant's Phaethon story, which equates the fall of Phaethon with a solar eclipse, but has Phaethon survive and return triumphant. Two versions exist for male choir and mixed choir, the latter as part of Rütti's four part solar eclipse cantata "Eklipsis".
Ортақ атау
"Фаэтон" деген атау "Нұрлы" дегенді білдіреді, сондай-ақ Сириялық Фаэтонға, Эосқа (Таң), Күнге, Аурига шоқжұлдызына және Юпитер планетасының бір жылқысына берілді, ал сын есім ретінде күн мен айды сипаттау үшін қолданылды. Кейбір деректерде осы атпен аталатын планета Юпитер емес, Сатурн болып табылады. 1 Церера мен 2 Паллас – алғашқы астероидтер табылған кезде, астроном Генрих Олберс олардың бұрынғыдан әлдеқайда үлкен, болжамдық планетаның сынықтары екенін айтты, кейін ол Фаэтон деп аталды. Алайда, "Фаэтон гипотезасы" аккреция моделімен ығыстырылды, онда астероидтар белдеуі планетаға айналмаған протопланеталық дискінің қалдығын білдіреді, себебі Юпитердің тартылыс күші кедергі келтірді. Дегенмен, маргиналды теориялар Фаэтон гипотезасын әлі де мүмкін деп санайды. Қазіргі заманда, орбитасы Күнге жақын келетін астероид мифологиялық Фаэтонның құрметіне "3200 Фаэтон" деп аталды. "Фаэтон" атауының француз тіліндегі нұсқасы "Фаэтон" болып табылады. Бұл сөздің түрі бір түрі көлік пен автомобильге қатысты қолданылады. Құстардың бір отряды, туысы және әулеті таксономиялық номенклатурасында Фаэтон деген атты алып жүреді, олар тропикалық құстар деп аталады.
Грек тілінде
Аполлоний Родий (1912). «Аргонавтика», Роберт Купер Ситон (1853–1915) аудармасы, Р. К. Лоеб классикалық кітапханасы, 1-том. Лондон, Ұлыбритания: Уильям Хайнеманн. Топос мәтіндік жобасының онлайн нұсқасы. Диодор Сицилиялық (1888–1890). «Тарихи кітапхана». 1–2-томдар. Иммануэль Беккер, Людвиг Диндёрф, Фридрих Фогель. Б. Г. Тюбнер баспасында, Лейпциг. Грек тіліндегі мәтін Perseus Digital Library-де қолжетімді. Тзецес, Джон (1826). «Тарихтар кітабы», II–IV кітаптар, Гари Берковиц Т. Киесслингтің түпнұсқа грек тілінен аударған. Theoi.com сайтындағы онлайн нұсқасы. Филострат Егде (1913). «Imagines», А. Фэрбенкс аударған, Лоеб классикалық кітапханасы, № 256. Гарвард университетінің баспасы, Кембридж, Массачусетс. 1931. Internet Archive. Квинт Смирнейлік, Квинт Смирнейлік: «Трояның құлауы», А. С. Уэй аударған, Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы. Internet Archive. Нонн (1940). «Дионисика»; У. Х. Д. Руз аударған, III кітаптар XXXVI–XLVIII. Лоеб классикалық кітапханасы, № 346, Кембридж, Массачусетс, Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Ұлыбритания: Уильям Хайнеманн. Internet Archive. Луциан (1905). «Құдайлардың әңгімелері», Х. В. Фаулер және Ф. Г. аударған, Оксфорд, Ұлыбритания: The Clarendon Press. Палефат (1996). «Сенбестік оқиғалар туралы», аударма, кіріспе және түсіндірмелерді Жакоб Стем жазған, Bolchazy Carducci Publishers, Google Books. Дешарм, Поль (1884). «Ежелгі Грекия мифологиясы», Garnier Frères. Google Books (француз тілінде). Паусанияс (1918). «Паусанияның Грекия сипаттамасы», В. Х. С. Джонс (Litt. D.) және Х. А. Ормерод (M. A.) ағылшын тіліне аударған, 4 томдық. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Ұлыбритания: Уильям Хайнеманн. Perseus Digital Library-дегі онлайн нұсқасы. Гесиод (1914). «Теогония», Хью Г. Эвелин Уайт ағылшын тіліне аударған, «Гомерлік гимндер мен Гомерика» жинағында, Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Ұлыбритания: Уильям Хайнеманн. Perseus Digital Library-дегі онлайн нұсқасы.
Philostratus the Elder, (1913). Imagines, translated by A. Fairbanks, Loeb Classical Library, No. 256. Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts. 1931. Internet Archive
Quintus Smyrnaeus, Quintus Smyrnaeus: The Fall of Troy, translated by A. S. Way, Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press. Internet Archive. Nonnus, (1940). Dionysiaca; translated by Rouse, W. H. D., III Books XXXVI–XLVIII. Loeb Classical Library No. 346, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press; London, UK: William Heinemann. Internet Archive. Lucian, (1905). Dialogues of the Gods; translated by Fowler, H. W. and F. G. Oxford, UK: The Clarendon Press. Palaephatus, (1996). On Unbelievable Tales, translation, introduction and commentary by Jacob Stem, Bolchazy Carducci Publishers, Google books
Decharme, Paul, (1884). Mythologie de la Grèce antique, Garnier Frères. Google books (in French). Pausanias, (1918). Pausanias Description of Greece with an English Translation by W. H. S. Jones, Litt. D., and H. A. Ormerod, M. A., in 4 Volumes. Cambridge, MA: Harvard University Press; London, UK: William Heinemann. Online version at the Perseus Digital Library. Hesiod, (1914). Theogony, in The Homeric Hymns and Homerica with an English Translation by Hugh G. Evelyn White, Cambridge, MA: Harvard University Press; London, UK: William Heinemann. Online version at the Perseus Digital Library.
Римдік
Овидий, (1977). Метаморфозалар, І том: 1–8 кітаптар. Аударған: Фрэнк Юстус Миллер. Г. П. Гулд редакциялаған. Лоб классикалық кітапханасы, № 42. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы, алғаш рет 1916 жылы жарық көрді. Гарвард университетінің баспасындағы онлайн нұсқасы. Гай Юлий Гигин, "Астрономия" ("Гигин мифтерінен") Мэри Грант аударған және редакциялаған. Канзас университетінің гуманитарлық зерттеулер жөніндегі басылымдары. Топос мәтіндік жобасының онлайн нұсқасы. Мавр Сервий Гонорат, (1881). "Вергилий өлеңдеріне түсіндірмелер". Servii Grammatici qui feruntur in Vergilii carmina commentarii; Георгий Тило және Герман Хаген редакциялаған. Георгий Тило. Лейпциг, Германия: Б. Г. Тейбнер. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Вергилий, (1910). Энеида. Аударған: Теодор С. Уильямс. Бостон, Массачусетс: Хоутон Миффлин. Perseus Digital Library онлайн нұсқасы. Гай Юлий Гигин, "Мифтерден алынған аңыздар" ("Гигин мифтерінен") Мэри Грант аударған және редакциялаған. Канзас университетінің гуманитарлық зерттеулер жөніндегі басылымдары. Топос мәтіндік жобасының онлайн нұсқасы. Марк Туллий Цицерон, (1878). "Құдайлардың табиғаты" М. Т. Цицеронның трактаттарынан, Чарльз Дюк Йонг (1812–1891) аударған, Бон басылымы. Топос мәтіндік жобасының онлайн нұсқасы. Марк Туллий Цицерон, (1917). De Natura Deorum (Құдайлардың табиғаты). О. Пласберг. Лейпциг, Германия: Тейбнер. Perseus Digital Library-де латын тіліндегі мәтін бар. Плиний Ескі, (1938–1962). "Табиғи тарих", 10 томдық. Аударған: Ракхэм, Х.; Джонс, В. Х. С.; Эйхгольц, Д. Э. Лоб классикалық кітапханасы. Сенека, (1917). "Трагедиялар", аударған: Фрэнк Юстус Миллер. Лоб классикалық кітапханасы. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Ұлыбритания: Уильям Хайнеманн. Гигин, Гай Юлий, (1960). "Гигин мифтері", 1-кітап. Редактор және аударған: Мэри А. Грант, Лоуренс: Канзас университетінің баспасы. Валерий Флакк, (1928). "Аргонавтика", аударған: Мозли, Дж. Х. Лоб классикалық кітапханасы, 286-том. Кембридж, Массачусетс: Гарвард университетінің баспасы; Лондон, Ұлыбритания: Уильям Хайнеманн. Theoi.com сайтындағы онлайн нұсқасы.
Екіншілік
екі томдық: (1-том) ; (2-том) Ватикан мифографтары, Рональд Э. Пепин (2008), Фордем университетінің баспасы, .
The Vatican Mythographers, Ronald E. Pepin (2008), Fordham University Press, .