Кіріспе

Таншань – Хэбэй провинциясының солтүстік-шығысындағы жағалауда орналасқан, өнеркәсіптік префектуралық деңгейдегі қала. Ол Хэбэй провинциясының шығыс бөлігінде және Солтүстік Қытай жазығының солтүстік-шығыс бөлігінде жатыр. Бохай экономикалық аймағының орталық бөлігінде орналасқан және солтүстік-шығысқа қарай маңызды көлік дәлізі болып табылады. Қаланың оңтүстігінде Бохай теңізі, солтүстігінде Ян таулары, шығысында Люань өзені арқылы Киньхуандао, ал батысында Тяньцзинь қалалары орналасқан. Қаланың дамуының көп бөлігі 1870 жылы Кайлуан тобы аймақта көмір шахталарын ашқаннан бастап индустрияландырудың нәтижесінде болды. Бұл Қытайдағы алғашқы стандартты темір жолының, алғашқы теміржол зауытының, алғашқы бу локомотивінің және алғашқы цемент зауытының туған жері. Қала «Қытай индустрияландыруының алғашқы бесігі» деп аталады. Күні бүгінге дейін Таншань болат, энергетика, химия және керамика өндірісінің ірі орталығы болып табылады. Пинг операсы, қаланың Луаньчжоу ауданында пайда болған, Қытайдың ең танымал бес операсының біріне жатады. Қала 1976 жылғы Таншань жер сілкінісімен де әйгілі, ол Рихтер шкаласы бойынша 7,8 балға жетіп, қаланың көп бөлігін қиратты және ресми мәліметтер бойынша кемінде 255 000 тұрғынды қаза тапты. Қала сол кездеден бері қайта жаңартылып, туристер арасында танымал орынға айналды және Қытайдың 10 ірі портының біріне кіреді. Таншань қаласы Пекиннен оңтүстік-шығысқа қарай және Тяньцзиньден солтүстік-батысқа қарай шамамен орналасқан. 2020 жылғы халық санауы бойынша Таншань префектурасының халқы 7 717 983 адамды құрады, ал 7 қалалық ауданнан тұратын құрылыс аймағында (немесе метрополитен аймағында) 3 687 607 адам тұрады.

Этимология

Таншань қаласы қаланың ортасында орналасқан Дачэнь төбесінен (大城山) аталған, бұл төбе бұрын Таң тауы (唐山) деп аталған. 645 жылы Тан әулетінің императоры Ли Шимин және оның әскері Корея түбегінен оралғанда Дачэнь төбесінде демалып өткен. Айынышты жағдайға орай, оның сүйікті әйелі Каофэй сол жерде дүние салды. Оның естелігі үшін император тауға империясының атын берді – Таң. Кейін қала да осы таудың атын иеленді.

Ерте тарих

Таншанның тарихы ұзақ, осы аймақта 4000 жыл бұрынғы адамдар өмір сүрген. Шан әулеті тұсында ол Гучжу патшалығының (1600 б.з.д.) құрамына кірді, ал кейіннен жеті соғысқан мемлекеттің бірі – Ян мемлекетінің бөлігі болды (403-221 б.з.д.). Хан әулеті кезінде (206 б.з.д.-220 а.д.) ол ежелгі Ючжоу провинциясының бір бөлігіне айналды. Цинь әулеті тұсында ол Цзили провинциясы мен Цунхуа мемлекетінің билігінде кезекпен болды.

Тан, Мин және Цин әулеттері

Таншань Тан династиясы (619-907) кезінде ауыл болған, ал Мин династиясы (1368-1644) кезінде ауыл шаруашылығы, мұнай өндіру және керамика салалары дамыды. Цин әулетінің соңғы кезеңіндегі Жүз күндік реформа кезінде Гуанчжу императорының үшінші жылында (1877) Кайпинг тау-кен басқармасы құрылды. 1878 жылы Таншаньда Цяотун кенті құрылды және 1889 жылы Таншань кенті деп қайта аталды. 1938 жылы Таншань қаласы ресми түрде құрылды. Қытай Республикасы кезеңінде Таншань қаласының әкімшілік жүйесі Цин жүйесін сақтап келді. 1929 жылы Жили провинциясы Хэбэй провинциясы болып өзгертілді. 1939 жылдың 28 қаңтарында Таншаньның ерекше экономикалық және саяси мәніне байланысты Шығыс Хэбэй автономиялық үкіметі Таншань қаласын құрды, ол бастапқыда «Таншань қалалық үкіметі» деп, кейін «Таншань қалалық кеңсесі» деп аталды. 1945 жылы Жапония жеңілгеннен кейін, Пекиндегі (қазіргі Бейжің) Қытай ұлттық партиясы Таншань қаласын Жапониядан саяси басқаруға алды және Әкімшілік инспекторлар кеңсесін құрды. 1946 жылдың сәуір айында Қытай Коммунистік партиясының Хэбэй провинциялық комитетінің 132-ші мәжілісінде Таншань қаласын құру туралы шешім қабылданды және сол жылдың 5 мамырында Таншань қалалық үкіметі құрылды.

Халық Республикасы

1949 жылы 1 қазанда Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін, Таншань өзінің құрамында 12 ауданды қамтитын провинциялық басқарылатын муниципалитет мәртебесін сақтап қалды. 1955 жылдың наурыз айында Таншань қаласының Бірінші Халық съезінің екінші сессиясында Таншань қалалық халық үкіметін Таншань халық комитетіне өзгерту туралы шешім қабылданды, әкімшілік аумақтары өзгеріссіз қалды. 1958 жылдың 28 сәуірінде Мемлекеттік Кеңес Таншань префектурасын құруға келісім берді. 1958 жылдың 29 тамызында Хэбэй провинциясының Бірінші Халық съезінің жетінші сессиясында Таншань комиссарлар кеңсесін Чанли округінен Таншань қаласына көшіру туралы шешім қабылданды. 1959 жылдың 3 маусымында Қытай Коммунистік партиясының Орталық Комитеті Таншань қаласын әлемге ашық 45 қаланың бірі деп белгіледі. 1959 жылдың 8 маусымында ҚКП Хэбэй провинциялық комитеті мен Хэбэй провинциялық Халық съезі Таншань комиссарлар кеңсесі мен Таншань халық комитетін біріктіріп, Таншань халық комитетін құру туралы шешім қабылдады. 1960 жылдың 2 сәуірінде Мемлекеттік Кеңес Таншань префектурасын таратуды ресми мақұлдады. Бұрын Таншань префектурасының басқаруында болған Циньхуандао қаласы, Цянъань, Чанли, Лаотин, Баоди, Ютиан, Цзисянь округі және Цзунхуа Таншань муниципалитетінің құрамына енді. Сондай-ақ, Луаньсянь округі, Фэнрун округі (бұрынғы аудан) және Байгечжуан шаруашылығы да Таншань муниципалитетіне қосылды. Осы орайда Таншань провинциялық басқарылатын муниципалитетке айналды. 1961 жылдың 23 мамырында Мемлекеттік Кеңес 1959 жылдың 3 маусымында Хэбэй провинциялық Халық комитетінің 14-ші отырысында қабылданған Таншань префектурасын қайта құруға келісім берді. Таншань префектурасы мен Таншань муниципалитеті қайтадан бөлінді, ал Таншань ерекше басқарылатын муниципалитетке айналды. Таншань аймағының Революциялық комитетіне бағынатын Таншань қалалық Революциялық комитеті 1968 жылдың 6 қаңтарында құрылды. 1978 жылдың 11 наурызында Таншань провинциялық басқарылатын муниципалитетке айналды. 1982 жылдың қазан айында Таншань қаласының жетінші Халық съезінде Таншань қалалық Революциялық комитетін тарату және Таншань қалалық Халық үкіметін құру туралы шешім қабылданды. Мемлекеттік Кеңес бұл шешімді 1983 жылдың 3 наурызында мақұлдады, содан кейін қалалық округтік жүйе енгізілді. 1983 жылдың 13 мамырында Хэбэй провинциялық Халық үкіметі Таншань аймағының Азаматтық әкімшілік кеңсесін тарату туралы жариялады, ол 1983 жылдың 15 мамырында жұмысын тоқтатты. 1984 жылдың 15 желтоқсанында Мемлекеттік Кеңес Таншань қаласын 13 ұлттық "ірі" қалалардың бірі деп бекітті.

1976 жылғы Таншань жер сілкінісі

1976 жылы 28 шілдеде таңғы сағат 3:42-де Таншанда 7.8 магнитудалы (ресми мәліметтер бойынша 7.5) жер сілкінісі болды, оның салдарынан көптеген адам қаза тапты. Ресми деректер бойынша, 255 мың адам қаза болды, бірақ көптеген сарапшылар нақты қаза болғандар саны екі-үш есе көп деп санайды, бұл оны заманауи тарихтағы ең қырыптырушы жер сілкінісіне айналдырды. Жер сілкінісінің нәтижесінде қаланың көп бөлігін қайта жаңартуға тура келді. 2010 жылғы "Афтершок" фильмінде осы жер сілкінісі бейнеленген.

География

Таншань Бохай экономикалық аймағының орталық бөлігінде, оңтүстікке қарай Бохай теңізіне қарай орналасқан. Солтүстік Қытай жазығында жатқан Таншань солтүстікте Ян тауларымен, шығысында Луань өзенімен және Циньхуандаомен, ал батысында және оңтүстік-батысында Тяньцзиньмен шектеседі. Хэбэй провинциясының солтүстік-шығысында орналасқандықтан, бұл стратегиялық маңызы бар аймақ және Қытайдың солтүстік және солтүстік-шығыс өңірлерін байланыстыратын дәліз болып табылады. Префектурадағы ең ірі өзен – Луань өзені.

Климат

Таншанда муссондық әсерге ұшыраған, ылғалды континенттік климат (Кёппен Dwa) басым, қысы суық және өте құрғақ, ал жазы ыстық және жаңбырлы болады. Көктем мен күз қысқа, кейбір жауын-шашынмен сипатталады. Қаңтар айының тәулік бойына орташа температурасы -5.6 градус, ал шілдеде - 24.4 градус, ал жылдық орташа температура - 12.8 градус. Жылдық жауын-шашынның шамамен 60 пайызы шілде және тамыз айларында жауады. Мұзсыз кезең 180-190 күнге созылады, ал аймаққа жылына 2600-2900 сағат күн сәулесі түседі.

Ауаның ластануы

Қытайдағы ауаның ластануы соңғы жылдары нашарлап келеді, есептерге сәйкес, Хэбэй провинциясының қалалары елдегі ең ластанған қалалардың қатарында, және Таншань да осы тізімнен тыс қалмайды. 2013 жылдың ақпан айында "Global voices China" жүргізген сауалнама бойынша, Хэбэй провинциясының 7 қаласы – Синьтай, Шицзячжуан, Баодин, Хандан, Ланфан, Хеншуй және Таншань – Қытайдың ең ластанған 10 қаласының ішінде.

Экономика

Таншань – Солтүстік Қытайдағы маңызды ауыр өнеркәсіптік қала. Оның өнімдеріне машиналар, автокөліктер, химия өнімдері, тоқыма, шыны, мұнай өнімдері және цемент кіреді. Қытайдың Цин әулетінің соңынан бері ол көмір өндіру орталығы болып табылады, себебі Гуандун саудагері Тонг Кинг Син 1877 жылы Кайпиңде заманауи техникаларды қолдана отырып, алғашқы көмір шахтасын ашты. Каофэйдянь жобасы салынысымен, қалада ірі темір және болат зауыттары, химиялық жобалар мен электр станциялары орналасқан. Бұл Қытайдың ең ірі болат өндіруші қаласы. Таншань "Солтүстік Қытайдың фарфор астанасы" деп те аталады. Қытайдың қазіргі заманғы өнеркәсібі алғаш рет Таншаньде пайда болды. Шанхайдағы нәтижесіз Вусун темір жолынан кейін Қытайдағы екінші темір жол – 1881 жылы ашылған Хсукочуанг пен Таншань арасындағы алты мильдік жол болды; ол кейін Солтүстік Қытайдың Императорлық темір жолына және Қытайдың қазіргі Жиншань және Жинха темір жолдарына айналды. Сондай-ақ, алғашқы отқа төзімді материалдар фабрикасы және алғашқы және ең ірі цемент фабрикасы да Таншаньде салынды. Таншань соңғы жылдары тұрақты ЖІӨ өсімін көрсетті, бірақ 2010 жылдардың екінші жартысында өсуі баяулады. 2008 жылы Таншаньнің ЖІӨ-сі 353,747 миллиард юаньды құрады, ол 2013 жылға қарай 612,121 миллиард юаньға дейін дерлік екі есеге өсті, ал 2018 жылы 695,500 миллиард юаньға жетті. Қаланың экспорты 2016 жылы 7,109 миллиард долларға бағаланды. 2017 жылғы үкіметтік деректер қала экономикасында екінші өнеркәсіптің басымдық құрайтынын, қала экономикасына 408,14 миллиард юань үлес қосқанын көрсетеді.

Өнеркәсіптік аймақ

Каофэйдянь жаңа аймағы.

Көлік

2017 жылғы деректер бойынша, Таншань қаласында 18 000 шақырым жол бар, оның 16 000 шақырымы ауылдық жерлерде орналасқан. Қала жолдары 410 миллион тонна жүк тасымалдады, ал қала порты 570 миллион тонна жүк қамтамасыз етті. 2023 жылға қарай Таншань – Қытайда жұмыс істемейтін не жоспарланбаған метро жүйесі бар ең ірі қала болып табылады.