Кіріспе
Тондық контур немесе контурлы тон – дыбыстық тілдегі, буын немесе сөз бойымен бір қалыпты тоннан екінші қалыпты тонға өтетін тон. Тондық контурлар Шығыс Азияда, Оңтүстік-Шығыс Азияда, Батыс Африкада, Нило-Сахара тілдерінде, Хойсан тілдерінде, Ото-Мангуэ тілдерінде және Оңтүстік Американың кейбір тілдерінде кең таралған.
A tone contour or contour tone is a tone in a tonal language which shifts from one pitch to another over the course of the syllable or word. Tone contours are especially common in East Asia, Southeast Asia, West Africa, Nilo Saharan languages, Khoisan languages, Oto Manguean languages and some languages of South America.
Контурлары
Тон төмендегенде, контур төмендеу тон деп аталады; жоғарылағанда, жоғарылау тон деп аталады; төмендеп, сосын қайта көтерілгенде, құлайтын-көтерілгіш немесе төмендеу-жоғарылау тон деп аталады; ал жоғарылап, сосын қайта төмендегенде, шыңына жетіп түсетін немесе көтерілгіш-құлайтын тон деп аталады. Контурлы тон тіліндегі, шамамен бір деңгейде қалатын тонды тегіс тон дейді. Контурын толық көрсетуге тым қысқа, әдетте соңғы жарылысты дауыс салдарынан, тексерілген, кенеттен тоқтаған, кесілген немесе үзілген тон деп аталуы мүмкін. Контурлы тонның уақыт бойынша орналасуы ерекше емес деген теория бар. Яғни, кейбір акценттерде немесе тілдерде төмендеу тоны соңында, ал кейбіреулерінде басында болуы мүмкін, бірақ мұндай айырмашылықтар мағынаны өзгерте қоймайды. Алайда, Динка тілінде фонемалық төмендеу тоны кеш түседі (сезімдік тұрғыдан жоғары деңгей + төмендеу), ал төмен тонның төмендеу аллофоны ерте басталады (сезімдік тұрғыдан төмендеу + төмен деңгей). Құлайтын-көтерілгіш немесе көтерілгіш-құлайтын тоннан күрделірек лексикалық тон өте сирек, тіпті жоқ болуы мүмкін, бірақ прозодия осындай эффекттерді тудыруы мүмкін. Қиянның Ескі Сян диалектінде екі "қос контурлы" лексикалық тон бар екені хабарланады: жоғары және төмен құлау-көтерілу-құлау, немесе жоғары құлау-төмен құлау және төмен құлау-жоғары құлау: және (4232 және 2142). Бұл есепте соңғы құлау лексикалық мағынасы бар ма, әлде прозодиялық бірліктердің соңында кездесетін әдеттегі төмендеу ме, анықталмаған, сондықтан олар құлайтын тон болуы мүмкін.
Жазба көшірмесі
Төмендеу, көтерілу, құлау, шың, жоғары төмендеу, төмен төмендеу, жоғары көтерілу және төмен көтерілу сияқты диакритикалық белгілер немесе транскрипция үшін әдетте жоғары, орта және төмен сияқты қарапайым дыбыс регистрлері жеткілікті. (Бұлар жоғары, орта және төмен деңгейлі контурлық дыбыстар үшін де қолданылады.) Дыбыс әріптері, мысалы, орта деңгей, жоғары төмендеу, төмен төмендеу, орта көтерілу, төмен көтерілу, құлау және шың. Дыбыс әріптерін сандық түрде алмастыру. Жоғарыдағы жеті дыбыс Азия тілі үшін , , , , , , , деп жазылады, ал Африка немесе Америка тілі үшін , , , , , , , деп жазылады. (Азия мысалындағы санның екі рет қайталануы орта деңгейлі дыбысты "3-ші дыбыстан" ажырату үшін қолданылады, ол әдетте 3-ші деңгейде болмайды.) Латынша Sin Wenz, Gwoyeu Romatzyh, Қазіргі әдеби тайвань тілі сияқты жүйелерде бірдей дауысты әр түрлі дыбыстармен жазу. Gwoyeu Romatzyh-ты Hanyu Pinyin-мен салыстырыңыз (жақшада): бай (bāi), байр (bái), бай (bǎi), бай (bài).