Кіріспе

Шотландияның гаэл тілді бөлігі – Гаидхелтачд (; English: Gaeldom) әдетте Шотландияның Таулы жерлері мен аралдарын, әсіресе осы аймақтың шотланд гаэл тілді мәдениетін білдіреді. Бірақ, осыған ұқсас ирланд тіліндегі "Gaeltacht" сөзі тек ирланд тілінде сөйлейтін аймақтарды ғана білдіреді. Бұл термин сондай-ақ Нова Шотландия мен Гленгарри округі, Онтариода шотланд гаэл тілінің ерекше канадалық диалектілері қолданылған немесе әлі де қолданылып келе жатқан аймақтарға да қатысты қолданылады. "Гаидхелтад" термині "Шотландияның Таулы жерлері" терминімен шатастырылмайды, себебі ол географияға емес, тілге қатысты. Сонымен қатар, Таулы жерлердің көп бөлігінде қазір гаэл тілінде сөйлейтін халық аз қалды, ал қазір Таулы жерлер деп есептелетін кейбір аймақтар бұрын ұзақ жылдар бойы шотланд немесе ағылшын тілінде сөйлейтін болған, мысалы, Кромарти, Спейдегі Грантаун және т.б. Керісінше, Гаидхелтадқа жататын бірнеше гаэл тілінде сөйлейтін қауымдастықтар Хайленд, Аргилл және Бьют, Сыртқы Гебридтер кеңестерінің шегінен тыс жерлерде орналасқан, мысалы Арран аралы мен Перт және Кинростың бір бөліктері, сондай-ақ Нова Шотландия, Солтүстік Каролина және көптеген адамдар көшіп келген басқа да аймақтар бар. Гаидхелтад сонымен қатар шотланд гаэл тілінде халықтың көп бөлігі бірінші тіл ретінде сөйлейтін кез келген аймаққа қатысты қолданылады. Дегенмен, Гаидхелтад кейде Шотландияның Таулы жерлерін атау үшін Highlands and Islands Enterprise (Iomairt na Gàidhealtachd 's nan Eilean) және Highland Council (Comhairle na Gàidhealtachd) сияқты ұйымдар қолданды. Галльдахт ("Галл дом", "Галл" – гаэл емес адамды білдіреді) көбінесе Төмендіктер үшін қолданылады, бірақ Хебридтер тарихи түрде викингтердің болуына байланысты Инс Галл деп те аталады.

Тарих

Кейбір ғасырларға дейін Гаидалтачд Шотландияның көп бөлігін, Ферт-оф-Форт пен Галлоуэйдің солтүстігін (18 ғасырға дейін, және мүмкін одан кейін де) қамтыған болар еді, Солтүстік аралдарды есептемегенде. Бұл Шотландияның көп бөлігінде гаэль тілінен туындаған жер аттарының кең таралғандығынан және заманауи дереккөздерден көрінеді. Мысалы, Dundee – гаэль тіліндегі Dùn Deagh, Inverness – Inbhir Nis, Argyll – Earra Ghàidheal, Galloway – Gall Ghaidhealaibh, ал мүмкін Stirling – Sruighlea (бірақ этимологиясы нақты емес). Қазіргі кезде ағылшын тілінде сөйлейтін аймақтар деп есептелетін жерлерден шыққан гаэль тілінде сөйлейтіндердің қатарында Джордж Бьюкенен (Стирлингширден), Роберт Брюс (Галлоуэйден) және Маргарет МакМюррей (Айрширден) болды. Тарихи себептерге, соның ішінде Эдинбургтегі шотланд тілінде сөйлейтін сарайдың ықпалына және оңтүстік пен шығыстың көп бөлігінде саудагерлік қалалардың құрылуына байланысты, Гаидалтачд қазіргі Сыртқы Гебридтер, Солтүстік-Батыс Таулы Жерлер, Скай және Лох-Алш, Аргилл және Бут аймақтарымен шектелді. Гласго мен Эдинбургте де шағын гаэль тілінде сөйлейтін топтар бар. 18 және 19 ғасырлардағы Таулы Жерлерді тазарту шаралары да тілдің төмендеуіне себеп болды, себебі сол кезде негізінен гаэль тілінде сөйлейтін Шотландия Таулы Жерлерінің халқы азайды.

Канаданың Гаидельтахт аймағы

Канадада бір кезде шотланд гаэл тілі ағылшын және француз тілдерінен кейін үшінші ең көп таралған тіл болған; 1901 жылы тек Новая Шотландияда 50 000 адам осы тілде сөйлеген. Ол шотланд иммигранттарының ұрпақтары арасындағы қауымдастықтарда азшылық тілі ретінде сақталып келді. Бұл тіл Жаңа Шотландияның кейбір аймақтарында (әсіресе Кейп-Бретон аралы), қазіргі Онтариодағы Гленгарри округі, Принс-Эдвард аралы және Ньюфаундленд пен Лабрадорда қолданылды. Ньюфаундленд аралындағы Кодрой аңғарында 1960 жылға дейін гаэл тілінде сөйлейтін азшылық қалыптасқан.