Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ортағасырлық Еуропаның әлем карталары
Medieval European maps of the world
Mappa mundi (латын тілінен; көпше түрі – mappae mundi) – кез келген ортағасырлық Еуропа әлем картасы. Мұндай карталардың өлшемі мен күрделілігі қарапайым схемалық карталардан бастап, немесе одан да кішкентай қабырғалық карталарға дейін өзгереді, ал қазіргі заманға дейін жеткен ең ірісі – Эбсторф картасы, диаметрі шамамен болған. Бұл термин ортағасырлық латын тіліндегі mappa (мақта немесе карта) және mundus (әлем) сөздерінен шыққан. Орта ғасырлардан бүгінгі күнге дейін шамамен 1100 mappa mundi сақталған. Олардың 900-і қолжазба кітаптардағы иллюстрациялар ретінде кездеседі, ал қалғандары жеке құжаттар түрінде сақталған.
A mappa mundi (Latin ; plural = mappae mundi; ; ) is any medieval European map of the world. Such maps range in size and complexity from simple schematic maps or less across to elaborate wall maps, the largest of which to survive to modern times, the Ebstorf map, was around in diameter. The term derives from the Medieval Latin words mappa (cloth or chart) and mundus (world). Around 1,100 mappae mundi are known to have survived from the Middle Ages. Of these, some 900 are found illustrating manuscript books and the remainder exist as stand alone documents.
Үшжақты карталар
ТО карталары, аймақтық карталардан өзгеше, ортағасырлық еуропалықтарға белгілі әлемнің тек тұруға жарамды бөлігін ғана көрсетеді, олардың көзқарасын Жердің солтүстік жарты шарының салыстырмалы түрде шағын бөлігімен шектейді. Құрлық "О" шеңбері түрінде бейнеленген, және "Т" әрпі арқылы үш бөлікке бөлінген. Бұл үш бөлік – Азия, Африка және Еуропа құрлықтары. Макробтық карталардың танымалдылығы және кейбір үлкен Макробтық шарларындағы ТО стиліндегі құрлықтардың үйлесімі, Жердің дөңгелек екендігі орта ғасырлардағы ғалымдар арасында түсінілгенін көрсетеді. Төртбұрышты картадағы V әрпі – Жердің Нұхтың ұлдары арасында бөлінгенін көрсетеді.
T O maps, unlike zonal maps, illustrate only the habitable portion of the world known to medieval Europeans, limiting their perspective to a relatively small portion of the Earth's Northern Hemisphere. The landmass was illustrated as a circle (an "O") divided into three portions by a "T". These three divisions were the continents of Asia, Africa and Europe. The popularity of the Macrobian maps and the combination of T O style continents on some of the larger Macrobian spheres illustrate that Earth's sphericity continued to be understood among scholars during the Middle Ages. The V in square map depicts the Earth divided between the sons of Noah.
Төртбұрыш немесе Беатус карталары
Төртбұрыш карталар аймақтық және TО карталарының қосындысы болып табылады, олар экваторлық мұхитпен бөлінген үш белгілі құрлықты және көбінесе Антиподтар деп аталатын белгісіз төртінші құрлықты көрсетеді. Лиебандық Беаттың "Жоханның Апокалипсисіне түсіндірме" атты танымал еңбегінің әртүрлі қолжазбаларында он төрт үлкен төртбұрыш карталары табылды. Бұл "Беат карталары" Иса Мәсіхтің он екі апостолының миссияларын бейнелеу үшін пайдаланылған бір түпнұсқаның (қазір жоғалған) көшірмелері деп саналады.
Quadripartite maps represent a sort of amalgam of the zonal and T O maps by illustrating the three known continents separated by an equatorial ocean from a fourth unknown land, often called Antipodes. Fourteen large quadripartite maps are found illustrating different manuscripts of Beatus of Liébana's popular Commentary on the Apocalypse of St John. These "Beatus maps" are believed to derive from a single (now lost) original which was used to illustrate the missions of the twelve apostles of Jesus Christ.
Mappae mundi-нің мақсаты
Қазіргі заманғы көзге маппае мунди сырттай қарағанда жай және дұрыс емес болып көрінуі мүмкін. Дегенмен, маппае мунди ешқашан теңіз жүзу карталары ретінде қолданылмады және олар құрлық пен судың салыстырмалы аудандарын көрсетуді мақсат етпеді. Керісінше, маппае мунди схемалық болып, түрлі принциптерді көрсетуге арналған. Ең қарапайым маппае мунди классикалық білімді оңай сақтау және түсіндіру үшін жасалған диаграммалар еді. Аймақтық карталарды оқу құралы ретінде қарастыру керек – олар Жердің шар тәрізділігі және климаттық аймақтар туралы түсінікті нығайтуға арналған, көшіруге оңай. Т О карталары римдіктер мен олардың ортағасырлық еуропалық ұрпақтары білген әлемнің үш құрлық бөлігін схемалық түрде көрсетуге арналған. Үлкен маппае мунди кеңістік пен егжей-тегжейлілікке ие, соның арқасында бағыттар, алыс елдер, Киелі кітаптардағы оқиғалар, тарих, мифология, флора, фауна және экзотикалық халықтар сияқты қосымша ұғымдарды бейнелеуге мүмкіндік берді. Эбсторф және Херефорд карталары сияқты толыққанды нұсқалары ортағасырлық білімнің шағын энциклопедиясына айналды. Бриджит Энглиш өз зерттеуінде ортағасырлық әлем карталарының (mappae mundi) түсінігі мен практикасы белгілі әлемнің жүйелі геометриялық проекциясына негізделгенін көрсетеді. Алайда, бұл проекцияның негізі географиялық өлшеу емес, Құдайдың жаратылысының үйлесімділігі. Олар шеңберлер мен үшбұрыштар сияқты діни тұрғыдан мінсіз саналатын тұрақты геометриялық формаларды қолданып, біртұтас планисфералық жүйе құрды. Бұл белгілі әлемді оның нақты географиялық түрінде көрсетеді, мысалы, Изидордың (776) Ватикан картасында, Беат Либананың «Жохан Апокалипсисіне түсіндірме» әлем карталарында (8 ғасыр), аңглосаксон картасында (шамамен 1000 жыл), Саули картасында, Псалтирь картасында немесе 13 ғасырдың үлкен маппае мунди карталарында (Херефорд/Эбсторф).
To modern eyes, mappae mundi can look superficially primitive and inaccurate. However, mappae mundi were never meant to be used as navigational charts and they make no pretence of showing the relative areas of land and water. Rather, mappae mundi were schematic and were meant to illustrate different principles. The simplest mappae mundi were diagrams meant to preserve and illustrate classical learning easily. The zonal maps should be viewed as a kind of teaching aid—easily reproduced and designed to reinforce the idea of the Earth's sphericity and climate zones. T O maps were designed to schematically illustrate the three land masses of the world as it was known to the Romans and their medieval European heirs. The larger mappae mundi have the space and detail to illustrate further concepts, such as the cardinal directions, distant lands, Bible stories, history, mythology, flora, fauna and exotic races. In their fullest form, such as the Ebstorf and Hereford maps, they become minor encyclopedias of medieval knowledge. In her study, Brigitte Englisch shows that the medieval world maps (the mappae mundi) both from their concept and in their concrete practice are founded on a systematically geometric projection of the known world. The basis of this projection, however, is not geographical surveying but the harmonious order of God’s creation. Using regular geometric forms like circles and triangles which are also regarded as religiously perfect, they created a coherent planispheric system. This quite basically presents the known world in its real geographic appearance which is visible in the so called Vatican Map of Isidor (776), the world maps of Beatus of Liebana’s Commentary on the Apocalypse of St John (8th century), the Anglo Saxon Map (ca. 1000), the Sawley map, the Psalter map, or the large mappae mundi of the 13th century (Hereford/Ebstorf).
Дәстүрдің аяқталуы
Орта ғасырларда Жерорта теңізінде жүзуге көмектесетін жаңа типтегі карталар пайда болды. "Портолан карталары" деп аталатын бұл карталардың ерекшелігі – өте дәл жағалау сызықтары және бір-бірін кесіп өтетін румб сызықтары. Әсіресе танымал мысалы – Франция ұлттық кітапханасында сақталатын Абрахам Крескеске жатқызылатын Каталон атласы. Орта ғасырдың соңында және Ренессанс дәуірінің басталуымен Батыс Еуропалықтар көптеген ежелгі грек ғалымдарының еңбектерімен қайта танысты. География және карта жасау саласында Клавдий Птолемейдің "География" еңбегінде сипаттаған координаттар жүйесі зор ықпалға ие болды. Уақыт өте келе, осы жаңа идеяларға негізделген карталар ескі "мәңгілік карталар" дәстүрін ығыстырды. Осы дәстүрдің соңғы мысалдары, оның ішінде Фра Мауроның ірі картасы, Портолан стиліндегі жағалау сызықтарын дәстүрлі карта шеңберіне біріктіре отырып, гибридтік карталар ретінде қарастырылуы мүмкін.
In the central Middle Ages a new type of map developed as an aid to navigating the Mediterranean Sea. Known as "Portolan charts", these maps are characterized by extremely accurate coastlines with criss crossing rhumb lines. A particularly famous example is the Catalan Atlas attributed to Abraham Cresques in the Bibliothèque nationale de France. During the late Middle Ages and with the coming of the Renaissance, western Europeans became reacquainted with the work of many ancient Greek scholars. In the field of geography and map making, the coordinate system which Claudius Ptolemy outlined in the Geography became extremely influential. Over time maps influenced by these new ideas displaced the older traditions of mappae mundi. The last examples of the tradition, including the massive map of Fra Mauro, may be seen as hybrids, incorporating Portolan style coastlines into the frame of a traditional mappa mundi.