Кіріспе

Түрік адмиралы және картограф Ахмет Мухиддин Пири (1465-1553), Пири Рейс (Pîrî [[Reis (әскери атағы) немесе Хажы Ахмет Мухитдин Pîrî Bey) деп кеңінен танымал, Осман теңізшісі, географ және картограф. Ол ең алдымен өзінің карталарымен және «Теңізшілік кітабында» (Kitab-ı Bahriye) жиналған карталарымен танымал. Бұл кітапта ертедегі теңіз жүзу техникасы туралы толық ақпарат, сондай-ақ сол кездегі салыстырмалы түрде дәл карталар бар, онда Жерорта теңізінің маңызды порттары мен қалалары сипатталған. Ол картограф ретінде 1513 жылы дайындалған әлем картасының бір бөлігі 1929 жылы Стамбулдағы Топкапы сарайында табылғаннан кейін атаққа ие болды. Оның әлем картасы – Жаңа әлемді көрсеткен ең көне түрік атласы және әлі күнге дейін сақталған Америка карталарының ең көнелерінің бірі (Американың ең көне сақталған картасы – Хуан де ла Косаның 1500 жылы салған картасы). Пири Рейстің картасы Сахараның Рақ тропигінің ендігінде орналасқан. 1528 жылы Пири Рейс екінші әлем картасын сызды, оның шағын бөлігі (солтүстікте Лабрадор мен Ньюфаундлендтен бастап Флорида, Куба, Испаньола, Ямайка және оңтүстікте Орталық Американың бір бөлігін көрсеткен) бүгінге дейін сақталған. Оның кітабындағы мәтінге сәйкес, ол карталарын шамамен 20 шетелдік карта мен mappae mundi (араб, испан, португал, қытай, үнді және грек) арқылы, соның ішінде Христофор Колумбтың картасын пайдаланып салған. 1553 жылы ол Каирде Ормуз аралын қоршаудан босату және флотты тастап кеткені үшін кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді, бірақ бұл оның кемелерін күтіп-жөндеудің жетіспеуінен болған.

Өмірбаян

Пири Рейс туралы көп мәлімет белгілі емес. Расталмаған дәстүр бойынша, ол 1470 жылы Дарданеллдегі Галлиполиде дүниеге келген, ол кезде Осман мемлекетінің маңызды теңіз базасы болған. Оның әкесі – Хажы Мехмет, түпнұсқасы Анатолияның Қараман провинциясынан шыққан. Оның тегі даулы; кейбір дереккөздер оның түрік отбасында туғанын айтады, ал басқалары – христиан дінінен исламға өткен грек отбасында туғанын көрсетеді. Оның толық аты – Хажы Ахмет Мухиддин Пири. Рейс – капитандық әскери шенімен тең, сондықтан Пири Рейс деген атты «Капитан Пири» деп аударуға болады. Пири мен оның әкесінің есімдеріндегі құрметті және бейресми исламдық атақ – Хажы (түрікше: Hacı) олардың екеуі де Меккеге қажылық сапарымен барып, хаж (исламдық қажылық) рәсімін орындағанын көрсетеді. Пири жас кезінде үкімет қолдаған каперлікпен айналыса бастады (15- және 16-ғасырлардағы Жерорта теңізінде мұсылман және христиан мемлекеттері арасында кең таралған практика), ол кездегі белгілі корсар және теңізші, кейін Осман флотының әйгілі адмиралы болған Кемал Рейске еріп жүрді. Осы кезеңде ол өзінің ағасымен бірге Осман империясының Испанияға, Генуя Республикасына және Венеция Республикасына қарсы көптеген теңіз шайқастарына қатысты, соның ішінде 1499 жылғы Лепанто шайқасы (Зонкио шайқасы) және 1500 жылғы Лепанто шайқасы (Модон шайқасы). 1511 жылы ағасы Кемал Рейс қайтыс болғаннан кейін (оның кемесі Жерорта теңізінде дауылға ұшырап, Мысырға бағыт алғанда), Пири Гелиболуға оралып, онда навигация туралы зерттеулерін бастады. 1516 жылы ол Осман флотының кеме капитаны ретінде қайтадан теңізге шықты. 1516-17 жылдары Мысырды Осман империясының басып алуына қатысты. 1522 жылы ол Родос қамалына қатысты, ол Родостың 25 желтоқсанда Осман мемлекетіне берілуімен аяқталды және 1522 жылы 1 қаңтарда Родостан рыцарьдардың толықтай кетуімен жалғасты (рыцарьдар қысқа мерзімге Сицилияға, кейін Мальтаға көшті). 1524 жылы ол Осман империясының бас визирі Парғалы Ибрагим-пашаны Мысырға жеткізген кеменің капитаны болды. 1547 жылы Пири Рейс адмирал шеніне көтеріліп, Үнді мұхитындағы Осман флотының қолбасшысы және Суэцте орналасқан Мысыр флотының адмиралы болды. 1548 жылы 26 ақпанда ол Аденді португалдықтардан қайтарып алды, содан кейін 1552 жылы Маскатты, 1507 жылдан бері Португалия басып алған, және Киш аралын басып алды. Шығысқа қарай бет бұрып, Пири Рейс Парсы шығанағының кіреберісіндегі Ормуз шығанағындағы Ормуз аралын басып алуға тырысты, бірақ сәттілік болмады. Османдықтар қаланы басып алды, бірақ бекіністі ала алмады. Содан кейін ол жақын маңдағы Кешм аралын тонап, олжасын Басраға алып кетті. Португалдықтар Парсы шығанағына назар аударғанда, Пири Рейс Арабия жағалауындағы португалдықтардың базаларын жою үшін Катар түбегін басып алды. Содан кейін ол Мысырға қайта оралды, шамамен 90 жасқа жуық қарт адам. Басраның Осман Валиі (губернаторы) Кубад-пашаға Парсы шығанағының солтүстігінде португалдықтарға қарсы жаңа жорыққа қолдау көрсетуден бас тартқандықтан, 1553 жылы Пири Рейс өлім жазасына кесілді. Түрік әскери-теңіз флотының бірнеше кемелері мен су асты қайықтары Пири Рейстің құрметіне аталған.

Кітап-ı Бахри

Пири Рейс – сол кезеңнің ең танымал картографиялық еңбектерінің бірі – "Китаб и Бахрие", яки "Теңіз кітабының" авторы. Кітап теңізшілерге Жерорта теңізінің жағалауы, аралдары, өткелдері, бұғаздары мен шығанақтары туралы ақпарат береді; дауыл болғанда қайда паналауға болатынын, порттарға қалай жақындасуға болатынын және порттарға дәл маршруттарды көрсетеді. Еңбек алғаш рет 1521 жылы жарық көрді, ал 1524–1525 жылдары Сулейман I сұлтанға сыйлық ретінде табыс ету үшін қосымша мәліметтермен және жақсырақ жасалған карталармен қайта жөнделді. Қайта жөнделген басылымда барлығы 290 картасы бар 434 беттен тұрды.

Мазмұны

Карталардан басқа, кітапта Жерорта теңізінің маңызды порттары, шығанақтары, көшпелер, түбектер, аралдар, бұғаздар және қолайлы паналау орындары туралы толыққанды ақпарат, сондай-ақ навигация техникасы және навигациямен байланысты астрономия туралы мәліметтер, әрі әр ел мен қаланың жергілікті халқы мен олардың мәдениетінің ерекшеліктері жайлы сипаттамалар келтірілген. Әлем картасының маңызында 30 жазу бар, олардың 29-ы түрік тілінде, ал біреуі араб тілінде; соңғысы хижри жыл санасы бойынша 919 жылдың мұхаррам айында (яғни 1513 жылдың көктемінде) жасалғанын көрсетеді, бірақ көптеген зерттеулер аяқталу күнін 1521 жыл деп анықтаған. «Китап-и Бахрийе» екі негізгі бөлімнен тұрады, ал бірінші бөлім дауыл түрлері туралы ақпаратқа, компасты қолдану тәсілдеріне, порттар мен жағалаулар туралы толық мәліметтері бар портлан карталарына, жұлдыздарды пайдаланып бағыт табу әдістеріне және маңызды мұхиттар мен олардың төңірегіндегі жерлердің сипаттамаларына арналған. Атап айтқанда, Христофор Колумбтың, Васко да Гаманың және басқа португалиялық теңізшілердің Үндістан мен Азияға жол тауып, жаңа дүниеде жасаған жаңалықтарына ерекше назар аударылады. Екінші бөлім толығымен портлан карталары мен теңіз саяхаттарына арналған нұсқаулықтардан құралған. Әр тақырыпта аралдың немесе жағалаудың картасы бар. Бірінші кітапта (1521) бұл бөлімде барлығы 132 портлан картасы, ал екінші кітапта (1525) – 210 портлан картасы бар. Екінші бөлім Дарданелл бұғазының сипаттамасымен басталып, Эгей, Ион, Адриатика, Тиррен, Лигурия теңіздері, Францияның Лазур жағасы, Балеар аралдары, Испания жағалаулары, Гибралтар бұғазы, Канар аралдары, Солтүстік Африка, Египет және Ніл өзені, Левант және Анатолия жағалауларын қамтиды. Бұл бөлімде әр қаладағы танымал ескерткіштер мен ғимараттардың сипаттамалары мен суреттері, сондай-ақ Пири Рейс туралы тарихи мәліметтер келтірілген. Ол осы карталарды бір картаға сыйғызудың орнына кітап түрінде жинау себептерін түсіндіреді, себебі бір картада мұндай көп ақпарат пен егжей-тегжейлі мәліметтерді көрсету мүмкін емес еді. Пири қайтыс болғаннан кейін бір ғасыр өткен соң, 17 ғасырдың екінші жартысында оның кітабының үшінші нұсқасы жарық көрді, ол қолжазбаның картографиялық бөлімін кеңейтіп, екінші нұсқаның мәтінін өзгеріссіз қалдырды. Оған итальяндық (Баттиста Агнезе мен Жакопо Гастальдиден) және голландтық (Авраам Ортелиус) авторларының бұрынғы ғасырдағы еңбектерінен алынған қосымша жаңа, ірі масштабты карталар енгізілді. Бұл карталар әлдеқайда дәл болды және түпнұсқада болмаған Қара теңізді де көрсетті.

Танымал мәдениетте

Пири Рейс 2010 жылғы «Assassin's Creed: Brotherhood» видео ойынында еске алынады және 2011 жылғы «Assassin's Creed: Revelations» жалғасында кейіпкер ретінде пайда болады. «Ағалық» ойынында Эцио Аудиторе да Флоренцеден Римнен Константинопольге жіберген итальяндық қастандықшылар тобы Пири Рейстің дүкеніне жаңа әлемді көрсететін карталарын ұрлау үшін кіріп, Темплирлердің жаңа жерлерге кеңеюіне қарсы тұруға тырысады. «Аян» ойынында, Ассасиндермен бұрынғы қақтығысына қарамастан, Пири 1506 жылы Осман Ассасиндер ұйымына ғалым және техник ретінде қосылады, тіпті кейін Бас Ассасин дәрежесіне жетеді. 2021 жылғы түрік телесериалы «Барбарос: Жерорта теңізінің қылышы» сериалында оның рөлін актер Эмир Бендерлиоглу сомдайды.