Кіріспе

Неміс картографы және ғалымы Мартин Вальдсемуллер (шамамен 1470 – 16 наурыз 1520) – неміс картографы және гуманистік ғалым. Оның латынша аты Гилакомил деп те аталады. Оның әріптесі Маттиас Рингманнмен бірге 1507 жылы жасаған әлем картасында итальяндық саяхатшы Америго Веспуччидің құрметіне Жаңа дүниенің бір бөлігін «Америка» деп атауды алғаш рет қолданды. Вальдсемуллер Оңтүстік Американы Азиядан бөлек континент ретінде картаға түсірген, баспаға шығарылған жер шарын жасаған және Еуропаның баспаға шығарылған қабырғалық картасын құрған алғашқы адам. Птолемейдің 1513 жылғы «География» кітабына қосымша ретінде басылған оның карталар жинағы – қазіргі атластың алғашқы үлгісі саналады.

Өмір жолы және шығармашылығы

Вальдсеймуллердің өмірі туралы мәліметтер аз. Ол 1470 жылдары Германияның Вольфенвайлер қаласында дүниеге келген. Оның әкесі қасапшы болған және шамамен 1480 жылы Фрайбургке (қазіргі Фрайбург-им-Брайсгау) көшіп келген. Мұрағаттар Вальдсеймуллердің 1490 жылы Фрайбург университетіне қабылданғанын көрсетеді, онда атақты гуманист ғалым Грегор Рейш оның ықпалды ұстаздарының бірі болды, ал баспагер Йоханнес Шотт оның сыныптасы болған. Университетті бітіргеннен кейін ол Базельде тұрып, дін қызметкеріне бекітілді және Базельдегі баспагерлер қауымдастығында жұмыс істей келе баспа және граверлік өнерде тәжірибе жинады. 1500 жыл шамасында Лотарингия герцогтігінде, Рене II герцогтың қолдауымен Сен-Дие қаласында гуманист ғалымдардың бірлестігі құрылды. Олар өздерін Gymnasium Vosagense деп атады, ал олардың жетекшісі Уолтер Люд болды. Олардың бастапқы ниеті Птолемейдің "Географиясының" жаңа басылымын жариялау еді. Вальдсеймуллер осы топқа қосылып, картограф ретінде өз білігін салуға шақырылды. Ол топтың назарына қалай түскені белгісіз, бірақ Люд кейін оны шебер картограф деп сипаттады. Матиас Рингманн да География саласындағы бұрынғы жұмыстары мен грек және латын тілдерін білуінің арқасында топқа шақырылды. Рингман мен Вальдсеймуллер тез арада дос болып, бірлесіп жұмыс істеді.

1507 әлем картасы

1506 жылы гимназияға Содеринидің хаты деген француз тіліндегі кітапша аударылды. Бұл кітапша Америкаго Веспуччиге жатқызылатын және Батыс Атлантикада жақында ашылған жерлердің жағалауын зерттеуге жасалған төрт саяхаты туралы сенсациялық мәліметтерді қамтиды. Гимназия бұл «жаңа әлем» немесе классикалық авторлар болжаған «антиподтар» екенін болжады. Содеринидің хаты Веспуччиге осы жаңа құрлықты ашқаны үшін мақтау айтып, жаңадан алынған португалдық карталар оның зерттеулеріне негізделгенін көрсетеді. Олар Географияны сәттен тысқары қойып, әлем картасымен бірге Космографияға қысқаша кіріспе жариялауға шешім қабылдады. Кіріспе Рингманн жазды, оның ішінде Содеринидің хатының латын тіліне аудармасы да бар. Хаттың алғы сөзінде Рингманн былай деп жазды: «Американы ашқан, білгіш және дарынды адам Америкагоның есімінен туындаған атауды ешкімнің дұрыс қабылдамауына еш себеп көре алмаймын. Сәйкес түрі – Америге, яғни Американың жері, немесе Америка, өйткені Еуропа мен Азияға әйелдердің есімдері берілген». Рингманн кіріспе жазғанда Вальдземуллер Птолемей, Генрикус Мартелл, Альберто Кантино және Николо де Каверио еңбектеріне негізделген карталарды қоса алғанда, әртүрлі дереккөздерді жинақтап әлем картасын жасауға күш салды. 12 панельді үлкен қабырға картасынан басқа Вальдземуллер кішкентай, қарапайым глобус жасады. Қабырға картасы Птолемей мен Веспуччидің айқын портреттерімен безендірілді. Карта мен глобус Жаңа әлемді Азиядан бөлек континент ретінде көрсетуімен және оңтүстік құрлықты Америка деп атауымен ерекшеленді. 1507 жылдың сәуір айында карта, глобус және оған қоса берілген «Космографияға кіріспе» кітабы жарық көрді. Мың данасы басылып, Еуропа бойынша сатылды. Кіріспе мен карта үлкен сәттілікке жетіп, алғашқы жылы ғана төрт басылым шықты. Карта университеттерде кеңінен қолданылып, оның жасалуына жұмсалған шеберлікке таң қалған картографтардың арасында ықпалды болды. Келесі жылдары Америка деген атау жиі кездесетін басқа карталар да басылды. Вальдземуллер бұл атауды Бразилияның белгілі бір бөлігіне ғана қолдануды ниеттенсе де, басқа карталарда ол атау бүкіл континентке қолданылды. 1538 жылы Герард Меркатор өзінің ықпалды картасында Солтүстік және Оңтүстік құрлықтарды атау үшін Американы қолданды, содан бері бұл атау Жаңа әлемге берік орнықты.

Птолемейдің географиясы (1513)

1507 жылдан кейін Вальдземюллер мен Рингман Птолемейдің "География" еңбегінің жаңа басылымында бірлесіп жұмыс істеуді жалғастырды. 1508 жылы Рингман Италияға сапар шегіп, "География" еңбегінің грек тіліндегі қолжазбасын (Codex Vaticanum Graecorum 191) алды. Осы маңызды дереккөздің арқасында олар жұмысты жалғастырып, Вальдземюллер карталарын аяқтауға мүмкіндік алды. Бірақ, 1508 жылы олардың демеушісі, герцог Рене II қайтыс болғандықтан, аяқтау кешікті. Жаңа басылымды 1513 жылы Иоганнес Шотт Страсбургте басып шығарды. Осы кезде Вальдземюллер жобадан бас тартып, картографиялық еңбегі үшін автор ретінде көрсетілмеді. Дегенмен, оның карталары картография ғылымына маңызды үлес болды және көптеген жылдар бойы стандартты анықтамалық еңбек саналды. Вальдземюллердің tabulae modernae (қазіргі заман карталарының) шамамен 20-сы жаңа "География" еңбегіне жеке қосымша ретінде, "Claudii Ptolemaei Supplementem" атпен енгізілді. Бұл қосымша – алғашқы заманауи атлас. Лотарингия және Жоғарғы Рейн аймақтарының карталары осы аймақтардың алғаш рет басылған карталары болды және, мүмкін, Вальдземюллердің өзі жүргізген ізденістерге негізделген. 1513 жылғы "География" еңбегінде жарияланған әлем картасы Вальдземюллердің Атлантиканың батысындағы жаңа жерлердің атауы мен мәні туралы ойларын қайта қарағанын көрсетеді. Жаңа әлем енді Азиядан бөлек континент ретінде көрсетілмеді, ал "Америка" атауы "Terra Incognita" (Белгісіз жер) деп өзгертілді. Осы өзгерістерге не себеп болғаны белгісіз, бірақ бәлкім, Веспуччи Колумбтың ашылу артықшылығын иеленді деген сын оған әсер еткен болуы мүмкін.

Басқа жұмыстар

Вальдсеймюллер геодезия және геодезиялық құралдарға да қызығушылық танытты. 1508 жылы ол Грегор Рейштің «Философиялық маржаритының» төртінші басылымына геодезия және перспектива туралы трактат жазды. Ол теодолиттің – полиметром деп аталатын геодезиялық құралдың алғашқы нұсқасының суретін қосты. 1511 жылы ол «Еуропаның жол картасын» (Carta Itineraria Europae) жариялады, ол Еуропаның орталық бөлігінен Сантьяго-де-Компостелаға (Испания) дейінгі маңызды сауда және паломниктік жолдарды көрсетті. Бұл Еуропаның алғашқы басылған қабырға картасы болды. 1516 жылы ол Страсбургте басылған әлемнің тағы бір ірі масштабты картасын – «Carta Marina Navigatoria»-ны жасады. Ол портландық карталар стилінде жасалған және 12 баспа табақтан тұрды. Париждің жасыл глобусы (немесе Globe vert) Ұлттық кітапхананың сарапшылары Вальдсеймюллерге жатқызылды, бірақ бұл авторлыққа толық келісім жоқ. Вальдсеймюллер 1520 жылдың 16 наурызында Изгі Рим империясының Жоғарғы Рейн округіндегі Сент-Дие қаласында өмірден озды. Ол 1514 жылдан бері Сент-Дие колледжінің шіркеуінде канон қызметін атқарды.

1507 карта қайта ашылды

1507 жылғы қабырға картасы ұзақ уақыт бойы жоғалып кеткен, бірақ 1901 жылы Оңтүстік Германиядағы Вольфэгг сарайынан Джозеф Фишер оның көшірмесін тапты. Бұл – жалғыз белгілі данасы және 2003 жылдың мамыр айында АҚШ Конгресінің кітапханасы оны сатып алды. Вальдземуллердің шар тәрізді картасының бес данасы "горалар" түрінде сақталған: олар кесіп алып, ағаш глобуске жабыстыруға арналған картаның басылған бөліктері.

Құрметтер

Антарктидадағы Вальдсемуллер тасы Мартин Вальдсемуллердің құрметіне аталған.