Кіріспе

Терек – Солтүстік Кавказдағы ірі өзен. Ол Грузияның Мцхета-Мтианети аймағынан бастау алып, Ресейдің Солтүстік Кавказ аймағы арқылы Каспий теңізіне құяды. Терек Үлкен Кавказ таулары мен Хох жотасының қосылған жерінен, Казбек тауының оңтүстік-батысында пайда болады. Степанцминда қаласы мен Гергети ауылы арасында ақ ағыс ретінде солтүстікке қарай иреленіп ағып, Солтүстік Осетия аймағына және Владикавказ қаласына жетеді. Содан кейін шығысқа бұрылып, Чечня және Дагестан арқылы ағып, екі салаға бөлініп Каспий теңізіне құяды. Кизляр қаласынан төмен қарай шамамен кең батпақты дельта құрайды. Бұл өзен аймақтағы маңызды табиғи ресурстардың бірі болып табылады, жоғарғы ағысында суару және гидроэлектр энергиясын қамтамасыз етеді. Терек бойындағы ірі қалалар – Владикавказ, Моздок және Кизляр. Терек өзенінде Дзау электр станциясы (Владикавказда), Беканская және Павлодольская сияқты бірнеше шағын гидроэлектр станциялары орналасқан. 2011 жылы Ресей-Грузия шекарасына жақын Қазбеги муниципалитеті аумағында, жоспарланған қуаты 108 МВт болатын Дарияли су электр станциясының құрылысы басталды. Лев Толстойдың "Казактар" романы Терек өзені мен оның казактарының өміріне арналған.

Салалар

Терек өзені солтүстік-шығыс Кавказдың көп бөлігін Каспий теңізіне құяды, дәл сол сияқты оның туысқан өзені Кубань да солтүстік-батыс Кавказды батыстан Қара теңізге құяды. Оның ірі салалары төмендегідей. Батыста өзендер таралып, шығыс және солтүстік-шығысқа қарай Терекке құяды. Олар: шығысқа қарай ағатын Малка, Баксан, Шегем және екі тармақты Черек. Бұл үш өзен Малкаға Терекке жеткенге дейін қосылады. Лиашен, Урух, Дурадур және Дурадон солтүстік-шығысқа қарай ағады, Ардон және оның саласы Фиагдон солтүстікке қарай ағады, ал Гизельдон Казбек тауының солтүстік беткейін суландырып, Ардонның сағасына жақын Терекке жетеді. Содан кейін, Дариал асуымен бірге, Теректің солтүстік бөлігіне екі шығыс саласы – Кистинка және Армхи Ингушетияның таулы аймағына құяды. Теректің үлкен солтүстік-батыс жағындағы иілісі солтүстік-шығысқа қарай ағатын Сунжамен бөлінеді, ол солтүстікке қарай ағатын көптеген өзендерді қабылдайды. Олар: солтүстікке қарай ағатын Жоғарғы Сунжа, Асса, Аргун және Хухулау. Бұлардың шығысында бұрын Сулак пен Терек арасындағы жазықтарда құрғап қалған Ақсай мен Акташ өзендері жатыр. Шығыс жағынан Сулак Дагестанның ішкі аймақтарын суландырып, Терекке жеткенше Каспий теңізіне қарай шығысқа бұрылады.

Адамзат тарихы

Хазарияның астанасы Самандар Терек өзенінің жағасында орналасқан болуы мүмкін. Терек өзені – 1262 жылы Моңғол империясының бірінші азаматтық соғысы, Берке–Хулағу соғысында, Берке ханның немересі Ноғай хан басқарған Алтын Орда әскері Ильхандық хан Хулағу әскерін соңғы рет жеңген жер. Сондай-ақ, 1395 жылы осы өзенде Тимур Тоқтамышты жеңді. Терек казак әскерінің (1577–1832 және 1860–) базасы Терек алабында болды. Ресейдің Кавказды жаулап алу кезінде ол Солтүстік Кавказ сызығының бір бөлігі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1942 жылдың тамыз айының соңында неміс әскері Моздок маңындағы Терекке жетті – бұл кеңестік Одақта немістердің басып алған ең алыс нүктесі болды. Бірақ немістер Баку мұнай өндіріс аймақтарына, Гитлердің мақсатына жете алмады, тек шағын плацдармды ғана ұстап қалды. Немістер Терек өзенінің сол жағалауына еніп, Владикавказ қаласының шетіне және Батыс Гизелге, қазіргі метеостанцияның орнына жетті.