Солтүстік Платт өзені: АҚШ-тың батыс ағысы

Кіріспе

Батыс АҚШ-тағы өзен. Солтүстік Плат өзені Плат өзенінің ірі саласы болып табылады және оның ұзындығы шамамен 1152 км (716 миль), оның көптеген иірімдерін есепке алғанда. Түзу сызық бойынша ол АҚШ штаттары Колорадо, Вайоминг және Небраска арқылы 885 км (550 миль) шамасында өтеді. Өзеннің бастауы Колорадо штатының Джексон округінің барлық аумағын қамтиды, оның шекаралары батыста және оңтүстікте континенттік бөлініс, ал шығыста таулы ағынның жоталары – солтүстік шекарасы Вайоминг штатының шекарасы. Джексон округін қоршаған қирақты таулардың биіктігі кем дегенде он екі шыңы 3353 метрден (11000 фут) асады. Джексон округінен өзен шамамен 322 км (200 миль) қашықтықта Роут ұлттық орманнан және Солтүстік Парктен (Колорадо бассейні) қазіргі Уолден, Колорадо қаласының жанынан Каспер, Вайомингке дейін солтүстікке қарай ағып өтеді. Касперден өткеннен кейін көп ұзамай өзен шығыс-оңтүстік-шығысқа бұрылып, Небраска штатының Норт-Платте қаласына дейін шамамен 563 км (350 миль) ағып өтеді. Солтүстік Плат және Оңтүстік Плат өзендері Небраска штатының батысында, Норт-Платте қаласының жанында қосылып, Плат өзенін құрайды. Плат өзені Миссури өзеніне құяды, ол Миссисипи өзеніне қосылып, Мексика шығанағына ағып түседі. Өзен солтүстік Колорадо, шығыс Вайоминг және батыс Небраска үшін су ағызудың негізгі арнасын қамтамасыз етеді. Оның көп бөлігінде тек қана каноэ, каяк және резеңке салмен жол жүруге болады.

Тарих батысқа бағыт ретінде

Солтүстік Платте өзенінің су жинау алабы АҚШ-тың батысқа қарай кеңеюінің маңызды батыс бағыты болды. Саяхатшылардың жануарларына қажетті су мен шөпті алу үшін көшіп-қону жолдары Солтүстік Америка құрлығындағы өзен аңғарларын ұстанды. Бұл жолдар Миссури, Платт және Солтүстік Платте өзендерінен басталып, Небраска мен Вайомингтің бір бөлігі арқылы өтіп, Свитвотер өзеніне құсып жатты. Қазіргі Каспер (Вайоминг) қаласынан шамамен 80 шақырымнан кейін негізгі көшіп-қону жолдары Солтүстік Платте аңғарынан шығып, Свитвотер өзені аңғары және одан әрі батысқа қарай басқа өзен аңғарларын ұстанды. Солтүстік Платте өзені бойындағы жол туралы алғаш 1811 жылы Колумбия өзеніндегі жаңадан салынған Форт-Асториядан Миссури өзеніне қайтып келе жатқан Астор экспедициясының мүшесі Уилсон Прайс Хант жазған. Орегон аймағында американдық аңшылар мен қоныс аударушылардың болмауы осы ерте жаңалықтың пайдаланылмауына және ұмытылуына себеп болды. 1823 жылы Джедедия Смит және бірнеше аңшы бұл жолды қайта ашты, ал Плат, Солтүстік Платте және Свитвотер өзендері бойындағы жол тері саудагерлерінің жазғы Роки Маунтин Рендевуына (жиыны) апаратын маңызды бағытқа айналды. 1824 жылы тау адамы мен тері аңшылары үшін сауда тауарларын тасымалдаған түйе керуендері бұл жолды алғаш пайдаланды. Саудагерлер жазғы сауда маусымы аяқталған соң, саудаласып алынған терілерді шығысқа қайтарып әкелді. Бұл тері саудасы жолы 1840 жылға дейін жалғасты. 1832 жылға қарай тері саудагерлері Плат, Солтүстік Платте және Свитвотер өзендері бойындағы жолды Миссури өзенінен Вайомингтегі Грин Риверге дейін дөңгелекті арбалардың жүре алатын жолға айналдырды, онда Роки тауларындағы көптеген жиындар өтті. Тері саудагерлерінен кейін Солтүстік Платте өзенінің солтүстік және оңтүстік жағалауларында орналасқан негізгі көшіп-қону жолдары Орегон (1843–1869), Калифорния (1843–1869), Мормон (1847–1869) және Бозман (1863–1868) жолдары болды. Солтүстік Платте өзенінің солтүстігіндегі жолдар бастапқыда Форт-Ларамиге жақын жерде Солтүстік Платтені кесіп өтіп, оңтүстік жағындағы түпнұсқа Орегон және Калифорния жолдарына қосылды. 1850 жылы Чайлдс жолы (Child's Cutoff) солтүстік жағындағы жолды қазіргі Касперге (Вайоминг) дейін ұзартты. Форт-Ларами (Вайоминг) мен Каспер арасындағы қиын өңірде жолдар көбінесе өзеннен ауытқып, оңай жол табуға тырысты және су үшін Солтүстік Платтеге құйылатын өзендерге сүйенді.

The North Platte River drainage has been an important westward route in the westward expansion of the United States. To get the two essentials, water and grass, for the traveler's animals the emigration trails nearly always followed river valleys across the North American continent. These trails extended from the Missouri River, Platte River and North Platte River across Nebraska and parts of Wyoming and on to its confluence with the Sweetwater River. About 50 mile (80 km) beyond what is now Casper, Wyoming the main emigration trails left the North Platte valley and followed the Sweetwater River valley and other river valleys going further west. The trail route along the North Platte River was first written about by Wilson Price Hunt of the Astor Expedition who was traveling back to the Missouri River from the newly established Fort Astoria on the Columbia River in 1811. The lack of American trappers and settlers in the contested Oregon Territory resulted in this early discovery being unused and nearly forgotten. Jedediah Smith and several trappers in 1823 rediscovered the route and the trail along the Platte, North Platte and Sweetwater Rivers became a major trail to the fur trader’s summer time Rocky Mountain Rendezvous. Mule trains carrying in trading supplies for the mountain men and fur trappers were some of the first to use the trail in 1824. The fur traders on their return trip carried the traded furs back east at the end of the summer trading season. This fur trade route continued to be used to about 1840. By about 1832 the trail along the Platte, North Platte, and Sweetwater Rivers had been improved by the fur traders to a rough wagon trail from the Missouri River to the Green River in Wyoming where most of the Rocky Mountain Rendezvous occurred. Following the fur traders, the major emigration trails established along the north and south banks of the North Platte River were the Oregon (1843–1869), California (1843–1869), Mormon (1847–1869) and the Bozeman (1863–68) Trails. The trails north of the North Platte River originally crossed the North Platte near Fort Laramie to join the original Oregon and California Trail Route on the south side. In 1850 Child's Route (Child's Cutoff) extended the north side trail to what is now Casper, Wyoming. The rugged territory from Fort Laramie, Wyoming to Casper meant that the trails often deviated from the river to find an easier path and relied on streams draining into the North Platte for water.

Өзеннің сипаттамасы

Колорадоның солтүстігінде 12000 фут (3658 м) биіктіктегі таулармен қоршалған Солтүстік Парк (Колорадо алабы) орналасқан. Өзеннің бастауы Колорадо штатының Джексон округінің ішінде, батысында және оңтүстігіндегі континенттік бөлініс пен шығысындағы таудан ағатын сулардың шыңдарымен шектеседі. Солтүстік шекарасы Вайоминг штатының шекарасы болып табылады. Джексон округін қоршаған Роки тауларының континенттік бөлігінде 11000 футтан (3353 м) биік он екіден астам шың бар. Олардың арасында батыста: Циркель тауы – 12180 фут (3712 м), Жоғалған рейнджер шыңы – 11932 фут (3637 м) және Этель тауы – 11924 фут (3634 м); оңтүстікте: Қой тауы – 11819 фут (3602 м) және Парквью тауы – 12296 фут (3748 м) – олардың оңтүстік немесе шығыс беткейлерінен су Солтүстік Платт өзеніне құяды. Шығысында: Нимбус тауы – 12706 фут (3873 м), Кумулус тауы – 12725 фут (3879 м), Говард тауы – 12810 фут (3904 м), Циррус тауы – 12797 фут (3901 м), Рихтхофен тауы – 12940 фут (3944 м), Сыр тауы – 12537 фут (3821 м), Солтүстік Даймонд шыңы – 11852 фут (3612 м) және Кларк шыңы – 12951 фут (3947 м) – олардың шығыс беткейлерінен ағатын сулар Солтүстік Платт өзеніне құяды. Джексон округінде Солтүстік Платт өзеніне округтің төңірегіндегі таулардан ағатын бірнеше кішкентай өзендер қосылады. Олардың кейбіреулері: Арапахо өзені, Колорадо өзені, Иллинойс өзенінің шығыс саласы, Джек өзені, Желкел көлінің саласы, Гризли өзені, Кішкентай Гризли өзені, Норис өзені, Солтүстік Платт өзенінің солтүстік саласы, Рок өзені (Кішкентай Саз саласы), Оңтүстік Канада өзені, Оңтүстік Мичиган өзені, Саз өзені және Вайомингтегі Encampment өзені. Бұл өзендер Джексон округін қоршаған таулардан еріген қар суларын әкеледі. Солтүстік Платт өзені Колорадодан Вайомингке қарай ағып, Medicine Bow тауларының батыс жағында орналасқан танымал рафтинг орыны – Northgate Canyon арқылы өтеді. Колорадо мен Вайомингте өзен Небраскадағыдан тар және тез ағады, онда ол баяу ағып, жасыл, салалы өзенге айналады. Роки тауларындағы Колорадо мен Вайомингтегі өзеннің жоғарғы ағысы демалыс үшін, өзенде және оның көптеген салаларында жаңбырлы алабұға мен басқа да спорттық балық аулау үшін танымал. Небрасканың батысында Солтүстік Платт өзенінің жағалаулары мен арнасы Солтүстік Американың жартылай шөлейтті аймағында жасыл оазис құрайды. Өзен бойында бірнеше рет бөгеттер салынған, нәтижесінде бірнеше су қоймалары пайда болған. Парк тауларының солтүстік жағында Medicine Bow өзені Семиное бөгетімен құрылған Семиное су қоймасына қосылады, одан әрі төменде Кортес су қоймасы орналасқан. Касперден шамамен 50 миль (80 км) жоғарыда Солтүстік Платт өзені Sweetwater өзенімен қосылып, Pathfinder су қоймасын құрайды, ал одан кейін Грей Риф су қоймасы пайда болады. Каспер 1888 жылы бұрынғы Форт Каспардың шығысында салынған, ол 1859 жылы Орегон, Калифорния, Мормон және Бозман жолдарымен жаппай көші-қон кезінде салынған. Қазіргі Каспердің маңында 1847 жылдан бастап жазғы "жол маусымында" Солтүстік Платт өзенінен өтетін бірнеше паромдар болған. 1847 жылы алғашқы мормондық көші-қон кезінде Бригам Янг мормондық қоныстанушыларды Юта штатының Солт-Лейк-Сити қаласына бастап, қазіргі Каспердің жанында Мормондық паром деп аталатын паром құрды. Келесі жылы паром бірнеше шақырымға төменге жылжытылды. Көп ұзамай бәсекелестік паромдар пайда болды. 1859 жылы Луи Гинард Солтүстік Платт өзенінен өтетін ақылы көпір және бастапқы паром орналасқан жерге жақын сауда бекеті салды. Касперге жетуден бұрын өзен батыстағы Гранит таулары мен шығыстағы Ларами таулары арасында солтүстік-шығысқа қарай бұрылады. Солтүстік Платт Каспердің маңындағы таулардан шығып, шығысқа қарай бұрылып, оңтүстік-шығысқа қарай ағып, Ларами тауларының солтүстік шетінен Ұлы жазықтарға дейін жетеді. Солтүстік Платт шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай шығыс Вайомингтің жазықтары арқылы, Вайомингтің Дуглас қаласынан өтіп, Глендо және Гернси су қоймалары арқылы ағады. Содан кейін ол Форт-Ларами ұлттық тарихи орнынан (Форт-Ларамидің бұрынғы орны) өтіп, Ларами өзенімен қосылады. Солтүстік Платт Вайоминг пен Небраска шекарасының жанында Вайомингтен ағып жатқан Хорс-Крик өзенімен соңғы маңызды қосылысын жасайды. Ол Небрасканың батысына өтіп, Небраска штатының Скоттсблуф және Геринг қалалары арасында шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай ағып өтеді. Небраска штатының Кит округінде Кингсли бөгеті Небраска штатының ең үлкен су қоймасы және аймақтың суару және демалыс нысаны болып табылатын К. В. Макконаги көлін құрайды. 1935-1941 жылдары салынған Кингсли бөгеті Небраска штатының орталық бөлігіндегі Кит округінде орналасқан және әлемдегі екінші ең үлкен гидравликалық толтыру бөгеті болып табылады. Кингсли бөгетінен шығысқа қарай Солтүстік Платт өзені Оңтүстік Платт өзенімен шамамен параллель ағып өтеді. Көптеген жерлерде оларды шамамен 8 км арақашықтық бөліп тұрады, бұл аралық шамамен 80 км қашықтықта Солтүстік Платт өзеніне қосылып, Небраска штатының Норт-Платт қаласының шығысында Платт өзенін құрайды. Вагон жолдары Платт/Солтүстік Платт өзенінің оңтүстік жағымен жүріп, су деңгейі төмен болған жылдары Оңтүстік Платт өзенінен пароммен немесе өтіп, жолдар орналасқан Солтүстік Платт өзенінің оңтүстік жағында қалып қоятын. Кейін Денвер, Колорадоға барғандар Оңтүстік Платт өзенінің жолымен Колорадоға барыпты. Тарихи тұрғыдан алғанда, Солтүстік Платт өзенінің көптеген жерлерінде 1.6 км-ге дейін кеңдігі болған, бұл ескі арналар мен жазбалармен дәлелденген. Бүгінде, Солтүстік Платт Небрасканың Пакстон қаласына жеткен кезде суару үшін көп мөлшерде су алынуына байланысты әлдеқайда кішкентай.

Up in central north Colorado rests North Park (Colorado basin), a valley ringed by 12000 feet (3658 m) mountains. The headwaters of the river is essentially all of Jackson County, Colorado whose boundaries are the continental divide on the west and south and the mountain drainage peaks on the east—the north boundary is the state of Wyoming boundary. The rugged Rocky Mountains Continental Divide surrounding Jackson County have at least twelve peaks over 11000 feet (3353 m) in height. These peaks include on the west: Mount Zirkel 12180 feet (3712 m), Lost ranger Peak 11932 feet (3637 m) and Mount Ethel 11924 feet (3634 m); on the south: Sheep Mountain 11819 feet (3602 m) and Parkview Mountain 12296 feet (3748 m)—whose waters on the south or east side drain into the North Platte River drainage. On the east are: Mount Nimbus 12706 feet (3873 m), Mount Cumulus 12725 feet (3879 m), Howard Mountain 12810 feet (3904 m), Mount Cirrus 12797 feet (3901 m), Mount Richthofen 12940 feet (3944 m), Lead Mountain 12537 feet (3821 m), North Diamond Peak 11852 feet (3612 m) and Clark Peak 12951 feet (3947 m) whose eastern slope waters drain into the North Platte River. In Jackson county the North Platte is joined by several other small streams draining the mountains around the county. Some of these creeks are: Arapaho Creek, Colorado Creek, East Branch Illinois River, Jack Creek, Jewell Lake Trib., Grizzly Creek, Little Grizzly Creek, Norris Creek, North Fork of North Platte River, Rock Creek (Little Willow Ck), South Fork Canadian River, South Fork Michigan River, Willow Creek and in Wyoming the Encampment River. All these streams are draining the snow melt form the mountains surrounding Jackson County. The North Platte River flows northward from Colorado into Wyoming through the popular rafting site – Northgate Canyon which is along the western side of the Medicine Bow Mountains. In Colorado and Wyoming, the river is narrower and much swifter flowing than it is in Nebraska, where it becomes a slow flowing, shallow braided stream. The upper reaches of the river in the Rockies in Colorado and Wyoming are popular for recreation rafting and fly fishing on the river and its many tributaries for rainbow trout and other sport fish. In western Nebraska, the banks and riverbed of the North Platte provide a green oasis amid an otherwise semi arid region of North America. The river has been dammed several times to form several reservoirs along its course. On the north end of the Park range it is joined by the Medicine Bow River in the Seminoe Reservoir formed by Seminoe Dam, further downstream is the Kortes Reservoir. Still further downstream about 50 mile (80 km) above Casper the North Platte is joined by the Sweetwater River to form the Pathfinder Reservoir. and Gray Reef reservoirs before it hits Casper. Casper was established in 1888 east of the former site of Fort Caspar, which was built about 1859 during the mass migration along the Oregon, California, Mormon and Bozeman trails. Near what is now Casper was the location of several ferries that offered passage across the North Platte River during the summer "Trail season" starting about 1847. In 1847, during the first Mormon emigration, Brigham Young leading the Mormon settlers to Salt Lake City, Utah established a ferry near present day Casper known as the Mormon Ferry. The next year the ferry was moved a few miles down river. Soon competing ferries were built. In 1859, Louis Guinard built a toll bridge across the North Platte and a trading post near the original ferry's locations. Before reaching Casper the river turns and flows northeast between the Granite Mountains to the west and the Laramie Mountains to the east. The North Platte emerges from the mountains near Casper, where it turns and flows east southeast, along the northern edge of the Laramie Mountains onto the Great Plains. The North Platte flows east southeast across the plains of eastern Wyoming, past the town of Douglas, Wyoming and through Glendo and Guernsey Reservoirs. It then flows past the Fort Laramie National Historic Site (the former site of Fort Laramie), where it is joined by the Laramie River. The North Platte is joined by Horse Creek flowing in from Wyoming near the Wyoming Nebraska border as its last significant addition. It crosses into western Nebraska, flowing east southeast between the cities of Scottsbluff, Nebraska and Gering, Nebraska. In Keith County, Nebraska, the Kingsley Dam forms Lake C. W. McConaughy, the largest reservoir in Nebraska and a significant irrigation and recreation facility for the region. Kingsley Dam, constructed in 1935 to 1941, is located on the east side of Lake McConaughy in central Keith County, Nebraska, and is the second largest hydraulic fill dam in the world. East of the Kingsley dam the North Platte River flows nearly parallel to the South Platte River. In many places they are separated by only about 5 mi (8 km) for a stretch of about 50 mi (80 km) before they join to form the Platte River just east of the city of North Platte, Nebraska. The wagon trails following the south side of the Platte/North Platte River ferried or waded in low water years across the South Platte River in several places to stay on the south side of the North Platte River where the trails were located. Those who later went on to Denver, Colorado followed the South Platte River trail into Colorado. Historically, the North Platte River used to be up to a mile wide (1.6 km) in many places as evidenced by the old streambed and written records. Today, by the time the North Platte reaches Paxton, Nebraska it is much smaller due to the extensive water taken from it for irrigation.