Кіріспе

Бүйрек жүйесі

Бүйректің жинақтаушы түтікшелер жүйесі – нефрондарды кіші бүйрек тостағандарына немесе тікелей бүйрек тазына физикалық байланыстыратын түтікшелер мен каналдардан тұрады. Жинақтаушы түтікшелер реабсорбция және экскреция арқылы электролиттер мен сұйықтықтардың тепе-теңдігіне қатысады, бұл процестер альдостерон және вазопрессин (антидиуреттік гормон) гормондарымен реттеледі. Жинақтаушы түтікшелер жүйесіне жалғастыратын түтікшелер, қабықшалық жинақтаушы түтікшелер және миелоидты жинақтаушы түтікшелер сияқты бірнеше компоненттер кіреді.

Қосылатын түтікше

Бүйрек корпускуласымен қатысты, байланыстырушы түтікше (CNT, немесе қосылатын түтікше, немесе доғалы бүйрек түтікшесі) жинақтаушы канал жүйесінің ең жақын орналасқан бөлігі болып табылады. Ол бүйрек түтікшесінің ең алыс сегменті – дисталды жинақы түтікшеге жақын орналасқан. Бірнеше жақын орналасқан нефрондардың байланыстырушы түтікшелері қабықша жинақтаушы түтікшелерін құру үшін бірігеді, ал олар қабықша жинақтаушы арналарын (CCD) құру үшін қосылуы мүмкін. Кейбір юкстамедуллярлы нефрондардың байланыстырушы түтікшелері жоғары қарай иіліп, арка тәрізді құрылымды қалыптастырады. Осы "доғалы" ерекшелік түтікшеге оның басқаша атауын береді. Байланыстырушы түтікше метанефрик бластемасынан пайда болады, ал жүйенің қалған бөлігі несеп жолы бүршігінен дамиды. Осы себепті, кейбір дереккөздер байланыстырушы түтікшені жинақтаушы канал жүйесімен емес, нефронның бір бөлігі ретінде қарастырады. Бастапқы жинақтаушы түтікше – жинақтаушы каналға ұқсас құрылымға ие, бірақ басқа түтікшелермен бірігуге дейінгі сегмент. "Қабықша жинақтаушы каналдары" бірнеше бастапқы жинақтаушы түтікшелерден сүзіліндіні қабылдап, бүйрек медулласына түсіп, медуллярлық жинақтаушы каналдарды құрайды. Ол су мен электролиттердің, соның ішінде натрий мен хлоридтердің реттелуіне қатысады. CNT изопротенеролға (қабықша жинақтаушы каналдарына қарағанда күштірек) және антидиуретикалық гормонға (қабықша жинақтаушы каналдарына қарағанда әлсіз) сезімтал, соңғысы судың қайта сіңірілуіндегі оның қызметін бастықтап анықтайды.

Медуллярлық жинақтаушы канал

"Медюлярлық жинақтаушы түтікшелер" сыртқы және ішкі сегменттерге бөлінеді, соңғысы медуллаға тереңірек жетеді. Судың өзгермелі қайта сіңірілуі және сұйықтық балансына, сондай-ақ гормональдық ықпалға байланысты натрий, калий, сутек және бикарбонат иондарының қайта сіңірілуі немесе секрециясы мұнда жалғасады. Урея мұнда пассивті түрде түтікшеден шығып, 500 мОсм градиентін қалыптастырады. Медуллярлық жинақтаушы түтікшенің сыртқы сегменті кортикальдық жинақтаушы түтікшеден кейін орналасады. Ол бүйрек медулласының деңгейіне жетеді, онда Хенле ілмегінің жіңішке төмен түсетін бөлігі Хенле ілмегінің қалың жоғарылайтын бөлігімен шектеседі. Ішкі сегмент – жинақтаушы түтікшелер жүйесінің сыртқы сегмент пен папиллярлық түтікшелер арасындағы бөлігі.

Папиллярлық канал

Папиллярлық (жинақ) каналдар – бүйректің анатомиялық құрылымдары, бұрын Беллини каналдары деп аталған. Папиллярлық каналдар жинақтаушы каналдың ең алыс бөлігін құрайды. Олар бірнеше медуллярлық жинақтаушы каналдардан бүйрек сүзілісін (несеп алды) қабылдап, кіші бүйрек тостағаншасына (кальцикше) құяды. Папиллярлық каналдар жинақтау түтікшелерінде басталган суды қайта сіңіру және электролиттік тепе-теңдікті жалғастырады. Медуллярлық жинақтаушы каналдар әрбір бүйрек пирамидасының төбесіне жақын орталық (папиллярлық) каналды құрап бірігеді. Бұл "папиллярлық канал" бүйрек пирамидасынан бүйрек папиллялары арқылы шығып, ішіндегі бүйрек сүзілісін несеп ретінде кіші бүйрек тостағаншасына (кальцикше) босатады. Құбырдың құрамына кіретін жасушалар жинақтау жүйесінің қалған бөлігіне ұқсас. Құбырдың ішкі қабаты жұқа базальдық мембранаға орналасқан қарапайым цилиндр тәрізді эпителиймен жабылған. Эпителийдің құрамында негізінен бас жасушалар мен α интеркаляцияланған жасушалар басым. Жинақтаушы канал жүйесінің қарапайым цилиндр тәрізді эпителийі папиллярлық канал мен кіші бүйрек тостағаншасының (кальцикше) қосылған жеріне жақын уротелийге айналады.

Негізгі ұяшықтар

Негізгі жасуша жасушаның апикальды мембранасында орналасқан натрий және калий арналары арқылы жинақтаушы өзекшеге натрий мен калий тепе-теңдігіне әсер етеді. Алдостерон натрий арналарының (әсіресе жинақтаушы түтікшедегі ENaC) экспрессиясын анықтайды. Алдостерон деңгейінің жоғарылауы люминальдық натрий арналарының экспрессиясын арттырады. Алдостерон сонымен қатар Na⁺/K⁺ АТФаза сорғыларының санын арттырады, бұл натрийдің қайта сіңірілуін және калийдің шығарылуын күшейтеді. Алдостерон мен вазопрессин бірлесіп, негізгі жасушаға қайта сіңірілетін су мөлшерін реттеуге мүмкіндік береді.

Функция

Жинақтаушы каналдар жүйесі – денедегі электролиттік және сұйықтық тепе-теңдігіне әсер ететін бүйректің соңғы құрауы. Адамдарда бұл жүйе бүйректің натрийді қайта сіңіруінің 4–5% және суды қайта сіңіруінің 5% құрайды. Шығайын сусыздану кезінде сүзгіленген судың 24% астам бөлігі жинақтаушы каналдар жүйесінде қайта сіңірілуі мүмкін. Жинақтаушы каналдар жүйесінде суды қайта сіңіру деңгейінің кең ауқымы гормоналды белсенділікке тәуелділігін көрсетеді. Жинақтаушы каналдар, әсіресе сыртқы ми медиуласы және кортикальды жинақтаушы каналдар, антидиуретикалық гормонның (АДГ немесе вазопрессин) болмаған жағдайда суға қатысты өткізгіштік қасиеті төмен болады. АДГ болмағанда, бүйрек сүзгісіндегі су зәрге өтуіне рұқсат етіледі, бұл диурезді күшейтеді. АДГ болғанда, аквапориндер осы судың қайта сіңірілуіне мүмкіндік береді, соның салдарынан диурез тежеледі. Жинақтаушы каналдар жүйесі хлорид, калий, сутегі иондары және бикарбонат сияқты басқа электролиттердің де реттелуіне қатысады. Генсин (белок) деп аталатын жасушадан тыс белок ацидоз кезінде альфа жасушалары арқылы қышқылдың секрециясын және алкалоз кезінде бета жасушалары арқылы бикарбонат секрециясын реттейді.

Жинақтаушы каналдар карциномы

Жинақтаушы түтікше карциномы – бүйрек клеткалық карциномының (БКК) сирек кездесетін түрі, барлық БКК-ның 1%-дан кемін құрайды. Көптеген жағдайлар жас науқастарда, көбінесе өмірінің үшінші, төртінші немесе бесінші онжылдығында тіркелген. Жинақтаушы түтікше карциномы миынан пайда болады, бірақ олардың көпшілігі инфильтративті болып келеді және қабықшаға таралуы жиі кездеседі. Хабарланған жағдайлардың көп бөлігі жоғары дәрежелі және кең тараған сатыда болып, стандартты емге жауап бермейді. Көптеген науқастар симптомдармен келеді. Иммуногистохимиялық және молекулалық зерттеулер жинақтаушы түтікше БКК-ның өтпелі клеткалық карциномаға ұқсас екенін көрсетеді, ал кейбір кең таралған жинақтаушы түтікше БКК-сы бар науқастар цисплатин немесе гемцитабинге негіделген химиотерапияға жауап береді.