Кіріспе

Ария (ария; жалпы қолданыста ариялар; қысқартылған түрі: ариетта, aˈrjetta; ағылшын тілінде жай ғана air) – бір дауысқа арналған, аспаптық немесе оркестрлік сүйемелдемесімен немесе онсыз, әдетте үлкен туындының бөлігі болатын жеке музыкалық шығарма. Ариялар көбінесе операда кездеседі, бірақ вокалдық ариялар ораториялар мен кантаталарда да қолданылады, сондай-ақ жеке концерттік ариялар ретінде де орындалуы мүмкін. Бұл термин бастапқыда әншілер орындайтын кез келген көркем әуенді білдірген.

Этимология

Ария деген итальян сөзі грекше ἀήρ және латынша aer (ауа) сөздерінен туындаған. Музыкамен байланысты алғаш рет 14-шы ғасырда қолданылды, онда ол ән салу немесе ойнаудың бір әдісін немесе стилін ғана білдірді. 16-шы ғасырдың соңына қарай "ария" термині аспаптық форманы білдіретін болды (мысалы, Сантино Гарси да Парманың лютня туындылары, ("Ария дель Гран Дука")). 16-шы ғасырдың басында бұл термин стихтық өлеңдердің қарапайым үлгісін білдіру үшін кеңінен қолданыла бастады; күрделі полифониядан еркін, мелодиялық мадригалдар "мадригаль ариозо" деп аталды.

17-ғасырдың аяғындағы француз және итальян операсындағы ария формасы

Сахналық және концерттік шығармалар аясында ариялар қарапайым әуендерден құрылымдалған формаларға дамыды. Мұндай шығармаларда әнделген, мелодиялық және құрылымды ария, сөйлеу сияқты (парландо) речитативтен ерекшеленеді – соңғысы көбінесе оқиға желісін жеткізеді, ал біріншісі эмоционалдық мазмұнды беруге және әншілерге вокалдық шеберліктерін көрсетуге мүмкіндік береді. 17 ғасырдың соңына қарай опералық ариялар екі түрдің бірінде жазылатын болды. Бинарлық формадағы ариялар екі бөлімнен (A–B) тұратын, ал үштік формадағы ариялар (A–B–A) да капо ариялар деп аталатын (сөзбе-сөз "бастан", яғни бастапқы бөлім қайталанып, көбінесе әшекейленген күйде орындалатын). Да капо ариясында "B" бөлімі әдетте басқа тоналдықта болады – доминантты немесе салыстырмалы мажор тоналдықта. Бұл формалардың басқа да варианттары 17 ғасырдың соңындағы француз операларында, мысалы, Жан Батист Луллидің операларында кездеседі, олар француз барокко дәуірінде үстемдік құрды. Оның операларындағы вокалдық сололар (әрине, француз термині – air) көбінесе кеңейтілген бинарлық формада (ABB') немесе кейде рондо формасында (ABACA) болады (бұл форма инструменталды рондоға ұқсас). 17 ғасырдың соңы мен 18 ғасырдың басындағы итальяндық композиторлардың шығармаларында да капо ариясына риторнелло (сөзбе-сөз "кішкентай қайта оралу") енгізілді – бұл арияның белгілі бір фразаларын қамтитын және ерте операларда билеуге немесе кейіпкерлердің кіруіне мүмкіндік беретін қайта оралатын аспаптық эпизод. Риторнеллосы бар да капо ариясы 18 ғасыр бойында еуропалық операның ерекше белгісіне айналды және кейбір авторлар оны соната формасының тікелей алғы құралы деп санайды. Риторнелло арияның құрылымы үшін маңызды болды – "сөздер әуеннің мінезін анықтаса, риторнелло аспаптары оны қандай шарттарда орындау керектігін жиі шешетін".

18 ғасыр

18 ғасырдың басында Алессандро Скарлатти сияқты композиторлар ария түрін, әсіресе риторнеллимен оның да капо нұсқасын, опера сериясының негізгі элементі ретінде орнықтырды. "Ол тепе-теңдік пен сабақтастықты ұсынды, бірақ сонымен қатар контрастқа мүмкіндік берді. [ ] Оның конвенциялық ерекшеліктерінің тұрақтылығы, қалыпты жағдайдан ауытқуларды айқын әсермен пайдалануға мүмкіндік берді." Ғасырдың басында итальяндық үлгідегі ариялар француз операсында кеңінен таралды, нәтижесінде француздық ариетт жанры пайда болды, ол көбінесе салыстырмалы түрде қарапайым үштік формада болды. Опералық ария түрлері олардың мінезіне қарай әртүрлі атаулармен белгілі болды – мысалы, ария парланте («сөйлеу стилі», баяндамалық сипатта), ария ди бравура (әдетте қаһарманға арналған), ария буффа (комикалық кейіпкердің ариясы, көбінесе бас немесе бас баритонға беріледі) және т.б. М.Ф. Робинсон 1720-1760 жылдар аралығындағы опера сериясындағы стандартты арияны былай сипаттайды: Бірінші бөлім әдетте оркестрлік риторнелломен басталады, содан кейін әнші кіріп, бірінші тармақтың сөздерін толығымен орындайды. Осы бірінші вокалды абзацтың соңында музыка, әдеттегідей мажорлық тоналдықта болса, доминантқа модуляцияланады. Содан кейін оркестр екінші риторнеллоны орындайды, ол әдетте біріншіден қысқа болады. Әнші қайтадан кіріп, сол сөздерді екінші рет орындайды. Бұл екінші абзацтың музыкасы көбінесе бірінші абзацқа қарағанда сәл күрделірек болады. Сөздердің қайталануы жиірек кездеседі, сондай-ақ дауыстық өрнектерге әшекейлер қосылады. Музыка соңғы вокалды каденцияға дейін тоникаға оралады, содан кейін оркестр бөлімді соңғы риторнелломен аяқтайды. Опера сериясындағы ариялардың тағайындалуы және рөлдерге бөлінуі жоғары формальды болды. Драматург және либреттошы Карло Голдони өзінің автобиографиясында былай деп жазады: «Драманың үш басты кейіпкері әрқайсысы бес ария орындауы керек; бірінші актіде екеу, екіншіде екеу және үшіншіде біреу. Екінші актриса мен екінші сопрано тек үш ария орындай алады, ал екіншілік кейіпкерлер бір арияға немесе ең көп дегенде екі арияға қанағат етуі керек. Сөздердің авторы [ ] екі қасіретті [яғни, мұңды] ария бір-бірінен кейін келмеуіне көңіл бөлгені жөн. Ол сондай-ақ бравура арияларын, әрекет арияларын, екіншілік арияларды, менуэттер мен рондоларды да бірдей сақтықпен таратуға тиіс. Ең бастысы, екіншілік кейіпкерлерге құмарлық арияларын, бравура арияларын немесе рондоларды орындаудан аулақ болу керек. Ал опера буффадағы (комикалық опера) ариялар көбінесе бейнеленетін кейіпкердің мінезіне тән ерекшеліктермен сипатталады (мысалы, еріншектік қызметші қыз немесе ашулы қарт күйеу жігіті немесе қамқоршы). Ғасырдың соңына қарай осы форматтарның қатып қалғаны анық болды. Кристоф Виллибальд Глюк опера буффаның да, опера сериясының да операның шынайы мағынасынан тым алыстап кеткенін және табиғи емес болып көрінетінін ойлады. Опера буффаның әзіл-қалжыңдары ескірген, ал кейіпкерлердің қайталануы оларды стереотиптерден аспайтын етті. Опера сериясында ән өнері беткей әсерлерге арналды, ал мазмұны қызықты емес және тозығы жеткен. Опера буффадағыдай, әншілер сахна мен музыканың шеберлері болды, дауыстық желілерді соншалықты әшекейледі, көрермендер бастапқы әуенді тани алмай қалды. Глюк операны бастапқы күйіне қайтаруды, адамдық драма мен құмарлыққа назар аударуды және сөз бен музыканы бірдей маңызды етуді қалады. Глюк реформаларының әсері оның операларында ғана емес, Моцарттың кейінгі шығармаларында да көрінді; ариялар енді кейіпкерлердің жеке эмоцияларын айқын түрде көрсетеді және сюжетке берік байланысты болып, оны дамытады. Ричард Вагнер 1850 жылғы «Опера және драма» атты эссесінде Глюктің жаңалықтарын жоғары бағалады: «Музыкалық композитор әншінің қасақаналығына қарсы шықты»; «Арияның таза сезімтал мазмұнын олардың ең жоғары, ең жоғары деңгейіне дейін ашудың» орнына, Глюк «Капристің осы Арияны орындауына шек қоюға тырысты, өзі күйге [ ] негізгі мәтінге сәйкес келетін сөз беруге тырысты». Бұл көзқарас Вагнердің Gesamtkunstwerk тұжырымдамасында арияны деконструкциялауына негіз болды.

19 ғасыр

Глюк идеалдарына және либреттоларды ариялар драманың ағынын жай ғана тоқтату емес, оның ажырамас бөлігі болуы үшін ұйымдастыру тенденциясына қарамастан, XIX ғасырдың басындағы операларда (мысалы, Джоахино Россини мен Гаэтано Доницеттидің операларында) бравура ариялар негізгі тартымдылық орталығы болып қала берді және олар 19 ғасыр бойы гранд-операда және итальян операсында маңызды рөл атқара берді. Итальян операсында XIX ғасырдың бірінші жартысындағы арияның танымал түрі – кабалетта, онда ән тәрізді кантибиле бөлімінен кейін жандырақ бөлім, нағыз кабалетта келеді, ол толығымен немесе ішінара қайталанады. Әдетте, мұндай ариялардың алдында речитатив болады, ал бүкіл тізбек сцена деп аталады. Оркестр мен хордың да қатысу мүмкіндігі болды. Мысалы, Винченцо Беллинидің «Норма» операсынан «Каста дива». 1850 жылдан кейін итальян операсындағы ария формалары көбірек әртүрлілік көрсетті. Джузеппе Вердидің көптеген операларында басты рөлдер үшін кеңейтілген повестволық ариялар бар, олар драма мен кейіпкерлерді дамытуға кең мүмкіндік береді. Мысалдардың бірі – Риголеттоның сотты айыптауы: «Cortigiani, vil razza dannata!» (1851). Тағы бір мысал – Бетховеннің «Ah! perfido, Op. 65» шығармасы, сондай-ақ Моцарттың көптеген концерттік ариялары, оның ішінде «Conservati fedele» ариясы.

Инструментальдық музыка

"Ария" термині 17-18 ғасырларда вокалды музыка үлгісімен жасалған аспаптық музыка үшін жиі қолданылған. Мысалы, И.С. Бахтың "Goldberg Variations" деп аталатын шығармасы 1741 жылы жарық көргенде "Clavier Ubung bestehend in einer ARIA mit verschiedenen Verænderungen" ("Клавирлік жаттығу, әртүрлі өзгерістермен бір АРИЯдан тұрады") деп аталды. Бұл сөз кейде заманауи музыкада аспаптық туындылардың атауы ретінде қолданылады, мысалы, Робин Холлоуэйдің 1980 жылғы камералық ансамбльге арналған "ариясы" немесе Харрисон Биртвистлдің "Гриметорп Ариясы" (1973) атты мыс оркестріне арналған шығармасы.