Кіріспе

Хорват ұлттық ақыны және Еуропа гуманисі Марко Марулич Сплицанин (; латынша Marcus Marulus Spalatensis; 18 тамыз 1450 – 5 қаңтар 1524), хорват ақыны, заңгер, судья және "психология" терминін енгізген Ренессанс гуманисі. Ол Хорватияның ұлттық ақыны. Сонымен қатар, Маруличтің латын поэзиясының жоғары сапасы оның замандастарын "Христиандық Вергилий" деп атауға итермеледі. Маруличті "Хорватия ортағасырлық дәуірінің тәжі", "Хорватия Ренессансының әкесі" және "Хорватия әдебиетінің әкесі" деп атайды. Марулич зерттеушісі Братислав Лучиннің сөзіне сәйкес, ол христиандық Киелі кітапты және шіркеу әкелерін жақсы білген. Сонымен бірге, Марулич христиандық діннің грек және латын классикасын мұқият оқыды. Ол латын эпиграммаларын оқып, түсіндірді, Катуллдың эротикалық поэзиясына глоссалар жазды, Петронидің "Сатирикон" шығармасын оқыды және Роттердамдық Эразмды құрметтеді. Марулич христиан поэзиясының эпикалық туындыларын, гуманистік элегияларды және тіпті сатирикалық және эротикалық эпиграммаларды жазды. Франц Поссеттің пікірінше, Марулич Ренессанс гуманистік идеалына – uomo universale ("әмбебап адам") болуға ұмтылды. Осы мақсатта ол сурет салу және сызу, жергілікті және ұлттық тарих, тілдер мен поэзияға қызығушылық танытты. Оның басты мақсаты – болашақ Контрреформациямен бейнеленген renovatio Christiana ("Христиандықты жаңарту") болды. Сондықтан, көптеген басқа Ренессанс гуманистері сияқты, Марулич Рим католик дініндегі симония мен әдепсіздікті өзінің жазбаларында жиі және қатал тілмен айыптады. Дегенмен, Марулич пен Мартин Лютер бір уақытта өмір сүргенімен және Базельдегі екі баспагерде жарияланғанмен, олардың еңбектерінде бір-бірі туралы ешқандай сілтеме жоқ. Жаңа ақпараттардың болмауына байланысты, екеуі де бір-бірінің бар екенін білмеген болуы мүмкін деп есептеуге болады. Сонымен қатар, екеуі де Evangelica Veritas ("Ізгі хабардың шындығы") және "ізгілік үшін теология" деген ортақ сенімді ұстанды. Олардың теологиялық көзқарастары схоластика, Ренессанс гуманизмі және Devotio moderna негізінде қалыптасқан. Алайда, Иоганн Реухлин, Роттердамдық Эразм, Томас Мор және Джон Фишер сияқты Ренессанс гуманистерінен айырмашылығы, Марко Марулич Рим католиктігін іштен жаңартуға және Апостолдық Таққа адал болуға бейімді болды, ал Мартин Лютер мен оның жақтастары бұған қарсы болды. Бірақ, Маруличтің жазбалары Контрреформацияның көрнекті католик әулиелері және Sola Scriptura принципін бұзбай оқылатындықтан, протестантизмді ұстанатындардың да назарына ілікті. Маруличтің Ренессанс латын тілінде жазылған еңбектері, бір кезде Еуропа бойынша құрметпен қабылданған, Ренессанс гуманистік әдебиетінің көп бөлігі сияқты ұмытылған күйге түсті. Алайда, Лучиннің сөзіне сәйкес, уақыт өте келе ақын мен жазушының Еуропа және одан тыс жерлерде таралған маңызды ықпалы ашық көріне бастады. Маруличтің жазбаларын Франциск Ксавьер, Франциск де Сальс, Петр Канизиус және Чарльз Борромео сияқты шіркеу қайраткерлері, король Генрих VIII, Томас Мор және император Карл V сияқты монархтар мен мемлекет қайраткерлері, Ян Дантишек, Конрад Путингер және Франциско де Квеведо сияқты ақындар бағалады. Сонымен қатар, 1952 жылы оның христиандық эпостық поэмасы "Давидиада", 1989 жылы Томас Кемпистің "Христостың еліктеуі" кітабының латын-хорват тіліндегі аудармасы және 1995 жылы Глазго кодексі сияқты бұрын жоғалған деп есептелген Маруличтің қолжазбалары қайта табылып, жарияланды. Соңғы кезде, 1998 жылы Хорватиядағы Солинге жасаған Апостолдық сапарында Папа Иоанн Павел II Маруличтің өлеңінен үзінді келтірді.

Өмірбаян

Марулич 1450 жылдың 18 тамызында Далмациядағы Сплит қаласында хорват дворяндарының отбасында дүниеге келді. Ол жеті баланың ағасы еді. Ол туған сарай әлі күнге дейін Сплиттегі Папалич көшесінде сақталған. Оның әкесі Никола Марулич Печенич (Pecinić, Picinić, Pezzini) әулетінен таратылған. Марулич 15 ғасырдағы әулеттің тармағынан шыққан, оның негізін қалаушысы Петр есімді адам болды және олар 15 ғасырда ғана Марулич, Марулус немесе Де Марулис деп атала бастады. Оның өмірі туралы аз ғана мәлімет белгілі, ал қалған фактілердің көпшілігі сенімсіз. Ол Сплитте итальяндық қайта өрлеу гуманистік ғалымы Тидео Ачиарини (1430–1490) басқарған мектепке барғаны белгілі. Маруличтің білімі грек тілінен Иероним Геннезий Пицентиннің сабақтарын да қамтыды. Оның кітапханасында кейіннен тілге қатысты көптеген оқулықтар болғанымен, Марулич оны жетілдіре оқымайтын, сөйлей алмайтын және грек сөздерін сирек қолданды. Мектепті бітіргеннен кейін Марулич Падуа университетінде құқық білімін алды, содан кейін өмірінің көп бөлігін туған қаласында өткізді. Сплит абыройлы әйелге ғашық болғаннан кейін, оның әкесі, қаланың венециялық әскери гарнизонының қолбасшысы, оны тірідей жерлеген деген қауесет тарады. Қайғыға толы Марулич шамамен екі жыл Адриатика теңізіндегі Шолта аралындағы монастырда постланты ретінде өмір сүрді. Сплитке оралғаннан кейін Марулич заңгер болып жұмыс істеді, судья, нотариаттық жазбаларды тексеруші және өсиеттерді орындаушы болып қызмет етті. Еңбегінің арқасында ол Сплит гуманистік айналымының ең көрнекті мүшесіне айналды. Маруличтің "Евангелистарий" ("Евангелист") кітабы – Ескі және Жаңа өсиет мәтіндерінің моральдық және теологиялық жинағы, алғаш рет 1487 жылы жарық көрді. Кейіннен бұл кітапты итальяндық еврей баспашысы Гершом Сончино Пизада қайта басып шығарды, ал оның бір данасын 1492 жылы неміс гуманистік ғалымы және еврейші Иоганн Реухлин сатып алды. 1519 жылы Себастьян Мюнстер "Евангелист" кітабын қайта басып шығарды. 1496 және 1499 жылдар аралығында Марулич "Қасиеттілердің үлгілеріне негізделген ізгі өмір сүру туралы нұсқау" (De institutione bene vivendi per exempla sanctorum) атты христиандық мораль жинағы бойынша жұмыс істеді. Ескі және Жаңа өсиет үлгілеріне сүйене отырып, Марулич сонымен қатар Киелі Жером, Григорий Ұлы, Кесариялық Евсевий, Иоанн Кассиан, қасиеттілердің өмірі және басқа да шіркеу жазушыларының еңбектерін пайдаланды. Бұл кітап алғаш рет 1507 жылы Венецияда латын тілінде басылып шықты және 1513 жылы Базельде Адам Петри оны қайта басып шығарған кезде германосферада танымал болды. Бұл жинақ кеңінен таралды және көп рет қайта басылып, көптеген халық тілдеріне аударылды, бұл Маруличтің бүкіл Еуропаға танымалдығын арттырды. Марулич кейде сауда үшін Венецияға, ал 1500 жылды тойлау үшін Римге барып тұрды. Марулич сондай-ақ Devotio Moderna деп аталатын ортағасырлық діни қозғалыстың жақтаушысы болды. 1509 жылы Марулич Томас Кемпистің "Христос еліктеуін" ортағасырлық латын тілінен хорват тіліне аударып бітірді. Алайда оның аудармасы 1989 жылға дейін басылмады. 1510 жылы Марулич "Далмация мен Хорватия патшаларының істері" және "Елу астарлы әңгіме" (Quinquaginta parabole) атты кітаптарын жазды. Ол "Иеронимнің өмірі" атты еңбегін 1513 жылы аяқтады. Келесі жылы ол "Құдай Иеміз Иса Мәсіхтің айқышқа ілінген ілімі туралы өлең" (Carmen de doctrina Domini nostri Iesu Christi pendentis in cruce) аяқтады, ол әдетте De institutione bene vivendi құрамында басылып шығарылады және латын тіліндегі ең әйгілі христиан поэзиясы болып табылады. 1517 жылы Марулич өзінің эпостық поэмасын аяқтады, ол 400 жылдан астам уақыт бойы жоғалып кеткен деп саналды, тек 1952 жылы қайта ашылды және 1954 жылы алғаш рет жарияланды. Келесі жылы ол "Мәсіхтің кішіпейілділігі мен даңқы туралы" (De humilitate et gloria Christi) және "Ескі өсиеттегі атақты адамдар туралы" еңбектерін жазды. Оның соңғы еңбектері "Мәсіхтің соңғы үкімі туралы" (De ultimo Christi judicio) және Judita, 1520 және 1522 жылдар аралығында шығарған, Маруличтің эпостық поэзиясы, ол Юдит кітабын хорват тілінде қайта айтып берді. Соңғысы оған "Хорват әдебиетінің атасы" деген атақ берді. Марко Марулич 1524 жылдың 5 қаңтарында Сплитте қайтыс болды және тарихи қала орталығында орналасқан Қасиетті Франциск шіркеуінде жерленді.

Мұра

Маруличтің Liber de laudibus Herculis ("Геркулесті мадақтау кітабы") еңбегінде ол "Геркулестің, жазықтардың титанының ізбасарларын христиандардың титанымен, яғни, әрине, жеңіске жеткен Иса Мәсіхпен бәсекелестіреді" деп жазған. Бұл еңбек 1524 жылы, автордың өлімінен кейін жарық көрді. Ол "Херкулес туралы диалог" ("Dialogus de Hercule a Christicolis superato") деген атпен де белгілі, яғни "Христосқа табынушылармен асып түсетін Геркулес туралы диалог". Осы себепті Маруличтің Ренессанс дәуірінің ең белсенді және ең ықпалды діни және теологиялық жазушыларының бірі деп санауға болады. 16-17 ғасырларда Маруличтің ең танымал және көп оқылған үш еңбегі: De institutione bene vivendi per exempla sanctorum ("Қасиеттілердің үлгілері арқылы ізгі өмір сүру туралы нұсқау"), Evangelistarium ("Евангелистік") және Quinquaginta parabole ("Елу мысал"). 1680 жылға қарай бұл үш кітап тек латын тілінде ғана емес, сонымен қатар итальян, неміс, француз, испан, португал, чех, фламанд және тіпті исланд тілдеріне аударылып, сексеннен астам рет қайта басылды. Британ кітапханасында VIII Генрих патшаның латын тіліндегі "Евангелистік" кітабының көшірмесі сақтаулы, ол ағылшын тілінде оқылған және Томас Мор патшаға ұсынған. Кітаптың маргиналдарында патшаның өзінің қолымен жазылған кең жазбалары Маруличтің кітабы лютерандыққа қарсы айтыс жазуда патша үшін маңызды көз болғанын көрсетеді; "Жеті қасиеттің қорғаны". De institutione bene vivendi per exempla sanctorum ("Қасиеттілердің үлгілері арқылы ізгі өмір сүру туралы нұсқау") – Киелі кітаптағы мысалдарға негізделген христиандық мораль туралы ауқымды кітап, ол латын тіліндегі Carmen de doctrina Domini nostri Iesu Christi pendentis in cruce ("Айқышқа ілінген Иеміз Иса Мәсіхтің ілімі туралы өлең") өлеңімен аяқталады. Кітап алғаш рет 1506 жылы Венецияда жарық көрді. Маруличтің латын христиан поэзиясының ең әйгілі туындысы болып саналатын қорытынды өлең 1514 жылы неміс қайта өрлеу гуманисі және цистерциан аббаты Генрикус Урбан Эрфуртта жеке жинақ ретінде жариялады. De Institutione Контрреформация кезінде Рим католик шіркеуінің дін қызметкерлері үшін уағыздарда пайдалануға болатын әңгімелердің бай көзі ретінде қарастырылды және "католиктерге ата-бабаларының сенімін қорғауда ең пайдалы туынды" деп есептелді. De Institutione әйгілі Франциск Ксавьерге де зор әсер еткені белгілі, ол Римдік Бревиарийден басқа, миссионерлік жұмысы кезінде Португалдық Үндістанда өзімен бірге алып жүретін және үнемі қайта оқитын жалғыз кітап болды. Дегенмен, De institutione-дан үзінділерді Пауль Йохо Кен (1510–1599) және оның ұлы жапон тіліне аударғандығын және 1591 жылы Иса қоғамы Нагасакиде Sanctos no go sagyô no uchi nukigakkan dai ichi ("Қасиеттілердің іс-әрекеттерінен үзінділер") деген атпен жариялағандығын анықтау үшін қосымша зерттеулер қажет. Королева Елизавета I кезінде Лондон мұнарасында діни сенімі үшін тұтқындалған Филип Ховард, 1970 жылы Рим папасы Пауыл VI Англия мен Уэльстің қырық шейітінің бірі ретінде қадірлеген, Маруличтің Carmen de doctrina Domini nostri Iesu Christi pendentis in cruce ("Айқышқа ілінген Мәсіхпен христианның диалогы") поэмасын елизаветалық ағылшын тіліне аударды. Говард Тауэрде тұтқында болған кезінде Джон Юст Ландсбергтің Alloquia Jesu Christi ad animam fidelem ("Адал жанға Иса Мәсіхтің хаты") еңбегін де ағылшын тіліне аударды, ол автордың өлімінен кейін (1595) Испанияның Нидерландындағы Антверпенде жарық көрді. Маруличтің поэмасының Ховард жасаған аудармасы Антверпен басылымына алғы сөз ретінде және 2022 жылғы наурыз/сәуірдегі "St. Austin Review" әдеби журналының санында жаңартылған ағылшын орфографиясымен қайта жарияланды. 1998 жылдың 4 қазанында Папа Иоанн Павел II Хорватияның Солин қаласына жасаған апостолдық сапарында Маруличтің "Carmen de doctrina Domini nostri Iesu Christi pendentis in cruce" ("Айқышқа ілінген Иеміз Иса Мәсіхтің ілімі туралы өлең") еңбегінен цитата келтірді: "Өмірін дұрыс пайдалануды білетін адам бақытты", – деді ол. "Өткісіп кететін емес, шын құндылықтарды таңдау, жартылай және жалған шындықтар емес, нағыз шындықты таңдау маңызды. Оңай шешімдерді уәде ететіндерге сенбеңіз. Құрбандықсыз ешқандай ұлы іс жасалмайды".

Жазу

Сплиттегі гуманистік айнаның орталық тұлғасы Марулич Киелі кітаптан, антикалық авторлардан және христиандық әулиелердің өмірбаяндарынан шабыттанды. Оның жазбаларының басты тақырыптары христиандық діни сипатта болды. Ол көптеген өлеңдер, теология және христиандық этика бойынша талқылаулар, әңгімелер мен дастандар жазған ақын және жазушы еді. Америкалық тарихшы Джон Ван Антверпен Файн Маруличтің "хорват" лагеріне жатқан гуманистер мен дін қызметкерлерінің тобына жататынын айтады, олар өз мәтіндерін жазған кезде, кемінде, хорват ұлттық санасына ие болмаған көрінеді. Дегенмен, Джон Ван Антверпеннің еңбегіне жасалған сындық шолу оның субъективті қорытындыларын көрсетті. Загреб университетінің профессоры Невен Будак Джон Ван Антверпеннің бұрынғы Югославия және оның этникалық топтарына қатысты жеке пікірлеріне байланысты "идеологиялық көзқарастар", "тарихи фактілерді жобау" және "алдын ала жасалған тұжырымдар" бар екенін атап өтті.

Латын шығармалары

Оның еуропалық атақ-даңқы негізінен қайтадан басылып шыққан Ренессанс дәуірінің латын тілінде жазылған шығармаларына негізделген. Ол психологияға қатысты ең алғашқы әдеби сілтемелерді қамтитын *Psichiologia de ratione animae humanae* еңбегін жариялады. 1517 жылы Марулич Дәуіт туралы Ескі Келісімдегі Дәуіт патшаның тарихын Виргилий латын тілінде, грек және рим мифологиясына көптеген сілтемелермен қайта баяндаған эпикалық поэманы аяқтады. Гомерді еске түсіруге тырысатын шағын бөлімдерден басқа, *Давида* Вергилийдің *Энеидасына* күшті үлгіленген. Осы себепті Маруличтің замандастары оны «Сплиттік христиан Вергилий» деп атаған. Серб-американдық филолог Мирослав Маркович де бұл шығармада «Овидий, Лукан және Стацийдің ықпалын» анықтаған. Өкінішке орай, 1567 жылы *Давида* жоғалып кетті деп есептелді және ұзақ уақыт бойы осылай болды. Хорват әдебиеттанушыларының Еуропаның кітапханалары мен мұрағаттарында шамамен екі ғасыр іздегеннен кейін, Маруличтің түпнұсқа қолжазбасы (Ms. T) 1922 жылы Турин ұлттық университетінің кітапханасында қайта табылды. Оның табылуы және бұрын жарияланбағаны туралы жаңалықты 1952 жылы Карло Дионисотти классикалық академияда кеңінен таратты. *Editio princeps* 1954 жылы Югославия Ғылым және өнер академиясының Жосип Бадалич жариялады, бірақ бұл жұмыс «сәтсіздікке ұшырады», өйткені толық шумақтар алынып тасталды және редактор көптеген сөздерді дұрыс оқымады. Бірнеше жылдан кейін, 1957 жылы Мирослав Маркович Бадаличтің жұмысындағы көптеген қиындықтарды жеңіп, одан да пайдалы сындық басылымды жасады. Латын тілінің маманы Велько Гортан ақырында 50-ге жуық қате оқылған сөзді түзеп, 1974 жылы өзінің сындық басылымын жариялады. *Давиданың* хорват гексаметрлеріне жасалған әдеби аударманы Бранимир Главачич жасады және латын түпнұсқасымен қатар Велько Гортанның 1974 жылғы басылымының бөлігі ретінде жарияланды. Марулич сол кезде Хорватия жерлеріне шабуыл жасаған Осман түріктеріне қарсы күреске белсенді қатысты. Осы мақсатта ол Папа Адриан VI-ға латын тілінде *Epistola* жазып, Осман империясына қарсы күресте көмек сұрады. Сонымен қатар, *In discordiam principium Christianorum* («Христиан княздары арасындағы келіспеушілікке қарсы») атты эпиграммасында Марулич Осман империясының сұлтаны мен янышарлар христиан елдерін басып алған кезде Еуропаның тәжді басшыларын бір-бірімен соғысқандары үшін айыптады.

Глазго кодексінің көшірмесі

Жақында Глазго университетінің кітапханасында Марко Маруличтің қолжазбасы табылды, ол оның шығармашылығы мен тұлғасына жаңаша түсінік береді. Оны 1995 жылы Дарко Новакович ашқан, және ол Маруличтің белгілі «кармина минора» шығармаларымен салыстырғанда, кодекстегі өлеңдер үш жаңа тақырыпты ұсынады деп мәлімдейді. Күтпегендей күшті, сатирикалық эпиграммалар кездеседі, ал оның сатирикалық құштарлығының күші таң қалдырады – тіпті эпитафиялар сияқты дәстүрлі өлеңдерде де. Үш өлеңі жануарларға деген махаббатын көрсетеді. Ең маңызды жаңалық – Маруличті махаббат өлеңдерінің авторы ретінде көрсететін өлең жолдары. Бұл жайт, ақын туралы қалыптасқан дәстүрлі көзқарастың ең күдіктігіне айналады: жинақтағы соңғы эпиграмма – нағыз Приапей, оның әдепсіз екіұштылығы айқын.

Бейнелеуші

Фисковичтің айтуынша, Марулич шебер суретші болған. Өсиетінде ол әпкесіне өзі суреттеген және ойлап тапқан кітап қалдырған. Задар баспашысы Жеролим Миркович дайындаған "Юдитаның" екінші басылымы, 1522 жылғы 30 мамырда жарық көрген, тоғыз ағаштан ойылған суреттермен әсемделген, олардың соңғысына "М" деген таңба қойылған. Суреттерді Маруличтің өзі салған деп есептеледі.

Еске алу

1993 жылы шығарылған хорват 500 куна банкнотының ал жағында Маруличтің суреті бейнеленген. Хорватияның мәдениетке сіңірген ерекше еңбегі үшін табыс етілетін мемлекеттік наградасы – Даника Хрватка ордені Марко Маруличтің бейнесімен әшекейленген. Сплиттегі хорват драмасы фестивалі Маруличтің құрметіне «Маруличеви дани» (Марулич күндері) фестивалі деп аталады және жыл сайын MARUL сыйлықтарын таратады. Revue Marulić (hr) және Colloquia Maruliana журналы оның есімімен аталған. Marulianum – Маруличтің өмірі мен шығармаларын зерттеуге арналған Сплит әдеби үйірмесінің ғылыми орталығы. 1996 жылы Сабордың қаулысымен 22 сәуір күні Хорватияда Марулич және оның «Джудита» шығармасының құрметіне Хорватия кітап күні (hr) ретінде тойланады. Сабор 2021 жылды Хорватияда Марко Марулич жылы және оқу жылы деп жариялады, бұл «Джудита» басылғанына 500 жыл толуына арналған. Хорватия үкіметі 2024 жылды Марко Маруличтің қайтыс болғанына 500 жыл толуына орай Марко Марулич жылы деп жариялады.