Кіріспе

Америка Құрама Штаттары Федералды үкіметінің заңнамалық жұмыс топтары

Конгресс комитеті – Америка Құрама Штаттары Конгресінің жалпы міндеттерінен гөрі, нақты міндетті атқаратын заңнамалық бөлімшесі. Комитет мүшелігі, мүшелерге өздерінің қарауындағы мәселелер бойынша мамандандырылған білім жинақтауға мүмкіндік береді. "Кішкентай заң шығарушы органдар" ретінде комитеттер үкіметтік операцияларды бақылайды, заңнамалық қарастыруға жарамды мәселелерді анықтайды, ақпарат жинап, бағалайды және бас органына іс-қимыл бағыттарын ұсынады. Вудро Вильсон бір кезде: «Конгресс отырыста болғанда – ол қоғамдық көрмедегі Конгресс, ал комитеттерде – жұмыстағы Конгресс» деудің шындықтан алыс емес екенін жазған. Конгресс мүшесінің Конгресс алдына түскен барлық мәселелер мен салалар бойынша сарапшы болуы күтілмейді. Конгресс комитеттері мамандандырылған тақырыптарды зерттеу және есеп беру арқылы Конгресске құнды ақпараттық қызмет көрсетеді. Конгресс өзінің заңнамалық, бақылау және ішкі әкімшілік міндеттерін шамамен 200 комитет пен кіші комитеттер арасында бөліп береді. Белгіленген салалар бойынша бұл функционалдық бөлімшелер ақпарат жинайды, заңнамалық баламаларды салыстырып бағалайды, саясаттағы проблемаларды анықтап, шешімдер ұсынады, толық палатаның қарауы үшін шараларды іріктеп, бекітіп, есеп береді, атқарушы биліктің жұмысын бақылайды (қадағалау) және құқық бұзушылық туралы айыптауларды зерттейді. Тергеу функциялары әрқашан маңызды рөл атқарды. Жаңа заңдарды дайындау және жазу кезінде, палатаның қарауға беру туралы өтініш процесі (комитет есебі немесе оның басшылығының міндетті келісімісіз заң жобасын қарауға енгізу процесі) өте күрделі және техникалық болғандықтан, бүгінгі таңда комитеттер Конгресске ұсынылған көптеген заң жобаларының жобасын жасау және егжей-тегжейін жетілдіруде басымдық алады. 1995 жылдан 2007 жылға дейін палатаның жалпы отырысына ұсынылған 73 өтініштің тек біреуі ғана заң жобасына нақты «иә» немесе «жоқ» деп дауыс беруге мүмкіндік берді. Комитеттердің тәуелсіздігінің артуы және өзара қатысуы Сенаттың және Палатаның билігін бөліп таратты. Биліктің осы таралуы кейде заң шығарушы билікті федералды үкіметтің басқа екі тармағына – атқарушы және сот жүйесіне қатысты әлсіретуі мүмкін. 1961 жылы жазылған, жиі сілтеме жасалатын «Американың Өкілдер палатасының тарихы» мақаласында американ ғалымы Джордж Б. Галлоуэй (1898–1967) былай деп жазды: «Шындығында, Конгресс біртұтас институт ретінде емес, жартылай тәуелсіз комитеттер жиынтығы ретінде жұмыс істейді, олар көбінесе бірікпейді». Галлоуэй комитеттердің тәуелсіздігін біртұтас заңнамалық бағдарламаны қабылдауға кедергі келтіретін фактор ретінде атап көрсетті. Мұндай тәуелсіздік бүгінгі күні Конгресс комитеттерінің ерекшелігі болып табылады.

Тарих

1932 жылы реформа қозғалысы АҚШ Өкілдер палатасындағы петицияларды қарау үшін қажетті қол қою санын конституциялық көпшіліктен, яғни 218-ден уақытша 145-ке дейін, палата мүшелерінің жартысынан үштен біріне дейін азайтты. Бұл реформа 1935 жылы палата ішіндегі олигархия бастаған қарсы шабуылда күшін жойды. Осылайша, Ұлы депрессия дәуірі Өкілдер палатасының тұрақты комитеттерінің тәуелсіздігінде болған соңғы, бірақ қысқа мерзімді, жалпы өзгерістерді белгіледі. Қазіргі заманғы комитет құрылымы 1946 жылғы Заңнамалық қайта ұйымдастыру туралы заңнан бастау алады, ол комитет жүйесі алғаш құрылғалы бері тұрақты комитеттер жүйесінің алғашқы және ең ауқымды қайта құрылуы болып табылады. 1946 жылғы заң бойынша Өкілдер палатасы комитеттерінің саны 48-ден 19-ға, ал Сенат комитеттерінің саны 33-тен 15-ке дейін азайтылды. Барлық комитеттердің құзыреті тиісті палаталардың регламенттерінде заңдастырылды, бұл көптеген қолданыстағы комитеттерді біріктіруге немесе таратуға және құзыреттілік қақтығыстарын азайтуға көмектесті. 1993 жылы комитет жүйесінің саясатын және тарихын талдау үшін құрылған уақытша комитет – Конгресс ұйымы жөніндегі бірлескен комитет, 1946 жылғы заң комитет жүйесін оңайлатуға үлкен үлес қосса да, кез келген комитетте рұқсат етілген кіші комитеттердің санын шектемегенін анықтады. Бүгінде АҚШ Өкілдер палатасының регламенттері әдетте әрбір толық комитетті бес кіші комитетке дейін шектейді, бірақ Қаржы комитеті (12 кіші комитет), Қарулы күштер комитеті (7), Сыртқы істер комитеті (7) және Көлік және инфрақұрылым комитеті (6) бұл ережеден тыс. АҚШ Сенатында кіші комитеттердің санына шектеулер жоқ. Конгресс комитет жүйесін реформалау және жақсарту жолдары туралы талдау мен ұсынымдар жасау үшін бірнеше уақытша комиссиялар құрды. Мысалы, 1970 жылғы Заңнамалық қайта ұйымдастыру туралы заң Конгрестің жұмысын ашық етуге, шешім қабылдау қабілетін күшейтуге және оппозицияның құқықтарын арттыруға бағытталған одан әрі реформаларға әкелді. 1970 жылғы заң Өкілдер палатасы комитетінің жалпы отырысындағы дауыс беруді жазбаға алуды қамтамасыз етті; оппозициялық партия комитет мүшелеріне тыңдау күнінде өз куәгерлерін шақыруға рұқсат берді; Сенаттың ардагерлер істері жөніндегі комитеті құрылды; және екі заңнамалық қолдау агенттігінің – Конгресс зерттеу қызметі мен Бас есептік палатаның зерттеу мүмкіндіктері күшейтілді. 1994 жыл мен 2014 жыл аралығында комитеттердегі штат қызметкерлерінің саны 35 пайызға азайтылды. Өкілдер палатасында өткізілген тыңдаулардың саны 1970-ші жылдары жылына 6000-нан 1994 жылы 4000-қа дейін, ал 2014 жылы 2000-нан сәл астамға дейін төмендеді.

Сенат комитеттері

Сенаттың бірінші комитеті 1789 жылғы 7 сәуірде Сенаттың ішкі регламентін жасау үшін құрылды. Сол алғашқы жылдары Сенат бүкіл Сенатқа есеп беретін уақытша комиссиялармен жұмыс істеді, ал Сенат комиссиялардың құзыреті мен құрамын толыққанды бекітетін. Бұл жүйе үлкен икемділікті қамтамасыз етті, себебі бір комиссия тиімсіз болса, оның орнына жаңасы құрылатын. Сенат заң жобаларына немесе президенттік тағайындауларға қатысты мәселелерді комиссия қарауына жібермей де қалай берді. Бастапқы комиссиялар әдетте күнделікті мәселелер үшін үш мүшеден, ал маңызды мәселелер үшін бес мүшеден тұратын. Бірінші Конгресс кезінде құрылған ең ірі комиссия он бір мүшеден тұратын және президент пен вице-президенттің жалақысын белгілеу үшін құрылған. Сондай-ақ, бірінші сессияда Сенаттың барлық мүшелері екі ірі комиссияға бөлінді: сенаторлардың жартысы федералды сот жүйесін құру туралы заңдарды әзірлеуге, ал қалған жартысы АҚШ-қа қарсы қылмыстар үшін жазаны анықтауға жауапты болды. Бұл жүйе тиімді болмады, сондықтан 1816 жылы Сенат әрқайсысы бес мүшеден тұратын 11 тұрақты комиссияның ресми жүйесін қабылдады. Осы комиссиялардың үшеуі – Қаржы, Сыртқы қатынастар және Әділет комитеттері – қазіргі күні көбінесе өзгеріссіз сақталған, ал қалғандарының функциялары кейінгі комиссияларға айналды. Осы жаңа жүйе енгізілгеннен кейін комиссиялар тұрақты заңнамалық міндеттерін орындаумен қатар, ұзақ мерзімді зерттеулер мен тергеулер жүргізе алды. Сенат тарихы жөніндегі кеңсесінің мәлімдемесіне сәйкес, «уақытша емес, тұрақты комиссияларға көшудің маңыздылығы сол кезде толыққанды сезілмеген болуы мүмкін». Сенаттың жауапкершілігі артып, комиссиялар палатаға тек техникалық көмек көрсетумен ғана шектеліп қалмай, Сенаттың негізгі саясатты қалыптастыру органына айналды. 1906 жылы Сенат 66 тұрақты және арнайы комиссияны ұстады – көпшілік партиясының мүшелерінен сегіз комиссияға артық. Комиссиялардың көп саны және төрағаларын тағайындау тәсілі олардың көпшілігі Сенаттың алғашқы тұрақты кеңсе ғимараты – Рассел Сенаты кеңсе ғимаратын алғанға дейін кеңсе кеңістігін ұсыну үшін ғана құрылғанын көрсетеді. Комиссиялардың саны көп болғандықтан, Висконсин штатының сенаторы Роберт Ла Фолеттке Вашингтондағы Потомак өзенінің жағалауының жағдайын зерттеу комиссиясының төрағасы тағайындалды. Ла Фолетттің айтуынша, ол «Потомак өзенінің барлық жағалауын тазалау туралы бірден ойларға келді. Бірақ кейін комиссияның тарихында ешқашан қарау үшін заң жобасы ұсынылмағанын және ешқашан отырыс өткізбегенін анықтады». 1920 жылы Конгресс анықтамалығы атқарушы органдардағы пайдасыз қағаздарды тарату комитеті сияқты 80-ге жуық комиссияны тізімдеді. 1920 жылдың 27 мамырында Рассел Сенаты кеңсе ғимараты ашылды және Сенаттың барлық мүшелеріне жеке кеңселер берілгеннен кейін Сенат 42 комиссияны таратып жіберді. Бүгінде Сенат 21 комиссиямен (16 тұрақты және 5 арнайы) жұмыс істейді. Алайда, бұл арнайы комиссиялар тұрақты сипатқа ие және Сенат регламентіне сәйкес тұрақты комиссиялар ретінде қарастырылады.

Палата комитеттері

1789 жылғы 2 сәуірде алғашқы палата комитеті «тұрақты ережелерді және іс жүргізу тәртібін дайындау және есеп беру» үшін, сондай-ақ осы ережелерді сақтауға арналған қару-жарақ сержантының міндеттерін анықтау үшін тағайындалды. Палатаның қажеттілігіне қарай, уақытша комитеттер құрылып, нақты мәселелерді Палатаның жалпы отырысына қарау үшін жіберілді. Палата заң шығару мәселелерінің көп бөлігін қарау үшін негізінен Толық құрамды комитетке сүйенді. Палатаның кейбір мәселелер бойынша толыққанды кеңес алу қажеттігіне байланысты, кең өкілеттіктерге ие нақты комитеттер құрылды. 1789 жылғы 29 сәуірде «тауарлар мен салық түсімінен таза пайданы бағалауды дайындау және есеп беру» үшін үш мүшеден тұратын алғашқы комитет құрылды. 1789 жылғы 24 шілдеде Қазынашылық департаментін құру туралы пікірсайыс кезінде Қазынашылық және қаражат комитеті құрылды. Бұл жаңа департаментке кірістер жөніндегі ұсыныстарға қатысты тым көп билік беру мүмкіндігіне байланысты болды. Палата бұл мәселені қарау үшін комитет құрудың тиімдірек боларын сезінді. Бұл алғашқы Қазынашылық және қаражат комитеті 11 мүшеден тұратын және бар болғаны екі ай бойы жұмыс істеді. Кейіннен 1801 жылы ол тұрақты комитетке айналды, және ол әлі күнге дейін осы мәртебеде сақталып келеді.

Комитетті тағайындау тәртібі

Сенат комитеттерінің мүшелерін ресми түрде Сенаттың барлық құрамы тағайындайды, ал Палата комитеттерінің мүшелерін ресми түрде Палатаның барлық құрамы тағайындайды, бірақ мүшелерді таңдау ісін саяси партиялар жүзеге асырады. Әдетте, әр партия жеке мүшелерінің тілектерін ескереді және оларды қызмет ету мерзіміне қарай басымдыққа қояды. Сенатта әр партияға комитеттердегі орындар Сенаттағы партияның жалпы күшіне пропорционалды түрде бөлінеді. Палатаның көптеген комитеттеріндегі мүшелік те партияның Палатадағы күшіне шамамен сәйкес келеді, бірақ екі маңызды ерекшелік бар: Палата Ережелері комитетінде көпшілік партия он үш орынның тоғызын иеленеді; ал Палата Этика комитетінде әр партиядан тең саны мүшелер болады. Әр комитетте көпшілік партияның өкілі төраға болып сайланады, ал азшылық партияның өкілі – аға мүше болып тағайындалады. Бірақ Сенат комитеттерінде аға азшылық мүшесі төрағаның орынбасары деп аталады: Сенаттың Ассигнациялар комитеті, Сенаттың Үндістер ісі жөніндегі комитеті, Сенаттың Этика жөніндегі арнайы комитеті және Сенаттың Қаржылық барлау жөніндегі арнайы комитеті. Әр комитеттің төрағалары мен аға мүшелерін де саяси партиялар сайлайды. АҚШ Өкілдер палатасы комитеттеріне 92, 93, 97, 98, 100 және 101-ші Конгрестерден жіберілген өтініш хаттарын талдау көрсетті, комитетке тағайындалуды іздеген мүшелердің ең көп кездесетін себептері – бұрынғы кәсіби тәжірибе, географиялық факторлар және сайлау науқанымен байланысты мәселелер болды, осы ретпен. Хаттардағы негіздемелердің шамамен 80 пайызы осы үш санаттың біріне жатты. Палатаның Қарулы Күштер комитетіне тағайындалуды сұраған мүшелердің сайлау округтерінде әскери құрылымдардың көп болуы байқалды, ал Палатаның Ішкі істер комитетіне тағайындалуды сұраған мүшелер көбінесе халық тығыздығы төмен және мемлекеттік меншіктегі жерлердің көп болуымен ерекшеленетін аймақтардан шыққан.

Комитеттердің түрлері

Комитеттердің негізгі үш түрі бар: тұрақты, таңдамалы немесе арнайы, және бірлескен. Конференциялық комитет – екі палатаның (Қарулар палатасы мен Сенаттың) ұқсас, бірақ бәсекелес заң жобаларының нұсқалары арасындағы келіспеушіліктерді шешу үшін құрылған, уақытша бірлескен комитет. Конференциялық комитеттер екі палатаның ұстанымдары арасындағы компромисс ұсыныстарын жасайды, олар толық Қарулар палатасы мен Сенаттың бекітуіне ұсынылады. Конференциялық комитеттерден басқа, көптеген бірлескен комитеттер тұрақты болып табылады. Алайда, нақты мәселелерді қарау үшін уақытша бірлескен комитеттер де құрылған (мысалы, Америка Азамат соғысы кезіндегі Соғыс жүргізу жөніндегі бірлескен комитет және президенттік және вице-президенттік қызметке кірісу рәсімдерін ұйымдастыру үшін құрылған Қызметке кірісу рәсімдері жөніндегі бірлескен комитет).