Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гүлді өсімдіктер туысы
Genus of flowering plants
Асклепия – сүтқорек деп аталатын, шөптесін, көпжылдық гүлді өсімдіктер туысы. Олардың сүттей нөскілді латексі бар, ол жүрек гликозидтерін қамтитын карденолидтер деп аталады және жасушалар зақымданғанда бөлінеді. Көптеген түрлер адамдар мен көптеген басқа да жануарлар үшін уытты, негізінен карденолидтердің болуына байланысты. Дегенмен, осындай көптеген өсімдіктер сияқты, кейбір түрлер оларды (мысалы, жапырақтарын) немесе олардан (мысалы, нектарын) жейді. Олардың ең танымал өкілі – монарх көбелегі, ол личинкалары үшін белгілі бір сүтқоректі қоныс ету ортасы ретінде пайдаланады және оларсыз тіршілікке келе алмайды. Бұл туыс Африка, Солтүстік Америка және Оңтүстік Америкада кеңінен таралған 200-ден астам түрді қамтиды. Бұрын ол Asclepiadaceae тұқымдасына жатса, қазір Apocynaceae тұқымдасының Asclepiadoideae кіші тұқымдасына жатқызылған. Бұл туысты алғаш рет 1753 жылы Карл Линней сипаттап, оны грек құдайы Асклепийдің құрметіне атаған.
Asclepias is a genus of herbaceous, perennial, flowering plants known as milkweeds, named for their latex, a milky substance containing cardiac glycosides termed cardenolides, exuded where cells are damaged. Most species are toxic to humans and many other species, primarily due to the presence of cardenolides. However, as with many such plants, some species feed upon them (e. g. their leaves) or from them (e. g. their nectar). The most notable of them is the monarch butterfly, which uses and requires certain milkweeds as host plants for their larvae. The genus contains over 200 species distributed broadly across Africa, North America, and South America. It previously belonged to the family Asclepiadaceae, which is now classified as the subfamily Asclepiadoideae of the dogbane family, Apocynaceae. The genus was formally described by Carl Linnaeus in 1753, who named it after Asclepius, the Greek god of healing.
Гүлдер
Бұл туыстың өкілдері өсімдіктер әлеміндегі ең күрделі гүлдердің бірін шығарады, олардың күрделілігі орхидеялармен салыстыруға болады. Бес құлпынай жапырақшасы артқа қарай иіліп, бес жарқын қабықшамен оралған гиностегиумды ашады. Жарқын қабықша бес жұптан тұратын қалпақ пен мүйізден құралған, ал қалпақ ішкі мүйіздің қабығы ретінде қызмет етеді. Тозаңды ұстайтын бездер қалпақтардың арасында орналасқан. Мүйіздер мен қалпақтардың мөлшері, пішіні және түсі Asclepias туысына жататын түрлерді анықтауда маңызды белгілер болып табылады. Бұл туыстағы тозаңдану ерекше жолмен жүзеге асырылады. Тозаң дәндері жеке немесе тетрадалар түрінде емес, көптеген өсімдіктерге тәндей, полиния (немесе "тозаң қаптары") деп аталатын күрделі құрылымдарға бірігеді. Ара, шершең және көбелек сияқты гүлге қонатын жәндіктердің аяқтары немесе ауыз мүшелері гүлдің әрқайсысындағы жапсарған тозаңдықтардың арасындағы бес тілікке еніп, тозаңның негізі жәндікке механикалық түрде жабысады. Тозаңданушы ұшып кеткенде, тозаң қаптарының жұбы тартылып шығады, егер жәндік қажетті күшті тудыруға жеткілікті үлкен болса (әйтпесе, жәндік тұтқынға түсіп, өлуі мүмкін). Тозаңдану кері процесс арқылы жүзеге асырылады, онда полиния тозаңдық тілігіне түсіп қалады. Ірі денелі гименоптералар (аралар, шершеңдер) ең көп таралған және ең жақсы тозаңданушылар болып табылады, олар Asclepias тозаңдануының 50% астамын құрайды, ал монарх көбелектері сүтқұртты нашар тозаңдатады. (кейде басқаша аталады, мысалы, pappus, "жұқа талшық", "құйрық" немесе "жібек"). Жеміс қабықшалары пісіп, жарылады, және тұқымдар, әрқайсысы өз тарағымен (coma) бірге желмен таралады. Кейбір, бірақ барлық емес, сүтқұрттар клоналды (немесе вегетативтік) көбею арқылы да көбейеді.
Members of the genus produce some of the most complex flowers in the plant kingdom, comparable to orchids in complexity. Five petals reflex backwards revealing a gynostegium surrounded by a five membrane corona. The corona is composed of a five paired hood and horn structure with the hood acting as a sheath for the inner horn. Glands holding pollinia are found between the hoods. The size, shape and color of the horns and hoods are often important identifying characteristics for species in the genus Asclepias. Pollination in this genus is accomplished in an unusual manner. Pollen is grouped into complex structures called pollinia (or "pollen sacs"), rather than being individual grains or tetrads, as is typical for most plants. The feet or mouthparts of flower visiting insects, such as bees, wasps, and butterflies, slip into one of the five slits in each flower formed by adjacent anthers. The bases of the pollinia then mechanically attach to the insect, so that a pair of pollen sacs can be pulled free when the pollinator flies off, assuming the insect is large enough to produce the necessary pulling force (if not, the insect may become trapped and die). Pollination is effected by the reverse procedure, in which one of the pollinia becomes trapped within the anther slit. Large bodied hymenopterans (bees, wasps) are the most common and best pollinators, accounting for over 50% of all Asclepias pollination, whereas monarch butterflies are poor pollinators of milkweed. (often referred to by other names such as pappus, "floss", "plume", or "silk"). The follicles ripen and split open, and the seeds, each carried by its coma, are blown by the wind. Some, but not all, milkweeds also reproduce by clonal (or vegetative) reproduction.
Экология
Сүтқоректілер жергілікті бал аралары, шершеңдер және басқа да нектар іздейтін жәндіктер үшін маңызды нектар көзі болып табылады, бірақ жергілікті емес бал аралары көбінесе аталық мүшелердің тіліктерінде тұтқындалып, өледі. Сүтқоректілер монарх көбелектері мен олардың туыстарының, сондай-ақ көптеген басқа да шөпқоректі жәндіктердің (оның ішінде көптеген қоңыздар, көбелектер мен нағыз жәндіктер) химиялық қорғанысына қарамастан, өсімдіктермен тамақтануға бейімделген личинкалық азық көзі болып табылады. ДНК зерттеулерінің мәліметтері көрсетіп тұрғандай, әдетте, жақында пайда болған сүтқоректілер түрлері ("ботаникада "туынды" деп аталады") осы алдын алу стратегияларын аз қолданады, бірақ ескі түрлерге қарағанда жылдам өседі, мүмкін, оларды сіркешкіндер жеуге үлкермейтіндей тез өседі. Зерттеулер көрсеткендей, Asclepias linaria өсімдігінің карденолидтер мөлшері өте жоғары, бұл Ophryocystis elektroscirrha (OE) паразитінің монарх көбелегіне (Danaus plexippus) тигізетін әсерін азайтады. OE паразиті монарх көбелектерінің қанаттарында тесіктердің пайда болуына себеп болады. Бұл олардың денсаулығының нашарлауына және көшіп-қону қабілетінің төмендеуіне әкеледі. Паразит монархтарды тек личинкалар мен сіркешкіндер кезінде ғана жұқтырады, бірақ зиян олардың көбелекке айналған кезде көрінеді. Керісінше, кейбір Asclepias түрлері карденолидтердің өте нашар көзі болып табылады, мысалы, Asclepias fascicularis, Asclepias tuberosa және Asclepias angustifolia.
Milkweeds are an important nectar source for native bees, wasps, and other nectar seeking insects, though non native honey bees commonly get trapped in the stigmatic slits and die. Milkweeds are also the larval food source for monarch butterflies and their relatives, as well as a variety of other herbivorous insects (including numerous beetles, moths, and true bugs) specialized to feed on the plants despite their chemical defenses. Data from a DNA study indicate that, generally, more recently evolved milkweed species ("derived" in botany parlance) use these preventive strategies less but grow faster than older species, potentially regrowing faster than caterpillars can consume them. Research indicates that the very high cardenolide content of Asclepias linaria reduces the impact of the Ophryocystis elektroscirrha (OE) parasite on the monarch butterfly, Danaus plexippus. The OE parasite causes holes to form in the wings of fully developed monarch butterflies. This causes weakened endurance and an inability to migrate. The parasite only infects monarchs when they are larvae and caterpillars, but the detriment is when they are in their butterfly form. By contrast, some species of Asclepias are extremely poor sources of cardenolides, such as Asclepias fascicularis, Asclepias tuberosa, and Asclepias angustifolia.
Монарх көбелектерін қорғау және сүтқоректілер
Асклепиас түрлерінің жапырақтары монарх көбелектерінің личинкалары мен басқа да сүтқұрт көбелектерінің тамақ көзі болып табылады. Дегенмен, сүтқұрттың кейбір түрлері көбелектер бағы мен монархтардың тоқтау орындары үшін қолайсыз. Мысалы, А. curassavica, немесе тропикалық сүтқұрт, Мексика мен Орталық Американың туған жерінен тыс жерлерде көбелектер бағында әшекей өсімдік ретінде жиі отырғызылады. АҚШ-та осы түрдің жыл бойы отырғызылуы пікір таласы тудырып, сынға ұшырайды, себебі ол АҚШ-тың Мексика шығанағы жағалауында жаңа қыстау орындарының пайда болуына және монархтардың жыл бойы көбеюіне әкелуі мүмкін. Бұл көші-қон жолдарына кері әсер етеді деп саналады, сондай-ақ қауіпті паразит – Ophryocystis elektroscirrha-ның күрт өсуіне себеп болуы мүмкін. Жаңа зерттеулер көрсеткендей, тропикалық сүтқұртта өсірілген монарх личинкаларында көші-қонға дамуы төмендейді (репродуктивтік ұйқы), ал көшіп бара жатқан ересек көбелектер тропикалық сүтқұртқа тап болғанда, оның репродуктивтік тінінің өсуіне ынталандырады. Осы себепті, монарх көбелектеріне кері әсер етудің алдын алу үшін, оларды отырғызған географиялық аймаққа тән сүтқұрттарды өсіру ұсынылады. Монарх гусеницалары көбелек арамшөп (A. tuberosa) түрін ұнатпайды, мүмкін, себебі оның жапырақтарында карденолид өте аз мөлшерде болады. Басқа да кейбір сүтқұрттардың да осы сипаттамалары болуы мүмкін.
The leaves of Asclepias species are a food source for monarch butterfly larvae and some other milkweed butterflies. However, some milkweed species are not suitable for butterfly gardens and monarch waystations. For example, A. curassavica, or tropical milkweed, is often planted as an ornamental in butterfly gardens outside of its native range of Mexico and Central America. Year round plantings of this species in the United States are controversial and criticised, as they may lead to new overwintering sites along the U. S. Gulf Coast and the consequent year round breeding of monarchs. This is thought to adversely affect migration patterns, and to cause a dramatic build up of the dangerous parasite, Ophryocystis elektroscirrha. New research also has shown that monarch larvae reared on tropical milkweed show reduced migratory development (reproductive diapause), and when migratory adults are exposed to tropical milkweed, it stimulates reproductive tissue growth. Because of this, it is most often suggested to grow milkweeds that are native to the geographical area they are planted in to prevent negative impacts on monarch butterflies. Monarch caterpillars do not favor butterfly weed (A. tuberosa), perhaps because the leaves of that milkweed species contain very little cardenolide. Some other milkweeds may have similar characteristics.
Қолданылуы
Сүтқамыс өсімдіктері ірі көлемде коммерциялық мақсатта өсірілмейді, бірақ адамзат тарихы бойында олардың көптеген қолданыс-пайдасы болған. Сүтқамыс тұқымдарына бекінген жұқа, жібектей жұмсақ түкшелер, олардың желдің көмегімен алысқа таралуына мүмкіндік береді, "талшық" деп аталады. Сүтқамыс талшықтарының қысқалығы мен тегіс болуы оларды иіруді өте қиын жасайды, бірақ оларды 25% жүн немесе басқа талшықтармен араластыру жұмыс істеуге жарамды жіптің шығуына әкеледі. Әртүрлі материалдардың жылу сақтау қасиеттерін зерттеу көрсеткендей, сүтқамыс талшығы басқа материалдарға қарағанда жылуды сақтау, көлемділік және түйіршіктік тұрғысынан төмен болған, бірақ қауырсынмен қосылғанда жақсы нәтижелер көрсетті. Комадан (түкшелерден) алынған сүтқамыс талшықтары қуыс және балауызбен қапталған, жақсы жылу оқшаулағыш қасиеттеріне ие. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-та капоктың орнына 600 мыңнан астам сүтқамыс талшығы жиналды. Сүтқамыс жастықтарды гипоаллергендік материалмен толтыру және қысқы пальтоларды жылудан қорғау үшін коммерциялық мақсатта өсіріледі. Асклепиас "Америка жібегі" деп те аталады, ол негізінен Канададағы Сент-Лоуренс өзенінің аңғарында жиналған жалпы сүтқамыс (A. syriaca) түрінен алынады. Сүтқамыс талшығын жылу және дыбыс оқшаулағыш ретінде қолдануға болады. Бұл талшықтар сонымен қатар өте жеңіл және суды тебуге қарсы кедергі жасайды, бірақ майды оңай сіңіреді. Майды сіңіру қасиетіне байланысты, оны мұнай төгілген жерлерді тазалау үшін пайдалануға болады. Сүтқамыс сөлінде шамамен екі пайыз латекс болады, және екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германия мен АҚШ оны табиғи каучук көзі ретінде пайдалануға тырысты, бірақ ірі көлемде сәттілікке жеткені туралы мәліметтер табылған жоқ. Көптеген сүтқамыс түрлерінде жануарлар жасушаларының K+, Ca2+ концентрациясының дұрыс деңгейін сақтауына кедергі келтіретін жүрек гликозидтері бар. Осының салдарынан, Оңтүстік Америка мен Африканың көптеген халықтары осы гликозидтермен уланған жебелерді тиімдірек соғысу және аң аулау үшін қолданды. Кейбір сүтқамыс түрлері жануарлар көп мөлшерде жегенде өлімге әкелуге жеткілікті уытты болады. Кейбір сүтқамыс түрлерімен жанасқанда адамдарда жеңіл дерматит тудыруы мүмкін. Дегенмен, кейбір түрлерін дұрыс өңдеген жағдайда жеуге болады.
Milkweeds are not grown commercially in large scale, but the plants have had many uses throughout human history. The fine, silky fluff attached to milkweed seeds, which allows them to be distributed long distances on the wind, is known as floss. Milkweed floss is incredibly difficult to spin due to how short and smooth the filaments are, but blending it with as little as 25% wool or other fiber can produce workable yarn. A study of the insulative properties of various materials found that milkweed floss was outperformed by other materials in terms of insulation, loft, and lumpiness, but it scored well when mixed with down feathers. The milkweed filaments from the coma (the "floss") are hollow and coated with wax, and have good insulation qualities. During World War II, more than of milkweed floss was collected in the US as a substitute for kapok. Milkweed is grown commercially as a hypoallergenic filling for pillows and as insulation for winter coats. Using milkweed floss for these purposes could provide a plant based alternative to down and promote the growth of milkweed in areas where it has declined, though there is some concern that the environmental impacts could be negative if monoculture is used. Asclepias is also known as "Silk of America" which is a strand of common milkweed (A. syriaca) gathered mainly in the valley of the Saint Lawrence River in Canada. Milkweed floss can be used in thermal insulation and acoustic insulation. The floss is also highly buoyant and water repellent, but absorbs oil readily. Due to its oil absorbing properties, it can be used for oil spill cleanup. Milkweed latex contains about two percent latex, and during World War II both Nazi Germany and the US attempted to use it as a source of natural rubber, although no record of large scale success has been found. Many milkweed species also contain cardiac glycoside poisons that inhibit animal cells from maintaining a proper K+, Ca2+ concentration gradient. As a result, many peoples of South America and Africa used arrows poisoned with these glycosides to fight and hunt more effectively. Some milkweeds are toxic enough to cause death when animals consume large quantities of the plant. Some milkweeds also cause mild dermatitis in some who come in contact with them. Nonetheless, some species can be made edible if properly processed.