Кіріспе
1988 жылы Салман Рушдидің "Сайтандық аяттар" романы – британдық үнді жазушысы Салман Рушдидің төртінші романы. Алғаш рет 1988 жылдың қыркүйегінде жарық көрген бұл кітап, Ислам пайғамбары Мұхаммедтің өмірінен шабыктанды. Бұрынғы кітаптарындағы сияқты, Рушди түсініксіз шындықты (магиялық реализм) қолданып, кейіпкерлерін жасау үшін заманауи оқиғалар мен тұлғаларды пайдаланды. Атау "Сайтандық аяттарға" сілтеме жасайды, ол – үш мекелік құдайлар: Аллат, Аль-Узза және Манат туралы Құран аяттарының тобы. Романның сайтандық аяттарға арналған бөлімі әл-Вакиди мен әл-Табари тарихшыларының баяндамаларына негізделген. 1989 жылы Иранның Жоғарғы көшбасшысы Рухолла Хомейни Рушдиге қарсы фетва жариялады, нәтижесінде авторға қатысты бірнеше қастандық әрекеттері сәтсіз аяқталды, және Ұлыбритания үкіметі оған полициялық қорғау берді. Сондай-ақ, осымен байланысты тұлғаларға, оның ішінде 1991 жылы пышақталған жапон аудармашысы Хитоси Игарашиге шабуылдар жасалды. Рушдиге қарсы қастандық әрекеттері жалғасты, соның ішінде 2022 жылдың тамызында оның өміріне жасалған қастандық та болды.
The Satanic Verses is the fourth novel of British Indian writer Salman Rushdie. First published in September 1988, the book was inspired by the life of the Islamic prophet Muhammad. As with his previous books, Rushdie used magical realism and relied on contemporary events and people to create his characters. The title refers to the Satanic Verses, a group of Quranic verses about three pagan Meccan goddesses: Allāt, Al Uzza, and Manāt. The part of the story that deals with the satanic verses was based on accounts from the historians al Waqidi and al Tabari. In 1989, Supreme Leader of Iran Ruhollah Khomeini declared a fatwa against Rushdie, resulting in several failed assassination attempts on the author, who was granted police protection by the UK government, and attacks on connected individuals, including the Japanese translator Hitoshi Igarashi who was stabbed to death in 1991. Assassination attempts against Rushdie continued, including an attempt on his life in August 2022.
Сюжет
"Сатаникалық аяттар" – магикалық реализм элементтерін қолдана отырып, кейіпкерлердің бірі басынан өткерген түс көрінісі ретінде баяндалатын бірнеше қосалқы сюжеттермен байланысқан кадрлық повестьтен тұрады. Кадрлық повесть, Рашдидің көптеген туындылары сияқты, заманауи Англиядағы үнді эмигранттарының өмірін қамтиды. Екі басты кейіпкер – Гибрил Фаришта мен Саладин Чамча – үнді мұсылмандық тарихы бар актерлер. Фаришта – Болливудтың жұлдызы, индуист құдайларын сомдауға маманданған (кейіпкер ішінара үнді киножұлдыздары Амитабх Баччан мен Н. Т. Рама Раоға негізделген). Чамча – өзінің үнділік тамырынан қол үзген, Англияда дауыстау артисі ретінде жұмыс істейтін эмигрант. Романның басында екеуі де Үндістаннан Ұлыбританияға ұшып бара жатқан, сикх сепаратистері қақпасынан тартып алған ұшақта тұтқынға түседі. Ұшақ Англия жоғасында жарылады, бірақ екеуі керемет түрде аман қалады. Көнекөз жағдайдың нәтижесінде Фаришта бас періште Габриелдің, ал Чамча – шайтанның бейнесін иеленеді. Чамча тұтқындалады және заңсыз иммигрант деп күдіктенгендіктен полиция тарапынан қатыгездікке ұшырайды. Екі кейіпкер де өмірін қайта құруға тырысады. Фаришта жоғалған сүйіктісі, ағылшын таушысы Элли Коунды іздеп табады, бірақ олардың қарым-қатынасын оның психикалық денсаулығының нашарлауы көлеңкелейді. Чамча керемет түрде адам кейпіне оралғаннан кейін, ұшақтан құлағаннан кейін Фаришта оны тастап кеткені үшін кек қайтаруды қалайды. Ол Фариштаның патологиялық қызғанышы мен параноидтық шизофрениясын қоздырып, осылайша Эллимен арадағы байланысын үзді. Тағы бір дағдарыстық сәтте Фаришта Чамчаның не істегенін түсінеді, алдымен Лондон қаласында өртеу науқанына шығады, содан кейін Чамшаны кешіріп, өртеп жіберген ғимараттан құтқарады. Екеуі де Үндістанға оралады. Фаришта қызғаныштан туған ашумен Эллиді биік ғимараттан лақтырып жібереді, содан кейін өзін-өзі өлтіреді. Фариштадан кешірім ғана емес, сонымен қатар әкесімен татуласып, өзінің үнділік тамырына оралған Чамча Үндістанда қалуға шешім қабылдайды.
Түс сериясы
Бұл әңгіменің ішінде Фариштаның санасына сіңген жартылай сиқырлы арман-көрулер сериясы бар. Біріншісі, романдық құрылымда Мұхаммедтің (романда "Махаунд" немесе "Хабаршы" деп аталады) Меккедегі (романда "Джахилия" деп аталады) өмірінің көркемделіп баяндалуы. Оның орталық тұсы – шайтандық аяттар деп аталатын эпизод, онда пайғамбар бастапқыда үш ескі көпқұдайлық құдайларды қабылдауды талап ететін аянды жариялайды, бірақ кейіннен оны Ібіліс салған қателік деп мойындап, бас тартады. "Хабаршыға" қарсы екі адам бар: Хинд есімді язычник қарындас және Баал есімді күмәнді, сатиралық ақын. Пайғамбар жеңіспен Меккеге оралғанда, Баал жер астындағы борделге тығылып, ондағы әйелдер пайғамбардың әйелдерінің ролін иеленеді. Сондай-ақ, пайғамбардың серіктерінің бірі "Хабаршының" шындығына күмәнданып, оған диктантталған Құранның бөліктерін сырттай өзгерткенін мәлімдейді. Екінші серияда Үндістандық шаруа қызы Айшаның тарихы айтылады, ол Жәбірейіл періштеден аян алатынын мәлімдейді. Ол бүкіл ауылдық қауымын Меккеге жаяу қажылыққа шақырады, олардың Арабия теңізінен жүріп өте алатынына сендіреді. Қажылық трагикалық аяқталады, сенушілер суға батып, жоғалып кетеді, ал куәгерлердің олар жай ғана суға батып кетті ме, әлде керемет түрде теңізден өтіп кетті ме деген қайшылықты куәліктері қалды. Үшінші арман-көру тізбегі 20 ғасырдың соңындағы оқиғада фанатикалық эмигрант діни көшбасшы "Имам" бейнесін ұсынады, бұл Рухолла Хомейнидің Паридегі жер аударылуына сілтеме жасайды.
Әдеби сын және талдау
Жалпы, кітап әдеби сыншылардан жақсы пікірлер алды. 2003 жылы Рәшдидің мансабын сынға алған әсерлі сыншы Гарольд Блум «Шайтандық тармақтарды» «Рәшдидің ең үлкен эстетикалық жетістігі» деп атады. Тимоти Бреннан бұл туындыны «Британиядағы иммигранттар тәжірибесін қарастыратын ең амбициялық роман» деп сипаттады. Ол иммигранттардың арманындай шатасуын және олардың «гибридтік бірігу» процесін көрсетеді. Кітап «негізінен алшақтық туралы зерттеу» ретінде қарастырылады. Мұхаммед Машук ибн Әли «Шайтандық аяттар» туралы былай жазды: «Бұл тұжырымдар барлық көшіп-қонғандарға қатысты, олар екі мәдениетке де көңілі тоймады: олар қандай мәдениетке кірсе де, қандай мәдениетке қосылса да. Бірақ олар анонимді өмір сүре алмайтынын білгендіктен, екеуінің арасында делдалдық жасайды. «Шайтандық аяттар» – автордың тартысының көрінісі». Бұл туынды «өз авторының жеке басын анықтаудағы дағдарысын» бейнелейді. Ол Британиядағы дау-дамайлардың көріністері: blockquote|text=көбінесе иммигранттар тәжірибесінде туған ашудан және мультимәдени интеграцияның жалпы сәтсіздігінен туындады, бұл Рәшдидің маңызды тақырыптарының екеуі. Әрине, Рәшдидің қызығушылықтарының бастысы – көші-қонның шындықты қабылдаудың салыстырмалы және нәзік екендігіне адамның санасын қалай арттыратыны, діни сенім мен аянның мәні, діннің саяси манипуляциясы туралы зерттеулер. Рәшдидің әдебиеттің маңыздылығы туралы өз болжамдары ислам дәстүрінде жазба сөзге берілген құрметке белгілі бір дәрежеде сәйкес келеді. Бірақ Рәшди әртүрлі қауымдар мен мәдениеттердің арасында белгілі бір ортақ моральдық негіз бар деп ойлаған сияқты, оның негізінде диалогты құруға болады, және осы себепті ол «Шайтандық аяттар» тудырған жаулықтың қатал табиғатын бағаламады, тіпті сол романның басты тақырыбы – жабық, абсолютистік сенім жүйелерінің қауіптілігі. Автордың өзі роман жазуға Михаил Булгаковтың «Мастер және Маргарита» атты туындысынан шабыттанған. Анжела Картер романның құрамында «Кальвиноға ишара жасайтын және Франк Гербертке көз қысып, 'толыққанда құмнан салынған' Джахилия қаласы сияқты ойдан шығарылған оқиғалар бар» деп жазады. Шринивас Аравамуданның «Шайтандық аяттар» талдауында оның сатирикалық сипаты баса айтылып, ол және «Ортаңғы түннің балалары» көбірек «комедиялық эпос» болып көрінуі мүмкін, «бірақ осы туындылардың бәрі де Жозеф Хеллердің «Қаңқа 22» романындағыдей, жоғары сатирикалық» екені түсіндірілді. Ол Ұлыбританияда наразылық акцияларында өртеліп жатты. Сонымен қатар, Растық теңдік жөніндегі комиссия және либералды зерттеулер институты, Саясат зерттеулер институты, Рәшди ісі бойынша семинарлар өткізді. Олар кітаптарды өртеуге қарсы сөйлеген автор Фэй Уэлдонды шақырмады, бірақ Кембридж философиясының түлегі Шабир Ахтарды шақырды, ол «мұсылман сезімдерін себепсіз қоздырмайтын» «келісімге келуді» ұсынды. Журналист және жазушы Энди Максмит сол кезде былай деп жазды: «Біз доктор Ахтар мен оның фундаменталистік достарына ыңғайлы болу үшін жасалған жаңа және қауіпті либералдық емес «либералдық» ортодоксияның пайда болуына куә болып отырмыз». 2012 жылдың қыркүйек айында Рәшди «қорқыныш пен жүйкелену» атмосферасы болғандықтан «Шайтандық аяттар» бүгінгі күні шығарылатынына күмәнданатынын білдірді.
Фатва
1989 жылдың ақпан айының ортасында Пәкістанда кітапқа қарсы зорлық-зомбылық оқиғасынан кейін, Иранның сол кездегі Жоғарғы Басшысы және шиит ғалымы аятолла Рухолла Хомейни Рушди мен оның баспагерлерін өлтіруге шақыратын фетва шығарды, сондай-ақ мұсылмандарды оны өлтіре алмаса, өлтіре алатын адамдарға көрсетуге үндеді. Маргарет Тэтчер басқаратын британдық консервативтік үкімет Рушдиге тәулік бойы полиция қорғауын ұсынса да, екі жақтың көптеген саясаткерлері авторға жаулы болды. Британдық лейбористік депутаты Кит Ваз 1989 жылы сайланғаннан кейін көп ұзамай Лестер қаласында кітапты тыйым салуды талап ететін шеру ұйымдастырды, ал консервативті саясаткер Норман Теббит, партияның бұрынғы төрағасы, Рушдиді «көрнекті жауыз» деп атап, оның «қоғамдық өмірінің өсіп-өнген ортасына, дініне, қабылдаған үйіне және ұлтына жасалған жеккөрінішті сатқындық әрекеттерімен толы» деді. Журналист Кристофер Хиченс Рушдиді қорғап, сыншыларды романды немесе авторын айыптаудың орнына фетваның зорлық-зомбылығын айыптауға шақырды. Хиченс фетваны азаттыққа қарсы мәдени соғыстың бастауы деп есептеді. 2021 жылы BBC Мобиен Азхар мен Хлоя Хаджиматеудің екі сағаттық деректі фильмін көрсетті, онда 1988-1989 жылдардағы кітаптың негізгі айыптаушыларымен және қорғаушыларымен сұхбаттасып, кітапқа қарсы науқандар Англияда және басқа елдерде азшылық (ұлттық және діни) саясатының ықпалымен күшейтілген деген қорытындыға келді. 1998 жылы Иранның келісімдік мәлімдемесіне және Рушдидің жасырынып өмір сүруді тоқтату туралы хабарлаған күніне қарамастан, 2006 жылы Ислам Республикасының ақпарат агенттігі фетва мәңгілік күшінде қалатынын хабарлады, себебі фетваны тек оны алғаш шығарған адам ғана жоюға құқылы, ал Хомейни қаза тапқан.
Зорлық-зомбылық, кісі өлтіру, кісі өлтіруге тырысу
Хитоси Игараши, Рушдидің жапон тіліндегі аудармашысы, 1991 жылғы 13 шілдеде Цукуба университетіндегі кеңсесінде тазалаушы әйелдің қолынан пышақталған күйде табылды. Игарашидің өлтірілуіне он күн бұрын, Рушдидің итальян тіліндегі аудармашысы Этторе Каприоло 1991 жылғы 3 шілдеде Милан қаласындағы үйінде шабуылдаушының пышақ шабуылынан ауыр жарақат алды. "Синдирли аяттар" кітабының норвегиялық баспашысы Уильям Нигаард 1993 жылғы 11 қазанда Ослода белгісіз біреуден арқасынан үш рет оқ атып жарақаттанды. Нигаард өмірінен аман қалды, бірақ ауруханада бірнеше ай емделді. Кітаптың түрік тіліндегі аудармашысы Азиз Несин 1993 жылғы 2 шілдеде Түркияның Сивас қаласында жұма намазынан кейін Мадимак қонақ үйіне өрт қойылған кезде қаза тапқан 37 адамның ішінде болды, олардың көп бөлігі алеви ғалымдары, ақындары мен музыканттары еді. Несин шабуылдың басында радикалды топ оны тани алмағандықтан өлімнен құтылды. Бұл оқиға "Сивас трагедиясы" деп танылды және алеви түрктері жыл сайын Сиваста жиналып, қаза тапқандардың құрметіне үнсіз шерулер, еске алу шаралары мен қаралы жиындар өткізеді. 2016 жылғы наурыз айында Рушдиге қатысты фетваға сыйақы 600 000 долларға (430 000 фунт стерлинг) артты. Иранның жетекші бұқаралық ақпарат құралдары бұл сомаға, бұрыннан ұсынылып жатқан 2,8 миллион долларға қосымша қаржы бөлді. Жауап ретінде, Нобель сыйлығын табыс ететін Швед академиясы өлім жазасын "сөз бостандығының ауыр бұзушылығы" деп айыптады. Кітап жарық көргеннен бері бұл мәселе бойынша академия алғаш рет пікір білдірді. 2022 жылғы 12 тамызда Рушди Чаутаукуа институтында сөз сөйлеп тұрғанда шабуылға ұшырады. Шабуыл нәтижесінде Рушдидің ішкі аймағына төрт рет пышақпен шағылды, мойнының алдыңғы бөлігінің оң жағына үш рет, оң көзіне бір рет, кеудесіне бір рет және оң жамбасына бір рет жарақат алды. Ол тікұшақпен Пенсильвания штатының Эри қаласындағы UPMC Hamot жоғары деңгейдегі ауруханасына жеткізілді. Шабуыл жасаған Хади Матар дереу ұсталды. Оған қастандық жасау және шабуыл жасау айыптары тағылды, ол өзін кінәлі емес деп таныды және қамауға алынды. 14 тамызда Рушди өкпе желдеткішін тастап, сөйлей бастады. 23 қазанда Рушдидің өкілі Эндрю Уайли Рушдидің бір көзінің көру қабілетін жоғалтқанын және бір қолын қолдана алмайтынын хабарлады.