Кіріспе

Акулалар туысы – Angelsharks туысы, Squatina тұқымдасына жататын акулалар. Олар Squatinidae тұқымдасының және Squatiniformes отрядының жалғыз тірі өкілдері. Олар көбінесе тереңдікке жақын құмды теңіз түбінде кездеседі. Squatina және басқа Squatiniformes акулаларынан дене пішінінің жалпақтығымен және кең көкпек қанаттарымен ерекшеленеді, бұл оларды шағала кейпінде көрсетеді. Олар тропикалық және қоңыржай теңіздерде бүкіл әлемде таралған. Көптеген түрлер қоңыржай немесе тропикалық теңіздердің беткі қабаттарында тіршілік етеді, бірақ кейбір түрлері терең суларда да кездеседі. Көптеген түрлер Халықаралық табиғатты қорғау одағы бойынша жоғары қауіпті түрлерге жатқызылған. Бұрын Солтүстік-Шығыс Атлантиканың Норвегия, Швеция, Марокко және Канар аралдарынан Жерорта және Қара теңіздерге дейінгі кең аумақтарында кең таралған, бірақ балық аулаудың күшеюі популяцияның айтарлықтай азаюына себеп болды.

Сыртқы түрі мен биологиясы

Аңшы акуланың ерекше белгілері бар, олар оны басқа акулалардан ажыратады. Олар салыстырмалы түрде кішкентай акулалар саналады, себебі олардың ұзындығы 2 метрге дейін жетеді және салмағы шамамен осыған сай келеді, ал кит акуласы 10 метрге дейін өсе алады. Аңшы акуланың денесінің алдыңғы бөлігі кең және жалпақ, ал артқы бөлігі басқа акулаларға тән бұлшық етті құрылымын сақтайды. Көздері мен спиракулалары денесінің үстіңгі жағында орналасқан, ал бес жабын тесігі арқасында жатыр. Кеуде және жамбас қанаттары ірі және көлденеңге жақын орналасқан. Екі арқа қанаты бар, анальдық қанаты жоқ және акулаларға тән ерекшелік ретінде, құйрық қанатының төменгі бөлігі жоғарғы бөлігінен ұзын. Көптеген түрлері 1,5 метрге (5 фут) дейін өседі, ал жапондық аңшы акуласы 2 метрге жетеді. Кейбір аңшы акулаларында элазмобранхтарда сипатталған деформациялар кездеседі. Оларға сүйек ақаулары, мысалы, омыртқаның бүйірлік қисылуы (сколиоз), дөңгелек омыртқаның қисылуы (кифоз), омыртқаның осьтік қисылуы (лордоз), қанаттардың жоғалған немесе қосымша болуы, деформацияланған мұрын және тағы басқалар жатады. Бұл аномалиялар тек бірнеше акулаларда ғана анықталған, бірақ осы деформациялардың себептері диеталық тамақтанудың бұзылуы, генетикалық факторлар, паразиттік инфекциялар, жарақаттар немесе организмдегі стресс болуы мүмкін. 2015 жылы екі акула ұсталды және тексерілді, екеуінде де омыртқаның бүйірлік қисылуы (сколиоз) және дөңгелек қисылу байқалды. Екі жануардың да қисық кеуде қанаттарының ортасында болды, бірақ бұл олардың жүзу қабілетіне әсер етпеді. Омыртқаның сколиозы акулаларда кең таралғандығы хабарланған, бірақ көбінесе жемірін ұстау үшін жүзу қабілетіне тәуелді пелагикалық акулаларда кездеседі. Аңшы акуласы, әсіресе S. squatina үшін, осы қисықтар оның аң аулау қабілетіне елеулі әсер етпейтін сияқты, ол өз жемірін тосқауылдау үшін өзін құмға көмуді қамтиды. Қазіргі зерттеулер физикалық жарақаттардың көп бөлігі акулалардың көпшілігі мекендейтін жағалау аймақтарындағы адамның араласуынан туындайды деп болжайды. Шабуылдар туралы аз хабарламалар бар, ал болған жағдайлар жаңа туған акулалардың құмға көмілген жеріне кездейсоқ басқаннан туындаған. Тынық мұхитындағы аңшы акуланың аулау көлемі 1980 жылдардың ортасында өсті және 1986 жылы 1125 тоннадан асты, сол жылы АҚШ-тың батыс жағалауында ауланған акулалардың ең көп түріне айналды. Аңшы акулалар жылдам ашылып, жемірін ұстап ала алатын, кеңейтілген жақтары бар және ұзын, ине тәрізді тістеріне ие. Олар балық, қабыршақтылар және әртүрлі моллюскаларды қамтитын жемірін күтіп отырып, бос шөгіндіге көміледі. Олар жұмыртқа туғызғыш, бір жолға дейін 13 шағатай туады. Тынық мұхитындағы аңшы акуланың шағатайлары наурыздан маусымға дейін терең суларда туады; әдетте 180-ден 300 футқа дейін (55 және 90 метр); мүмкін, шағатайларды хищниктерден қорғау үшін. Аңшы акулалар әдетте тереңдікте мекендейді және оларды лайлы немесе жұмсақ субстраттарда көруге болады, онда олар күтіп жатқанда оңай жасырына алады. Squatinidae тұқымдасының өкілдері тамақ алудың ерекше әдісіне ие, ол теңіз түбінде тыныш жатып, өтіп бара жатқан жеміріне жылдам шабуыл жасау және ауызға сорып, жемірін ұстау үшін теріс қысымды пайдалануды қамтиды.

Түрлерді талдау

Түрлердің үздіксіздігі мен ұқсастығына байланысты, далада морфологиялық сәйкестендіру қиын болуы мүмкін. Осы ерекше жағдайда, Squatina тұқымдасына жататын акулалар Атлант мұхитының батыс бөлігінің оңтүстік жағында үш түрден тұрады. Байқалған үш түр – Squatina guggenheim, S. occulta және бразилиялық гитаралық балық Pseudobatos horkelii. Бұл үш түр IUCN Қызыл тізімінде қорғауға алынған түрлер ретінде тіркелген және қазір Бразилия заңдарымен қорғалады, ол балық аулау және сауда-саттықтың заңсыз болуын қамтамасыз етеді. Сан-Паулу аймағында осы қауіпті түрлердің ұсталғанда сатуы мен тасымалдануын болдырмау үшін ДНК штрих-кодтау қолданылды. ДНК штрих-кодтау осы қорғалатын түрлердің аулануын және саудасын анықтады. <! original research Субатомдық мұрагерлік құрылымдар қазіргі уақытта жалпыға түсінікті идентификация үшін қолданылады, әсіресе морфологиялық бағалау мүмкін болмайтын жағдайларда, мысалы, балық өңдеу кезінде. Осылайша, осы зерттеуде Сан-Паулу жағалауындағы қауіпті түрлердің келуіне және алмасуына қарсы ықтимал қателерді анықтау үшін ДНК штрих-кодтау қолданылды, атап айтқанда Squatina guggenheim (n = 75) және S. occulta (n = 5), сондай-ақ бразилиялық гитаралық балық Pseudobatos horkelii (n = 5). ДНК штрих-кодтау осы түрлердің үнемі аулануын және саудасын көрсетті, бұл қазіргі қорғау үлгілері мен мониторинг стратегияларының тиімсіз екенін нақты дәлелдейді. Аңшы акулалардың тыныс алу жолы басқа көптеген теңіз түбінде тіршілік ететін балықтардан ерекшеленеді. Олар басқа балықтар сияқты ауыз-жұтқыншақ қуысынан суды сығып шығармайды. Олардың орнына, тыныс алу кезінде суды сығып шығару үшін денелерінің астында орналасқан желімше қабаттарын пайдаланады. Бұл оларға жасырын болуға және анықталмауға мүмкіндік береді.

Коммерциялық құны

1980 жылдардың соңына дейін Тынық мұхитындағы періште акуласы "мук балығы" деп есептелді. Ол коммерциялық желілі балық аулаудың қосалқы өнімі болды, коммерциялық сұранысы болмады және тек қана қабықша балыққа жем ретінде қолданылды. 1977 жылы Санта-Барбара қаласындағы (АҚШ) балық өңдеуші Майкл Вагнер жергілікті балықшылармен бірлесіп, періште акулаларына нарық жасады. 2008 жылдың сәуір айында Ұлыбритания үкіметі жабайы табиғат пен ауылдық жерлерді қорғау заңы бойынша періште акуласына толық қорғау мәртебесін берді.

Қорғау

Бір кезде Атлант мұхитында көптеп кездесетін періште акуласы (Squatina squatina) 2010 жылы «Қауіпті түрлер тізіміне енгізілді», ал 2019 жылы IUCN-нің жаңа зерттеулері олардың осы мәртебесін растады. Періште акулалары теңіз түбін сүзіп өтетін тралдарға өте сезімтал және олардың мекендейтін аймағының жайлы болуына байланысты, көбінесе желкенді торларда қырылады. Жерорта теңізінде кездесетін періште акулалары, S. aculeata, S. oculata және S. squatina, жойылу қаупі жоғары, географиялық зерттеулер осы үш түрдің санының күрт азаятынын көрсетуде. IUCN және Shark Trust ұйымдары құрған Angel Shark Conservation Network Грекия мен Түркия билігімен бірлесіп, аймақтағы періште акулаларының популяциясын қорғауға бағытталған стратегияларды әзірлеуде.

Эволюция

Squatiniformes тұқымдасының ең ерте өкілдері Еуропаның соңғы юра кезеңінен (шамамен 160 миллион жыл бұрын) белгілі, және олар Pseudorhina туысына жатқызылған. Pseudorhina-ның сақталған толық дене үлгілері қазіргі Squatina түрлеріне өте ұқсас. Қазіргі туысқа сенімді түрде жатқызуға болатын ең ерте жазбалар Англияның ерте кредалық (Аптиан) кезеңінен табылған.