Кіріспе

Эрика тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы – Empetrum. Empetrum – Ericaceae тұқымдасына жататын үш түрлі шағын мәңгі жасыл бұталар туысы. Олар көбінесе жеуге жарамды жемістер береді. Олар солтүстік жарты шарда, қоңыржай белдеуден субарктикалық климатқа дейін, сондай-ақ Оңтүстік Американың Оңтүстік Анды тауларында, және Оңтүстік Атлантика мұхитындағы Оңтүстік Джорджия, Фолкленд аралдары мен Тристан-да-Куньяда кездеседі. Көбінесе олар шұңқырлы жерлерде, тундрада, батпақты жерлерде және шырша ормандарында өседі. Сонымен қатар, құмды төбелер мен олардың арасындағы төмендіктерде, жағалау аймақтарында да жиі кездеседі. Empetrum туысына мына түрлер жатады: E. nigrum (қарлығаш жемісі немесе қара қарлығаш жемісі) және оның тетраплоидты подвиді – E. nigrum ssp. hermaphroditum, E. eamesii (тас жемісі немесе күлгін қарлығаш жемісі) және E. rubrum (қызыл қарлығаш жемісі). Бәрі де мәңгі жасыл, төселген бұталар, 3–10 мм ұзындықтағы кішкентай, ашық жасыл, ине тәрізді жапырақтары бар. Гүлдері кішкентай, екі жынысты немесе бір жынысты. Жемісі құрғақ жаңғақ тәрізді. Өсімдіктің жіңішке, сым тәрізді, жайылатын бұтақтары бар, олар қысқа, тар, қатайған жапырақтармен жабылған. Жапырақтарының шеттері иіліп, жапырақтың астыңғы, түкті бөлігін жабатын қуыс цилиндр құрайды, бұл жапырақтан судың шамадан тыс жоғалуын қорғайды. Бұл туыс және Ceratiola, Corema сияқты туыстар 20 ғасырдың көп бөлігінде жеке Empetraceae тұқымдасына жатқызылған, бірақ молекулалық деректер, жапырақ морфологиясы және басқа да факторлар оларды Ericaceae тұқымдасына (әсіресе, Ericoideae қосалқы тұқымдасының бір тайпасы ретінде) қосуға нұсқайды. Бұл тайпаның ерекше морфологиялық белгілері бар, олар желмен тозаңданумен байланысты болып көрінеді.

Қолданылуы

Суарктикалық аймақтарда емпетрум инуиттер мен саамдардың рационында маңызды рөл атқарған. Бұрынғысынан азайып, қазір қаражидек қайтадан жеуге жарамды жидек ретінде танылуда. Ол тұрақты өнім береді және жинау оңай. Антоциан пигментінің жоғары концентрациясы табиғи тағамдық бояу ретінде қолданылуы мүмкін. Денеина (Танаина) тайпасы оны азық ретінде жинап, кейде қысқа дайындап сақтайды, май немесе қышқыл май қосып жейді. Оларды ешқандай арнайы дайындықсыз салқын жерде жақсы сақтауға болады. Жемістер әдетте күзде жиналады, бірақ жиналмаған жағдайда қыс бойы өсімдікте қалып, көктемде де жинауға болады. Инуиттер мен американдықтар оларды басқа жидектермен, әсіресе көкжидекпен араластырады. Пісірген кезде дәмдік қасиеттері артады. Олардан дәмді пирог пен желе жасауға болады. Жапырақтары мен сабақтары Денеина медицинасында диарея мен асқазан ауруларын емдеу үшін қолданылады; оларды қайнатып немесе ыстық суға малып, сосын сүзілген сусын ішеді. Кларк көлінің сыртқы және жоғарғы аймақтарындағы Денеина халықтық медицинасында тамыры да емдік мақсатта қолданылады – көздің үстіндегі өсімдікті кетіру және көздің қабынуын емдеу үшін. Тамырларын қайнатып, көздерін суытылған шаймен жуады, қажет болса аздап қант қосады. Қаражидектердің витаминдік құрамы төмен, сондай-ақ олардың құрамында ұшқыш сұйықтықтар аз, сондықтан иіссіз болады. Олардың қышқылдығы орман жидектеріне қарағанда төмен. Қаражидектер кейде тастықтарда әшекейлік өсімдік ретінде өсіріледі, әсіресе сары жапырақты Empetrum nigrum 'Lucia' сорты (сурет, сол жақта).