Кіріспе
Эрика тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы – Empetrum. Empetrum – Ericaceae тұқымдасына жататын үш түрлі шағын мәңгі жасыл бұталар туысы. Олар көбінесе жеуге жарамды жемістер береді. Олар солтүстік жарты шарда, қоңыржай белдеуден субарктикалық климатқа дейін, сондай-ақ Оңтүстік Американың Оңтүстік Анды тауларында, және Оңтүстік Атлантика мұхитындағы Оңтүстік Джорджия, Фолкленд аралдары мен Тристан-да-Куньяда кездеседі. Көбінесе олар шұңқырлы жерлерде, тундрада, батпақты жерлерде және шырша ормандарында өседі. Сонымен қатар, құмды төбелер мен олардың арасындағы төмендіктерде, жағалау аймақтарында да жиі кездеседі. Empetrum туысына мына түрлер жатады: E. nigrum (қарлығаш жемісі немесе қара қарлығаш жемісі) және оның тетраплоидты подвиді – E. nigrum ssp. hermaphroditum, E. eamesii (тас жемісі немесе күлгін қарлығаш жемісі) және E. rubrum (қызыл қарлығаш жемісі). Бәрі де мәңгі жасыл, төселген бұталар, 3–10 мм ұзындықтағы кішкентай, ашық жасыл, ине тәрізді жапырақтары бар. Гүлдері кішкентай, екі жынысты немесе бір жынысты. Жемісі құрғақ жаңғақ тәрізді. Өсімдіктің жіңішке, сым тәрізді, жайылатын бұтақтары бар, олар қысқа, тар, қатайған жапырақтармен жабылған. Жапырақтарының шеттері иіліп, жапырақтың астыңғы, түкті бөлігін жабатын қуыс цилиндр құрайды, бұл жапырақтан судың шамадан тыс жоғалуын қорғайды. Бұл туыс және Ceratiola, Corema сияқты туыстар 20 ғасырдың көп бөлігінде жеке Empetraceae тұқымдасына жатқызылған, бірақ молекулалық деректер, жапырақ морфологиясы және басқа да факторлар оларды Ericaceae тұқымдасына (әсіресе, Ericoideae қосалқы тұқымдасының бір тайпасы ретінде) қосуға нұсқайды. Бұл тайпаның ерекше морфологиялық белгілері бар, олар желмен тозаңданумен байланысты болып көрінеді.
Empetrum is a genus of three species of dwarf evergreen shrubs in the heath family Ericaceae. They are commonly known as crowberries and bear edible fruit. They are commonly found in the northern hemisphere, from temperate to subarctic climates, and also in the Southern Andes of South America and on the South Atlantic islands of South Georgia, the Falklands and Tristan da Cunha. The typical habitat is on moorlands, tundra, muskeg and spruce forests. They are also often found in areas of coastal exposure on the sand dunes and dune slacks. Species of Empetrum include: E. nigrum (crowberry or black crowberry) and its tetraploid subspecies E. nigrum ssp. hermaphroditum, E. eamesii (rockberry or purple crowberry) and E. rubrum (red crowberry). All are evergreen mat forming shrubs, with small, light green needle like leaves 3–10 mm long. The flowers are small and either bisexual or dioecious. The fruit is a fairly dry berry. The plant has slender, wiry, spreading branches covered with short, narrow, stiff leaves, the margins of which are recurved so as to form a hollow cylinder concealing the hairy under face of the leaf, which protects against excessive loss of water from the leaf. The genus and related ones such as Ceratiola and Corema were for most of the 20th century classified in their own family Empetraceae, but molecular data, leaf morphology, and other considerations point to their inclusion in the Ericaceae (specifically, as a tribe within the subfamily Ericoideae). This tribe does share a number of distinctive morphological features, which seem to be associated with wind pollination.
Қолданылуы
Суарктикалық аймақтарда емпетрум инуиттер мен саамдардың рационында маңызды рөл атқарған. Бұрынғысынан азайып, қазір қаражидек қайтадан жеуге жарамды жидек ретінде танылуда. Ол тұрақты өнім береді және жинау оңай. Антоциан пигментінің жоғары концентрациясы табиғи тағамдық бояу ретінде қолданылуы мүмкін. Денеина (Танаина) тайпасы оны азық ретінде жинап, кейде қысқа дайындап сақтайды, май немесе қышқыл май қосып жейді. Оларды ешқандай арнайы дайындықсыз салқын жерде жақсы сақтауға болады. Жемістер әдетте күзде жиналады, бірақ жиналмаған жағдайда қыс бойы өсімдікте қалып, көктемде де жинауға болады. Инуиттер мен американдықтар оларды басқа жидектермен, әсіресе көкжидекпен араластырады. Пісірген кезде дәмдік қасиеттері артады. Олардан дәмді пирог пен желе жасауға болады. Жапырақтары мен сабақтары Денеина медицинасында диарея мен асқазан ауруларын емдеу үшін қолданылады; оларды қайнатып немесе ыстық суға малып, сосын сүзілген сусын ішеді. Кларк көлінің сыртқы және жоғарғы аймақтарындағы Денеина халықтық медицинасында тамыры да емдік мақсатта қолданылады – көздің үстіндегі өсімдікті кетіру және көздің қабынуын емдеу үшін. Тамырларын қайнатып, көздерін суытылған шаймен жуады, қажет болса аздап қант қосады. Қаражидектердің витаминдік құрамы төмен, сондай-ақ олардың құрамында ұшқыш сұйықтықтар аз, сондықтан иіссіз болады. Олардың қышқылдығы орман жидектеріне қарағанда төмен. Қаражидектер кейде тастықтарда әшекейлік өсімдік ретінде өсіріледі, әсіресе сары жапырақты Empetrum nigrum 'Lucia' сорты (сурет, сол жақта).