Кіріспе
Ежелгі Спартадағы билер – ефорлар, ежелгі Спартадағы бес биден тұратын кеңес болатын. Олар сот, діни, заң шығару және әскери биліктердің кең ауқымына ие болды және Спартаның ішкі және сыртқы саясатын қалыптастыра алды. "Ефор" сөзі (көне грекше éphoroi, éphoros сөзінің көпше түрі) көне грекше epi, "үстінде" немесе "басқаруда", және horaō, "көру" сөздерінен шыққан, яғни "қадағалаушы" немесе "бақылаушы". Ефорлар – жыл сайын сайланатын және ай сайын мемлекет атынан ант ететін бес спарталықтан тұратын кеңес еді. Бірақ Спарта патшалары өздерінің атынан ант ететін. Ефорлар Спарта патшаларының алдында тізе бүкпейтін, ал азаматтар олардың билігінің маңыздылығы мен атқаратын қызметтері арқылы қол жеткізген қасиетті рөлі үшін оларды жоғары бағалатын. Спарталық тегі бар басқа да бірнеше грек қала-мемлекеттерінде, мысалы Тарас немесе Киринеде де ефорлар болды.
the use of the title in modern Greek archaeology
The ephors were a board of five magistrates in ancient Sparta. They had an extensive range of judicial, religious, legislative, and military powers, and could shape Sparta's home and foreign affairs. The word "ephors" (Ancient Greek éphoroi, plural form of éphoros) comes from the Ancient Greek epi, "on" or "over", and horaō, "to see", i. e., "one who oversees" or "overseer". The ephors were a council of five Spartan men elected annually who swore an oath monthly on the behalf of the state. The Spartan kings, however, would swear on behalf of themselves. The ephors did not have to kneel before the Kings of Sparta, and were held in high esteem by the citizens because of the importance of their powers and because of the holy role that they earned throughout their functions. Several other Greek city states with a Spartan ancestry also had ephors, such as Taras or Cyrene.
Жасау
Ежелгі дереккөздерде ефорлықтың пайда болуы туралы екі түрлі мәлімет бар. Ең ертерек айтылған оқиға Геродоттың "Тарих" кітабында кездеседі, онда оның бастауы мифтік спартандық заң шығарушы Ликургтан басталады. Бұл нұсқаны Ксенофон, Платон немесе Исократ та қолдайды. Ал, Аристотельдің б.з.д. 4 ғасырдың ортасында жазған "Саясат" еңбегінде басқаша нұсқа келтіріледі, ол ефорлықты спартан патшасы Теопомп құрған дейді. Бұл нұсқа кейіннен Цицерон және әсіресе Плутарх сияқты авторларда жиі кездеседі. Қазіргі ғалымдар екінші нұсқаның бастауын 394 ж.б.д. күштен қуылғаннан кейін жер аударылған Агид патшасы Паусаниас жазған, қазірге дейін табылмай қалған еңбекте анықтады. Бұл еңбекте Паусаниас Ликургтың заңдарын, соның ішінде Ретраны жариялаған болуы мүмкін, онда спартандық конституцияның әртүрлі элементтері (патшалар, герусия, экклесия) егжей-тегжейлі сипатталған, бірақ ефорлар туралы ештеңе айтылмаған. Сондықтан Паусаниас ефорларға қарсы болған, өзін қуғынға ұшыратқаны үшін оларды кінәлі деп санайды және олардың лауазымын жоққа шығару үшін Ретраны жариялаған деген болжам бар. Бұл еңбектің мазмұны мен Паусаниас мотивациясы әлі де даулы болғанымен, көптеген қазіргі ғалымдар ефорлар Мессен соғысы кезінде Теопомп тұсында құрылған деп санайды. Плутархтың айтуынша, ефорат Мессен соғысы кезінде Спарта патшалары ұзақ уақытқа жолданғанда басшылардың қажеттілігінен туған. Ефорлар халық жиналысымен сайланды, барлық азаматтар сайлауға құқылы болды. Ефор лауазымы – 30-60 жас аралығындағы еркектердің бүкіл халыққа (дамос) ашық болған жалғыз саяси лауазымы болды, сондықтан лайықты спартандықтар осы лауазымға үміттенеді. Олар қайта сайлануға құқылы емес еді және екі патшаның билігіне тепе-теңдік сақтады, олар көбінесе келіспейтін. Платон ефорларды тирандар деп атады, олар патшалар генералдар ғана болған кезде Спартаны деспоттарша басқарды. Кейде екі ефор патшамен бірге ұзақ әскери жорықтарға қатысып, оның билігін бақылап отырды, сондай-ақ Спарта тарихының кейбір кезеңдерінде соғыс жариялау құқығына ие болды. Саяси және экономикалық шешімдер көпшілік дауыспен қабылданғандықтан, бір ефордың дауысы өзгерген кезде Спарта саясаты тез өзгеруі мүмкін еді. Мысалы, б.з.д. 403 жылы Паусаниас үш ефорды Атикаға әскер жіберуге көндірді, бұл Лисандр саясатынан толықтай бас тартылғанын білдірді. Аристотельдің айтуынша, ефорлар көбінесе кедей отбасылардан шыққан, өйткені кез келген спартандық азамат осы лауазымға ие бола алатын, ол тек жоғары топқа ғана арналмаған. Аристотель осы себепті олардың жиі жемқорлыққа ұшырауға бейім екенін айтты. Ефордың заңдық билігін пайдаланған жағдайлар да болды, мысалы, Алькибиадтың Эндиді пайдалануы, ол спартандықтарды Алькибиадқа Спартаның Афинаға жасаған бейбітшілік миссиясын басқаруға рұқсат беруге көндірді. Клиомен III б.з.д. 227 жылы ефор лауазымын жойып, оны патрономмен ауыстырды. Клиоменнің төңкерісі салдарынан бес ефордың төртеуі және тағы он азамат қаза тапты. Ефорлықты жою оған патшалық билігін нығайтуға және саяси реформаларын тоқтатуға ешкімнің кедергі келтірмеуіне мүмкіндік берді. Алайда, ефорат 222 ж.б.д. Селасия шайқасынан кейін Македония патшасы Антигон III Досонмен қайта орнатылды. Спарта 146 ж.б.д. Рим билігіне өткенімен, бұл лауазым 2 ғасырға дейін сақталды, содан кейін Рим императоры Адрианмен жойылды және Ахая провинциясының бір бөлігі ретінде императорлық басқарумен ауыстырылды.
Сайлау
Эфрат сайлауы күзгі күн мен түн теңелуіне жақын уақытта өтті, себебі эфорлардың мерзімі спарта жылнамасымен сәйкес келетін, ол күн мен түн теңелуден кейінгі алғашқы толық аймен басталатын, демек қыркүйек немесе қазан айының соңы болатын. Эфор болып сайлану үшін кем дегенде 30 жасқа толу қажет болған, өйткені осы жастан бастап спарта азаматы енді еромен деп есептелмейтін. Спарта конституциясы көбінесе Аристотельдің еңбектері арқылы белгілі, ол Героусия мүшелерінің (геронттардың) сайлауын егжей-тегжейлі сипаттайды, бірақ эфорлар туралы ештеңе айтпайды. Дегенмен, сайлау рәсімі де осыған ұқсас болған деп есептеледі. Үміткерлер жиналған азаматтардың алдынан бірінен соң бірі өтіп, олар өздерінің қалауынша дауыс беретін, ал терезесіз бөлмеге жабылып, бес дауысы ең қатты болған үміткерді жеңімпаз деп жариялайтын бірнеше қазылар болды. Геронттардың сайлауы сияқты, Аристотель бұл дауыс беру жүйесін «әлсіз» деп санады, себебі ықпалды адамдар сот алқасына қысым көрсету арқылы нәтижелерді оңай өзгерте алатын. Патшалар сайлау кампанияларында өз үміткерлерін қолдап, маңызды рөл атқарды, бірақ мұндай практиканың тек бір ғана мысалы белгілі, ол 243/2 жылы Лисандр патша Агис IV-нің көмегімен эфор болып сайланған кезде болды. Клеомен I немесе Агесила II сияқты ықпалды патшалардың эфорлармен келіспеушіліктері болмауы, олардың эфорларды таңдауға құқылы болғандығын көрсетеді. Кейбір эфорлар белгілі бір ерліктерінің арқасында сайланды, бұл оларды сайлаушылар арасында танымал етті. Мысалы, 419/8 жылы эфор болған Леон 440 жылы Олимпиада ойындарында төрт аттан тұратын көлік жарысында жеңіске жеткен, ал оның ұлы Анталкида 370/69 жылы эфор болғанға дейін 387 жылы Парсымен келісімге келген. 431 жылы Метон шайқасында Афинаны жеңгеннен кейін танымал генерал Брасид эфор болып сайланды.
Ефор есімді
Ефорлардың бірі есімді (эпонимді) болды, яғни ол жылға өзінің атын берді, Афинадағы есімді архон сияқты. Ол сайлау кезіндегі ең шулы қолдауға ие кандидат ретінде тағайындалған болуы мүмкін. Есімді ефор өкілдерімен салыстырғанда қосымша билікке ие болған жоқ; бұл тек қана беделді лауазым еді. 413/2 жылы Тюсидид Эндиос ефордың коллегия ішінде зор ықпалға ие екенін айтады, тіпті оның есімді ефоры Ономантиос болса да. Есімді ефорлар жыл санау үшін қолданылғандықтан, олардың аттарын тізімдейтін құжат Спартада болған, оны Полибий еске алады. Бұл тізімді, болжам бойынша, Аполлодор мен Сосикрат жазған, ал олардың жоғалған еңбектерін Диоген Лаэрций пайдаланған. Тізім кем дегенде 556 жылға (Килонның ефорлық лауазымының жылы) дейін, және мүмкін 754 жылға дейін (көне авторлардың сенуінше, Теопомп билік еткен кезде) жеткен. Алайда, Диоген христиандық дәуірінің 3-ші ғасырында өмір сүрді, тіпті оның деректері де оқиғалардан ұзақ уақыт өткеннен кейінгі эллинистік кезеңге жатты.
Құқықтық күші
Ефорлар заң шығару, сот, қаржы және атқарушылық мәселелерде көптеген міндеттерді атқарды. 620 ж.б.д. Ликургтың «Астеропус» еңбегінен кейін (ефораттың билігінің күшеюі) ефорлар Спартаның елшілеріне айналды. Олар шетелдік қатынастармен байланысты барлық мәселелерді, соның ішінде шетелдік державалармен келісімдер жасауды және шетелдік саясатты талқылау үшін елшілермен кездесуді жүзеге асырды. Олар Спартада биліктің иесі болды, сонымен қатар ассамблеяның төрағалары және жоғарғы азаматтық соттың судьялары ретінде қызмет етті, сондай-ақ армия құрамын бақылады. Плутархтың айтуынша, әр күзде криптеяда ефорлар гелоттарға қарсы формалды түрде соғыс жариялап, кез келген спарталық азаматтың гелотты қан төгілмей өлтіруіне мүмкіндік берді. Бұл гелоттардың көп санын бақылау үшін жасалды. Плутарх сонымен қатар әр сегіз жыл сайын ефорлар айсыз түнде аспанды бақылайтынын айтты. Егер жылдар түсіп қалса, ефорлар патшалардың біреуі немесе екеуі де құдайлармен қарым-қатынаста бұзушылық жасады ма, жоқ па, соны шешетін. Бұзушылыққа грек пантеонына құрметсіздік жасайтын кез келген әрекет жатуы мүмкін. Егер Дельфи немесе Олимпия оракулдары басқаша айтпаса, ефорлар кінәлі патшаны немесе патшаларды тақтан алуға құқылы болды. Плутарх ефорлардың азаматтар арасындағы келісімшарттар бойынша дауларды қарап шығатынын айтты. Ол сондай-ақ әр ефор әртүрлі даулы келісімшарттар бойынша маманданғанын хабарлады. Паузанийдің мәліметінше, ефорлар герузиямен бірге Спартаның Жоғарғы қылмыстық сотында қызмет етті. Бұл қастандық, кісі өлтіру және ауыр жазаларға әкелетін басқа да қылмыстарды қарауды қамтыды. Бұл жазалар жер аудару, өлім және сайлау құқығынан айыруды қамтыды. Ефорлар б.з.д. V ғасырында ассамблеяның тұрақты отырыстарын шақыру және жүргізу құқығына ие болды. Бастапқыда бұл құқық тек патшаларға берілген. Алайда, Ұлы Ретра қабылдануымен тұрақты отырыстар міндетті болды. Б.з.д. VI ғасырдың соңына қарай ефорлар ассамблеяны бақылау құқығын алды және бұл құқықты Спарта патшаларына қарсы қолдана алды. Мысалы, олар осы құқықты король Анаксандрид II-ні олардың пайдасына үйлену шараларын өзгертуге мәжбүрлеу үшін пайдаланды. Анаксандрид патшаның әйелі бала тумады, бірақ ол ажырасудан бас тартты, сондықтан ефорлар оны мұрагерлерді қамтамасыз ету үшін екінші әйелге үйленуге мәжбүрледі. Әскери жорықтарға екі ефор әрқашан жіберілетін, патшаның дұрыс әрекет еткеніне көз жеткізу үшін, егер ол бұлай істемесе, патшаны сотқа беруге құқылы болды. Ефорлар көптеген патшаларды сотқа тартты, соның ішінде Тессалиядағы әскери жорығы кезінде тессалиялықтардан пара алғаны анықталған Леотихид. Ефорлар, герузиямен бірге, Спарта үкіметіндегі биліктің басым бөлігін иеленді, өйткені екі патша кез келген ресми мәселеде ефорлармен немесе герузиямен кеңесуге тиіс болды. Ефорлар гелоттар мен периоиктерге де билік жүргізді. Олар гелоттарды басып ұстаған құпия полиция – криптеияны басқарды және тіпті периоиктерді сотсыз өлім жазасына кесуге құқылы болды.
Басқа міндеттер
Пелопоннес лигасының құрылтайын әрқашан ефор басқарды. Ефорлар жыл сайын отыз жастан асқан үш еркек арасынан үш гиппагрет (қорғаушылар қолбасшысы) таңдау құқығына ие болды. Таңдалған гиппагреттер гиппейлер жасау үшін ең жақсы үш жүзге жуық гебонтты іріктеп алатын. Ефорлар сондай-ақ әскери қызметте бағынбаушылықты айыппұл салу арқылы жазалауға жауапты болды. Ефорлар «көңіл тыныштығын бұзу» жағдайларына да араласа алатын. Бұл Спартаға қарсы жасаған қылмыстары үшін кәмелетке толмаған спартандықтарды жанама түрде жазалауды қамтиды. Мұндай жазалаудың бір түрі ұлдардың эрастын (жас сүйіктісін) жазалау болып табылды. Егер жиырмадан отыз жасқа дейінгі еркектер қылмыс жасаса, олар агогадағы жастардың тәрбиесін қадағалайтын paidonomosқа (магистрат) әкелінетін. Осы жүйе арқылы ефорлар гебонттарды ірі айыппұлдармен тікелей жазалай алатын. Ефорлар жас спартандықтардың біліміне ерекше назар аударды және білім берудің сапалы болуын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды. Элианның сөзіне сүйенсек, олар ұлдардың дене бітімін, дене шынықтыру деңгейін және дұрыс тамақтанғанын тексеру үшін он күнде бір рет жалаңаш денелерін қарап отыратын, сондай-ақ ұлдардың киімдерінің дұрыс өлшемде екенін күнделікті тексеріп тұратын. Ефорлардың өздеріне арналған сисситиясы – спарталықтардың ортақ тағамы болды.
Белгілі ефорлар
Б.з.д. III ғасырдың соңына дейін тек 67 ефордың аты-жөні белгілі, ал олардың саны 3000-ға жуық болуы мүмкін. Эндиус: бай отбасының ұрпағы, Алкивиадтың ұлы (б.з.д. 413/2 жылдары қызмет еткен). Брасид: жоғары топқа жататын отбасыдан шыққан (б.з.д. 431/0 жылдары қызмет еткен). Леон: есейген шағында ефор болды, Спарта колониясын құрды және Олимпиада жеңімпазы атанды (б.з.д. 419/8 жылдары қызмет еткен). Анталкидас: бейбіт келісім шарты бойынша келіссөздер жүргізгендігімен танымал, оның құрметіне шарты аталған (б.з.д. 387/6 жылдары қызмет еткен). Стенейлайд: дауыс беру процесінде дауыс берушілерді бөлек тұрғызып, «иә» және «жоқ» дауыстарын көрсету арқылы физикалық бөліс тудырғандығымен белгілі. Бұл дауыс берудің құпиялылығын жойды (б.з.д. 432 жылы қызмет еткен). Ол өз еркімен шет елге кетіп, спарталықтар оны қатысусыз өлім жазасына кесті. Лисандр: бірнеше жорыққа патша Агесила II-ге елші ретінде жіберілді, бірақ жергілікті халықтың оған адалдығы мәселесінде Агесила патшамен келіспеушілікке ұшырады. Лисандр ефорлық қызмет мерзімі аяқталғаннан кейін (б.з.д. 243 жылы) үйіне оралды. Наусиклеид: Паузания патшаның жорығына қатысып, оны қолдады (б.з.д. 403 жылы қызмет еткен). Лукургос б.з.д. IV ғасырында жасаған жерді тең бөлу жүйесін жойған заңдарды енгізді. Хилон: б.з.д. 556/5 жылдары қызмет еткен. Агесилаос: немересі Агис IV-тің тағайындаған ефоры, қарызды жою және жерді қайта бөлуді қамтитын жаңа заң жобасын іске асырумен тапсырылды.
Ефорлы басқа да грек полилері
Евсперидтер (Бенгази, Ливия): Қала Киринеяның отары болды және оның институттарын қабылдады. Сондықтан ол ефорлар мен герузияны құрады. Гераклея (Лукания, Италия): Қаланың есімді билеушісі ефор болды, себебі ол ана қаласы Тарас институттарын қайта жаңғыртты. Киринея (Ливия): Киринеяда ертеден-ақ герусия және бес ефордан тұратын кеңес болған. Ол Тераның негізі саналады. Мессена (Пелопоннес): Мессена 370/69 жылдары Спартадан тәуелсіздік алды, бірақ оның кейбір институттарын, мысалы ефорларды сақтап қалды, олар шамамен 295 жылы айтылады. Тарас (Таранто, Италия): Эфорат 3 ғасырда куәландырылған, бірақ оның отары Гераклеяда да ефорлар болғандығын ескерсек, Тарас Архаикалық дәуірден бері ефорларға ие болуы мүмкін. 3 ғасырда бұл лауазым есімді болды. Тера (Санторини аралы): Қалада үш ефордан тұратын кеңес есімді магистраттар болып табылды.
Ежелгі дереккөздер
Аристотель, Саясат. Цицерон, «Мемлекет туралы», «Заңдар туралы». Исократ, Панафинаик. Платон, Хаттар. Плутарх, «Параллель өмірлер» (Клеомен, Ликург), «Моралия». Ксенофонт, Лакедемондықтардың Конституциясы.
Қазіргі заманғы дереккөздер
Пол Картледж, Спарта және Лакония, б.з.д. 1300–362 жылдар аралығындағы аймақтық тарих, Лондон, Рутледж, 2002 (алғаш рет 1979 жылы жарық көрген). Г. Э. М. де Стэ. Круа, Пелопоннес соғысының бастауы, Лондон, Дакуорт, 1972. Могенс Герман Хансен және Томас Хайн Нильсен, Архаикалық және классикалық полистердің тізімі, Оксфорд университетінің баспасы, 2004. Г. Л. Хаксли, Ерте Спарта, Лондон, Фабер & Фабер, 1962. Антон Пауэлл (редактор), Спартаға серіктес, Хобокен, Уайли, 2018.