Ирландия білім жүйесі

Кіріспе

Ирландияның білім беру жүйесі

Ирландия Республикасындағы білім беру бастауыш, орта және жоғары (көбінесе «үшінші деңгей» немесе жоғары оқу орны деп аталады) білім беруді қамтиды. Соңғы жылдары қосымша білім беру күрт өсті, 2020 жылға қарай еңбекке жарамды жастағы ересектердің 51% жоғары білім алған. 1960 жылдан бері экономиканың өсуі білім беру жүйесіндегі көптеген өзгерістердің драйверы болды. Университеттерде студенттерге қызмет көрсету үшін төлемдер (2015 жылы 3000 евроға дейін) бар, оларды студенттер тіркелген кезде емтихан, сақтандыру және тіркеу шығындарын жабу үшін төлеуге міндетті. Білім беру министрінің бақылауындағы Білім министрлігі саясатты, қаржыландыруды және бағытты жалпы басқарады, ал Ирландияның Ұлттық біліктілік органы, Жоғары білім беру органы және жергілікті деңгейде Білім беру және оқыту кеңестері сияқты басқа да маңызды ұйымдар – үкіметтік ұйымның толыққанды жүйесі болып табылады. 2020 жылдың тамызында құрылған Қосымша және жоғары білім, зерттеу, инновация және ғылым министрлігі үшінші деңгейдегі мекемелер үшін саясатты жасаумен және қаржыландыруды бақылаумен айналысады. Білім беру жүйесінде көптеген заңды және заңды емес органдар өз функцияларын атқарады. 2024 жылдың сәуір айының мәліметі бойынша, Норма Фоули қазіргі Білім министрі, ал Патрик О’Донован – Қосымша және жоғары білім, зерттеу, инновация және ғылым министрі.

Тарих

1920 жылдары Ирландияның бөлінуінен бұрынғы тарих үшін «Ирландиядағы білім беру тарихы» бетіне қараңыз. 1966 жылдың 10 қыркүйегінде «Фианна Файл» партиясының білім министрі Доног О’Мэлли рұқсаты жоқ сөйлеуінде Ирландияда жоғары екінші деңгейдегі білім беруді тегін ету жоспарларын жариялады. Тегін жоғары екінші деңгейлі білім беру 1967 жылдың қыркүйегінде енгізілді және қазір Ирландия тарихындағы маңызды кезең ретінде қарастырылады. 1973 жылы екінші деңгейлі аттестат алу үшін ирланд тілін білу талабы жойылды.

Құрылымы

Оқушылар 6 жастан 16 жасқа дейін немесе екінші деңгей білімінің үш жылын аяқтағанға дейін мектепке баруы керек. Ирландия Конституциясына сәйкес, ата-аналар "өз санасы мен заңды тілегіне қайшы келе отырып, балаларын мемлекет құрған мектептерге немесе мемлекет белгілеген кез келген типтегі мектепке жіберуге" міндетті емес. Дегенмен, ата-ананың баласын үйде оқытуға құқығы, конституциялық түрде мемлекеттік білім беру стандарттары белгіленбегендіктен, ең төменгі талаптар бойынша заңдық таластарға ұшырады. Көптеген мемлекеттік мектептерде барлық деңгейде ағылшын тілі негізгі оқыту тілі болып табылады, ал Гейлскоилэаннада (ирланд тіліндегі мектептерде) барлық деңгейде ирланд тілі негізгі оқыту тілі болып табылады, ал ағылшын тілі екінші тіл ретінде оқытылады. Ирланд тілі барлық мемлекеттік мектептердегі негізгі пән болып табылады, бірақ шетелде ұзақ уақыт тұрған немесе оқуда қиындықтары бар оқушыларға жеңілдіктер беріледі. Жоғары білім беру деңгейіндегі университет курстарының көпшілігі ағылшын тілінде жүргізіледі, тек бірнеше курстар ғана ирланд тілінде оқытылады. Кейбір университеттер француз, неміс немесе испан тілдерінде де сабақтар ұсынады.

Жылдар

Ирландияда барлық балалар үшін 6-дан 16 жасқа дейін білім алу міндетті, немесе оқушылар орта білімнің үш жылын аяқтағанға дейін, соның ішінде ЖШС емтиханын бір рет тапсырғанға дейін. Бастауыш білім беру әдетте 4-5 жастан басталады. Балалар әдетте ата-аналарының тілегіне қарай 4 немесе 5 жасында кіші сыныпқа түседі. Кейбір мектептердің қабылдау саясатында белгілі бір күнді межелеп, 4 жасқа толу талабы қойылуы мүмкін.

Мектепке дейінгі

Ирландиядағы ойын мектептерінің көпшілігі жеке секторда жұмыс істейді. Көбінесе жұмыс істейтін ата-аналардың мектеп жасына жетпеген балалары, қазіргі отбасылардың өзгеретін қажеттіліктеріне жауап ретінде пайда болған түрлі балабақшаларға, ойын мектептеріне, Монтессори мектептеріне және басқа да оқу орындарына барады. Бұл орындар бизнес ретінде жұмыс істейді және көбінесе қымбат бала күтімі ақысын талап етеді. 2009 жылдан бері, қолжетімді бала күтіміне қоғамдық сұранысқа жауап ретінде, "Ерте балалар күтімі және білім беру схемасы" аясында балалар бастауыш мектепке барар алдындағы екі жыл бойы тегін мектепке дейінгі білім ала алады. Ирланд тіліндегі Naíonraí мектептері Ирландия бойынша қарқынды өсіп келеді. Шамамен 4000 мектепке дейінгі бала 278 мектепке дейінгі топқа қатысады.

Орта мектеп

1967 жылдан бері Ирландияда орта білім мемлекеттік есебінен қаржыландырылады.

Өтпелі жыл

Өту жылы, кейде төртінші жыл деп те аталады (15-16/16-17 жас) – мектепке қарай, бұл міндетті, шартты немесе мүлдем ұсынылмауы мүмкін.

Бастауыш білім беру

Барлық мектептерде Бастауыш мектептің оқу бағдарламасы (1999) оқытылады. Бұл құжатты Ұлттық оқу бағдарламалары мен бағалау жөніндегі кеңес әзірлейді және олар басқаратын мектептердегі діни оқу бағдарламаларын әзірлеу мен іске асыруды шіркеу басшыларына (әдетте католик шіркеуі, бірақ бұл міндетті емес) тапсырады. Оқу бағдарламасы баланың ерекшелігін атап өтуді мақсат етеді: ол әр баланың жеке тұлғасында, интеллектында және даму әлеуетінде көрініс табады. Ол баланың рухани, моральдық, танымдық, эмоционалдық, қиялдағы, эстетикалық, әлеуметтік және физикалық дамуының барлық жағын қалыптастыруға бағытталған.

The Primary School Curriculum (1999) is taught in all schools. The document is prepared by the National Council for Curriculum and Assessment and leaves to the church authorities (usually the Catholic Church but not universally) the formulation and implementation of the religious curriculum in the schools they control. The curriculum seeks to celebrate the uniqueness of the child:

as it is expressed in each child's personality, intelligence and potential for development. It is designed to nurture the child in all dimensions of his or her life—spiritual, moral, cognitive, emotional, imaginative, aesthetic, social and physical

The Primary Certificate Examination (1929–1967) was the terminal examination at this level until the first primary school curriculum, Curaclam na Bunscoile (1971), was introduced, though informal standardised tests are still performed. The primary school system consists of eight years: Junior and Senior Infants, and First to Sixth Classes. Most children attend primary school between the ages of four and twelve although it is not compulsory until the age of six. A minority of children start school at three. In 1990 the first Muslim National School (originally on the South Circular Road, now in Clonskeagh) gained recognition and state funding from the Department of Education, and in 2001 a second Muslim National school was established on the Dominican campus on the Navan road in north Dublin. Both are under the patronage of the Islamic Foundation of Ireland. 2014 saw the establishment of the first independent Muslim primary school in Blanchardstown. Stratford National School, is the only Jewish ethos primary school in Ireland, under the patronage of the Dublin Talmud Torah. Due to the small community, only about 50% its pupils are of the Jewish faith. As recently as 2016, virtually all state funded primary schools – almost 97 percent – were under church control, with approximately 81% under Roman Catholic control. Irish law allowed schools under church (or other religious ethos) control to consider religion as the main factor in admissions. Oversubscribed schools often chose to admit Catholics over non Catholics, a situation that created difficulty for non Catholic families. The United Nations Committee on the Rights of the Child in Geneva asked James Reilly, the Minister for Children at that time, to explain the continuation of preferential access to state funded schools on the basis of religion. He said that the laws probably needed to change, but noted it may take a referendum because the Irish constitution gives protections to religious institutions. The issue is most problematic in the Dublin area. A petition initiated by a Dublin attorney, Paddy Monahan, received almost 20,000 signatures in favour of overturning the preference given to Catholic children. An advocacy group, Education Equality, planned a legal challenge. Ireland's main Muslim representative bodies, have praised the Irish education sector and catholic run schools for being accommodating to the needs of pupils from their community. Reforms in recent years, including an increase in the number of schools with multi and non denominational patrons, has meant that the number of Roman Catholic patronage state funded schools has fallen to approximately 80%.

Бастауыш мектептегі білім берудің негізгі деңгейі – баланың тәрбиесінің барлық аспектілерін дамыту. Бастауыш мектеп жүйесі сегіз жылдықтан тұрады: кіші және үлкен топтар, содан кейін біріншіден алтыншы сыныптарға дейін. Балалардың көпшілігі 4-12 жас аралығында бастауыш мектепке барады, бірақ 6 жасқа дейін мектепке бару міндетті емес. Аз ғана балалар 3 жаста мектепке қабылданады. 1990 жылы алғашқы мұсылман ұлттық мектебі (алғашқыда Оңтүстік айналмалы жолда, қазір Клонскеаг қаласында) Білім беру министрлігінен мемлекеттік қаржыландыру мен тануды алды, ал 2001 жылы Дублиннің солтүстігіндегі Наван жолындағы Доминикан кампусында екінші мұсылман ұлттық мектебі ашылды. Екеуі де Ирландияның Ислам қорының қамқорлығында. 2014 жылы Бланчардстаунда алғашқы тәуелсіз мұсылман бастауыш мектебі құрылды. Стратфорд ұлттық мектебі – Дублин Талмуд Торасының қамқорлығындағы Ирландиядағы жалғыз еврейлік этикалық бағытталған бастауыш мектеп. Қауымның шағын болуына байланысты, оның оқушыларының шамамен 50% ғана еврей дінін ұстанады. 2016 жылға қарай мемлекеттік қаржыландырылатын бастауыш мектептердің дерлік барлығы – 97 пайызы – шіркеу басқаруында болды, оның шамамен 81 пайызы Рим-католик шіркеуінің басқаруында. Ирландия заңдары шіркеу (немесе басқа діни бағытталған) басқаруындағы мектептерге қабылдау кезінде дінді басты фактор ретінде қарастыруға рұқсат берді. Оқуға көп үміткерлер бар мектептер көбінесе католиктерді католик емес оқушылардан артық таңдады, бұл католик емес отбасылар үшін қиындықтар тудырды. Женевадағы Біріккен Ұлттар Ұйымының Балалар құқықтары жөніндегі комитеті сол кездегі Балалар министрі Джеймс Райлиден дін негізінде мемлекеттік қаржыландырылатын мектептерге басымдық беруді жалғастыру себебін сұрады. Ол заңдарды өзгерту қажет болуы мүмкін екенін айтты, бірақ ирландтық конституция діни мекемелерді қорғайтындықтан, референдум қажет болуы мүмкін екенін атап өтті. Бұл мәселе ең көп Дублин аймағында күрделі. Дублиндік адвокат Пэдди Монахан бастаған петиция католик балаларына берілген басымдықты жоюды қолдау үшін 20 000-ға жуық қол жинады. "Білім беру теңдігі" атты құқық қорғау тобы сотқа шағымдануды жоспарлап отыр. Ирландияның бас мұсылман өкілді органдары Ирландияның білім беру жүйесін және католик мектептерін өз қауымының оқушыларының қажеттіліктерін ескеретіндігі үшін мақтады. Соңғы жылдары жүргізілген реформалар, оның ішінде көп және конфессиялық емес меценаттармен мектептердің санының артуы, мемлекеттік қаржыландырылатын Рим-католик меценаттық мектептердің саны шамамен 80% дейін төмендеді.

Бағдарламаның түрлері

Білім беру министрлігі жариялаған "Орта мектептер үшін ережелер мен бағдарлама" құжатында осы деңгейдегі білім берудің ең төменгі стандарттары белгіленген. Емтихандарды Мемлекеттік емтихандар комиссиясы қадағалайды. Қосымша құжаттар әрбір элемент, модуль немесе пән бойынша стандартты көрсетеді. Кіші цикл бастауыш білім деңгейінде алынған білімге негізделеді және Кіші аттестаттық емтиханмен аяқталады. Оқушылар әдетте 12-13 жаста бастайды. Кіші аттестаттық емтиханы үш жылдық оқудан кейін және он төрт жасқа толғаннан кейін тапсырылады. Ол ағылшын, ирланд тілі, математика және ғылым пәндерінен (егер оқушы осы пәндердің бірінен босатылған болмаса), сондай-ақ бірқатар таңдалған пәндерден тұрады. Бұл әдетте өнер, неміс, француз, испан, итальян, латын, ежелгі грек және классикалық зерттеулер, музыка, бизнес зерттеулері, технология, үй шаруашылығы, материалдар технологиясы (ағаш өңдеу, металл өңдеу), тарих, география, азаматтық, әлеуметтік және саяси білім (CSPE) және дін тану пәндерін қамтиды. Факультативтік және міндетті пәндердің таңдауы мектептерде әртүрлі болады. Көптеген оқушылар барлығы шамамен он пәннен емтихан тапсырады. Кіші циклдегі басқа емтихансыз сабақтарға дене тәрбиесі және әлеуметтік-жеке және денсаулық сақтау (SPPE) жатады. Көшкінші жыл – бұл бір жылдық бейресми курс, оны әдетте 15 немесе 16 жастағы оқушылардың саны артып келеді. Бұл курс мазмұны жергілікті қажеттіліктерге сәйкес мектептердің өзімен анықталады. Кейбір мектептерде ол міндетті, ал басқаларында – ерікті. Кейбір мектептер мүлде ұсырмайды. Оқушылар құрылымдалған сабақтарға қатыса алады, бірақ олар жоғары циклға немесе аттестаттық емтиханға қатысты материалды қамтымайды, сондықтан осы жылды оқуға бармауға шешім қабылдаған оқушылар жоғары циклға түскенде академиялық тұрғыдан кемшілікке ұшырамайды. Көшкінші немесе төртінші жылдағы іс-шаралар мектептерде әртүрлі болады, бірақ көптеген жағдайларда жұмыс тәжірибесі, жобалық жұмыс, халықаралық сапарлар немесе алмасулар мен экскурсиялар кіреді. Оқушылар шығармашылық жазу, желкендеу, кино түсіру, публикалық сөйлеу сияқты курстарға қатыса алады немесе ғылым, сән, автоспорт және басқа да жарыстарға қатыса алады, бұл әдетте күндізгі оқушы үшін тым көп уақытты алады. Көшкінші жылды қолдаушылар оның оқушыларға жетілуге, өздігінен білім алуға, мансапты зерттеуге және жоғары циклға арналған пәндерді таңдауға қосымша бір жыл беруге мүмкіндік беретініне сенеді (Кіші аттестаттық емтихан нәтижелері қыркүйектің ортасында ғана қолжетімді болады, сол кезде Көшкінші жылды таңдамаған оқушылар өз сыныптарын таңдап, оқуға кіріседі). Оған қарсылар оқушылардың дәстүрлі оқудан және сынып ортасынан бір жыл алыстауы оларды алаңдатып, жоғары циклға оралғанда қиындықтар тудыруы мүмкін деп санайды. Олар сондай-ақ Көшкінші жылдағы іс-шаралар кейбір оқушылардың осы жылға түсуіне кедергі келтіреді, себебі олар қымбатқа түседі және көптеген мектептер осы іс-шараларды қаржыландыру үшін бірнеше жүз евро төлемақы алады. Жоғары цикл кіші циклге негізделеді және аттестаттық емтиханмен аяқталады. Оқушылар әдетте 15-17 жаста, кіші циклді немесе Көшкінші жылды аяқтағаннан кейін бастайды. Ағылшын, ирланд тілі және математика пәндерінен (босатуларды ескере отырып) және 3 немесе 4 қосымша пәннен емтихан тапсырылатын аттестаттық емтиханы әдетте 17-19 жаста екі жылдық оқудан кейін өтеді. Сондықтан, орта мектептің әдеттегі құрылымы бірінші-үшінші жылдардан (үшінші жылдың соңында кіші аттестатпен), әдеттегі ерікті Көшкінші жылдан (бірақ кейбір мектептерде міндетті) және бесінші-алтыншы жылдардан (алтыншы жылдың соңында аттестаттық емтиханмен) тұрады. Оқушылардың басым көпшілігі төменгі деңгейден жоғары деңгейге көшеді, кіші аттестаттан кейін мектепті тастағандардың үлесі тек 12,3% құрайды. Бұл көрсеткіш Еуроодақтың орташа көрсеткішінен (15,2%) төмен. Ирландияның орта мектеп оқушылары ЭЫДҰ және ЕО бойынша академиялық үлгерім бойынша орташа көрсеткіштен жоғары деңгейде саналады, оқу, математикалық және ғылыми сауаттылық бойынша тест нәтижелері орташа көрсеткіштен асып түседі. Ирландиядағы жасөспірімдердің оқу сауаттылығы Финляндиядан кейін Еуроодақта екінші орында тұр.

The document Rules and Programme for Secondary Schools published by the Department of Education sets out the minimum standards of education required at this level. Examinations are overseen by the State Examinations Commission. Additional documents set out the standard in each element, module or subject. The Junior Cycle builds on the education received at primary level and culminates with the Junior Certificate Examination. Students usually begin this at the age of 12 or 13. The Junior Certificate Examination is taken after three years of study and not before fourteen years of age. It consists of exams in English, Irish, Maths and Science (unless the student has an exemption in one of these) as well as a number of chosen subjects. This is typically a selection of subjects including Art, German, French, Spanish, Italian, Latin, Ancient Greek and Classical Studies, Music, Business Studies, Technology, Home Economics, Materials Technology (Woodwork, Metalwork), History, Geography, Civic Social and Political Education (CSPE), and Religious Education. The selection of optional and compulsory subjects varies from school to school. Most students take around ten examined subjects altogether. Other non examined classes at Junior Cycle level include Physical Education and Social Personal and Health Education (SPHE). Transition Year is a one year informal course taken by an increasing number of students usually ages 15 or 16. The content of this is left to the school to model on the local needs. It is compulsory in some schools but optional in others. Some schools do not offer it. Students may attend structured classes, but do not cover material relevant to the Senior Cycle or the Leaving Certificate exams, and therefore students who choose not to do this year are in no way academically disadvantaged when entering the Senior Cycle. The range of activities in Transition Year or Fourth Year differs greatly from school to school, but many include activities such as work experience placements, project work, international trips or exchanges and excursions. Students may participate in courses such as creative writing, sailing, film making, public speaking and so on, or enter competitions in science, fashion, motor sport and others that would normally be too time consuming for a full time student. Proponents of TY believe that it allows students an extra year to mature, engage in self directed learning, explore career options and to choose subjects for senior cycle (the results of the Junior Certificate examination do not become available until midway through September, by which time students not taking Transition Year will already have chosen their classes and begun attending). Opponents believe that a year away from traditional study and the classroom environment can distract students and cause problems when they return to the Senior Cycle. They also believe that the activities undertaken in TY prevent some students from enrolling in this year, as they can be costly and most schools charge a fee of a few hundred euro to cover these activities. The Senior Cycle builds on the junior cycle and culminates with the Leaving Certificate Examination. Students normally begin this aged 15–17 the year following the completion of the Junior Cycle or Transition Year. The Leaving Certificate Examination, with required exams in English, Irish, and Maths (barring exemptions), and 3 or 4 optional subjects, is taken after two years of study usually at the ages of 17–19. Therefore, a typical secondary school will consist of First to Third Year (with the Junior Certificate at the end of Third), the usually optional Transition Year (though compulsory in some schools), and Fifth and Sixth Year (with the Leaving Cert. at the end of Sixth). The vast majority of students continue from lower level to senior level, with only 12.3% leaving after the Junior Certificate. This is lower than the EU average of 15.2%. Ireland's secondary students rank above average in terms of academic performance in both the OECD and EU; having reading literacy, mathematical literacy and scientific literacy test scores better than average. Ireland has the second best reading literacy for teenagers in the EU, after Finland.

Арнайы білім беру

"Арнаулы оқу қажеттіліктері бар тұлғаларға білім беру туралы 2004 жылғы заң" арнайы оқу қажеттіліктері бар оқушылардың білім алуы үшін құрылымдық негізді белгіледі. Ұлттық арнайы білім беру кеңесі (NCSE) физикалық және интеллектуалдық мүгедектігі бар оқушыларды қолдайды. Кейбір мектептер мүгедектігі бар оқушыларға арнайы қызметтер ұсынады.

Негізгі дереккөздер

Хайланд, Айн және Кеннет Милн, редакторлар. Ирландия білім беру құжаттары: Ирландия білім беру тарихының ең ерте замандарынан 1922 жылға дейінгі кезеңдегі құжаттардан алынған үзінділер жинағы (Ирландия шіркеуінің білім беру колледжі, 1995).
Хайланд, Айн және Кеннет Милн, редакторлар. Ирландия білім беру құжаттары. 2-том: 1922-1991 жылдар аралығындағы білім беру тарихына қатысты үзінділер жинағы (Дублин, 1991).