Кіріспе
Мормон кітабының пайғамбары Нефи (/ 'n//iː// , //f//aɪ/) – Мормон кітабында сипатталған маңызды тұлғалардың бірі. Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиетті шіркеуінде ол Лехидің ұлы, пайғамбар және нефит халқының негізін қалаушы ретінде танылады. Ол Мормон кітабының бірінші екі кітабының – Бірінші және Екінші Нефи кітаптарының авторы. Оқиға бойынша, Нефидің отбасы Құдайдың бұйрығымен Иерусалимнен қашып кетеді, бірақ екі рет кері оралады. Бірінші рет Лехидің ұлдары Лабан есімді адамнан қола табақтарды алу үшін қайта оралады. Табақтарды алуға екі рет тырысқаннан кейін, Нефи Киелі Рухтың жетелеуімен Лабанды өлтіріп, өзін Лабан ретінде жасынып, табақтарды иеленеді. Келесі жолы олар Исмаилдың отбасын да оларға қосылуға көндіреді. Екі рет те Нефидің өміріне оның үлкен ағалары Ламан мен Лемуил қауіп төндіреді. Шөлде сегіз жыл өткізген соң, отбасы Құдайдың басшылығымен кеме салатын Бойлық деген жерге жетеді. Отбасы теңіз арқылы сапарлап бара жатқанда, Ламан мен Лемуил көтеріліс шығарып, Нефи оларды мінез-құлқы үшін айыптағанда оны байлап тастайды. Дауыл салдарынан олар сапарынан кері қайтады, содан кейін Ламан мен Лемуил оны босатады. Уәде етілген жерге жеткеннен кейін біраз уақыт өткен соң, Ламан мен Лемуил тағы да Нефиді өлтірмек болады, ал Нефи отбасының бірнеше мүшесімен бірге қашып кетеді. Аман қалғаннан кейін, Нефи өз халқының басшысы болып, гүлденген қоғам құрады. Нефи діни зерттеулердің және түрлі шығармашылық еңбектердің тақырыбы болып табылады.
Nephi (/ ' //n//iː// , //f//aɪ/) is one of the central figures described in the Book of Mormon. In the Church of Jesus Christ of Latter day Saints, he is described as the son of Lehi, a prophet, and the founder of the Nephite people. He is also the author of the first two books of the Book of Mormon, First and Second Nephi. In the narrative, Nephi's family flees Jerusalem as commanded by God but returns twice. The first time, Lehi's sons return to retrieve the brass plates from a man named Laban. After two unsuccessful attempts to get the plates, Nephi, prompted by the Holy Spirit, kills Laban and receives the plates after disguising himself as Laban. The next time they return, the brothers convince Ishmael's family to join them. Both times Nephi's life is threatened by two of his older brothers, Laman and Lemuel. After spending eight years in the wilderness, the family reaches the land Bountiful, where Nephi builds a ship under the direction of God. As the family voyages across the sea, Laman and Lemuel rebel, tying Nephi when he admonishes them about their behavior. A storm pushes them back on their journey, and eventually Laman and Lemuel untie him. Some time after their arrival in the Promised Land, Laman and Lemuel once again try to kill Nephi and he flees with several members of the family. Now safe, Nephi becomes a leader over his people and builds a prosperous community. Nephi is the subject of religious scholarship and various creative authorial works.
Түп-басқасы және отбасы
Мормон кітабында Нефи Лехи мен Сарияның алты ұлының төртіншісі ретінде айтылады. Нефи және оның отбасы шамамен б.з.д. 600 жылы Иерусалимде, Небухаданасардың басшылығымен патша атанған Седекиях билігі тұсында өмір сүреді. Олар Лехиге Құдайдың отбасын алып, шөлге қашуға бұйырғанға дейін сол жерде тұрады. Қашып кетуге дейін Нефидің әкесі Лехи Иерусалимнің Вавилон әскерлерімен жойылғанын және тұтқындалатынын болжайды, бұл оқиға Киелі кітапта бірнеше рет айтылған.
Отбасылық ағашы
Нефи әпке-қарындастарының бар екенін де айтады, бірақ олардың есімдерін не туған ретін көрсетпейді. Нефидің балалары туралы көп мәлімет жоқ. Дінтәнушы Грант Харди Нефидің барлық балалары жазбаны тапсырған кезде қыздар болған болуы мүмкін, немесе оның ұлдары Ламан мен Лемуилдің әсеріне түскен болуы мүмкін деп санайды; оның бұл пікірі Нефидің өзінде балалары бар екенін айтса да, жазбаны ағасы Жақыпқа бергеніне байланысты.
Жазба
Нефи кітабындағы оқиғада Нефи мен оның отбасы Иерусалимнен б.з.д. 600 жылы Қызыл теңізге қарай сапарға шығады, содан кейін үш күн шөлге тереңдей жол жүреді және Қызыл теңізге жақын өзен жағасындағы аңғарда тоқтайды. Лехи төрт ұлын (Ламан, Лемуил, Сам және Нефи) мыс тақтайшаларды алу үшін Иерусалимге қайта жібереді. Олар оны сәтті алып келген соң, Ысмағұлдың отбасын әкелу үшін Иерусалимге екінші рет баруға бұйырылады.
Иерусалимге қайта оралу
Лехидің туысы, Лаван есімді бір қуатты адам мыс тақтайшаларды, яғни яһудилердің өздерінің заңдары, әдет-ғұрыптары, тарихы мен ұрпақтары туралы жазбаларын ұстап отыр. Нефи мен оның ағалары үш рет оларды Лабаннан алуға тырысады. Алдымен олар Ламанды жібереді, оны Лабан ұрлықпен айыптайды және тақталарды сұрағанда, оны өлтіру үшін қызметшілерін жібереді. Нефи ағаларын тастап кеткен байлықтарын пайдалана отырып, тақталарды сатып алуға көндіреді; Лабан ұсынысты қабылдамайды, бірақ ол тауарларды сақтап, қызметшілерін оларды өлтіруге жібереді. Қашып кеткеннен кейін ағалары үңгірге тығылып, сонда Ламан мен Лемуил Нефи мен Семді ұрып-соғады. Бір періште келіп, оларды тоқтатады. Нефи үшінші рет оралып, тақтайшаларды алуға соңғы рет тырысады. Нефи Лабанды көшеде мас күйінде есінен танып, оны өлтіруді бұйырады. Киелі Рух оған былай дейді: "Бір адамның құрып кетуі бүкіл халықтың сенімсіздігіне бола құрып кетуінен жақсы". Нефи бұйрықты орындап, Лабанның киімдері мен қару-жарағын киеді. Ол Лабанның үйіне барып, оның қызметшілерінің бірі Зорамды қола табақтарды алып келуге бұйырады. Ол Зорамды ағаларына қайтарып бергенде, олар Нефиді Лабан деп ойлап, қашуға бұрылады; Нефи оларға айқайлайды. Ол Нефидің Лабан емес екенін біліп, қашу үшін бұрылады, бірақ Нефи оны тоқтатады. Ол оған өзін-өзі сақтау әрекеті ретінде оларға қосылуға бұйрық береді, оған Зорама келіседі. Олар қола табақтарды алғаннан кейін, Иеміз Лехиге ұлдарын Иерусалимге қайтарып жіберуге бұйырады, сонда олар Исмаилдің отбасын өздеріне қосылуға көндіреді. Бұған Лехидің ұлдары үйленуге мүмкіндік алады, өйткені Ысмайыл бес қыздың әкесі. Олар сәттілік алып, далаға қайта оралады. Жолда Ламан мен Лемуил, сондай-ақ Исмаилдің отбасы мүшелері Нефиге, Исмаилдің үш қызы мен Исмаил мен оның әйеліне қарсы шығады. Олар Иерусалимге қайта оралуды қалайды. Нефи оларға бұлай істеген жағдайда жойылатындарын ескерткенде, олар оны байлап, өздерінің жолында қалдыруды жоспарлайды. Нефидің бұғауларын Иеміз шешіп, ол көмек сұрап дұға етеді. Ламан мен Лемуил оны тағы да байлап тастағысы келеді, бірақ ақырында Ысмайылдың отбасының мейірімділік өтінішіне мойынсұнады. Нефи мен оның отбасы сегіз жыл бойы айдалада жүріп, көптеген қиындықтарға кезікті. Бірде Нефидің садағы сынғандықтан, тамақ табу қиынға соқты. Нефийдің отбасы мүшелері күңкілдеп жатқанда, ол жаңадан садақ жасап, Құдайдан көмек сұрап дұға етеді.
Кемені жасау және саяхат
Ақырында, Құдай Нефиге кеме жасап, Уәде етілген жерге теңіз арқылы саяхаттауды бұйырады. Бірақ Ламан мен Лемуил оның кеме салуы керек деп ойламайды. Олар Нефиді теңіздің түбіне тастауға тырысады, алайда Нефи оларға тимеуді бұйырады, егер оған тисе, Құдайдың күшімен жазаланатындары туралы ескертеді. Содан кейін Ламан мен Лемуил Нефиге құлшылық етуге тырысады, бірақ ол оларға тоқтауға бұйырады. Осы уақытта, Киелі Рух Нефиді қорғайды. Теңізде саяхаттың ортасында Ламан, Лемуил және Ысмағұлдың бірнеше туыстары беймүдделікке беріліп, әдепсіздік жасайды. Нефи оларды тоқтатуды сұрайды, бірақ олар ашуланып, оны байлап қояды. Лиахона жұмыс істемей қалады және олар сапарларында үлкен кешігуге ұшырайды, олар бауырлары оны босатқанға дейін. Соңында Нефи Құдайға дұға етеді және дауыл тынышталады.
Уәде етілген жердегі өмір
Уәде етілген жерге келгеннен кейін көп ұзамай Лехи қайтыс болып, Нефиге елді басқаруды тапсырады. Одан кейін Ламан мен Лемуил ағайындары көтеріліс шығарып, ел екіге жарылады. Нефидің ізбасарлары өздерін «нефийлер» деп атаса, қалғандары «ламандықтар» деп аталды. Нефийлер шөлге келіп, Нефи жерінде құрылыс салуға кіріседі. Уәде етілген жерге келгеннен кейін жиырма бір жыл ішінде Нефи халқы ғибадатхана салады. Нефи өз халқына ағаш және металл өңдеу сияқты қолөнер шеберлігін үйретеді. Нефи басшылығымен нефийлер өркениеті ламандықтармен болған соғыстарға қарамастан гүлденеді. Мормон кітабында Нефи халқының ішінде құрметті тұлға екені айтылады. Ол қайтыс болғаннан кейін, Яковқа Мормон кітабының жазбаларын сақтау міндеті жүктеледі.
Нефидің аяны
Нефийдің әкесі Өмір ағашының көрінесін алғаннан кейін, Нефий де осындай көрінесті көріп, оны егжей-тегжейлі жазады, арманның әрбір бөлігінің мағынасын түсіндіре отырып. Нефий сондай-ақ Иса Мәсіхтің дүниеге келуін, өмірін және айқышқа шалынуын көріп, жазып алады. Періште де оған Жақияның көрінесіндегідей нәрселерді көрсетеді.
Мыс пластиналарды алу
Антрополог Стивен Л. Олсеннің пікірінше, Нефийдің ағаларына басшылық жасаған алғашқы мысал – мыс табақтарды алуға жасаған сапары. Олсен сондай-ақ, Нефидің баяндамасында құтқарылу және есте сақтау тақырыптары жиі кездесетінін атап көрсетеді. Шындығында, құтқарылу тұжырымы Нефидің Лабанды өлтіруді ойластыруының бір факторы болып табылады. Йель университетінің ағылшын тілі пәнінің доценті Р. Джон Уильямс бұл ойлар туралы жазғанда, Нефидің ішкі күресі өте жеке болғанымен, Лабанды өлтіруді рационалдауын көбінесе сезімсіз деп қорытындылайды. Хардидің сөзіне сәйкес, Нефидің қиын шешімі оның отбасы үшін мыс табақтардың қаншалықты бағалы екенін көрсетеді. Роберт Л. Миллет мыс табақтардың нефиттер мен олардың арғы тегі арасындағы байланыс құралы екенін түсіндіреді. Табақтардың мазмұны халыққа ата-бабаларымен, мәдениетімен және діни сенімдерімен байланыс орнатуға мүмкіндік береді. Бұдан әрі, медициналық технолог Бен МакГуайр Нефидің Лабанды өлтіруі мен Давидтің Голиатты өлтіруі арасындағы «тақырыптық параллельдерді» анықтады; осы параллельдердің ішінде қауіпті жаумен кездесу, жаудан сескену және жауды жою бар. Ал автор Элизабет Фентон Нефи мен Лабанды Давид пен Саулмен салыстырып, Нефи Лабанды өлтіргенімен, Давид Саулды өлтірмегенін, бірақ екеуіне де осы жауларды өлтіруге кеңес берілгенін айтады.
Кеме
Нефидің кемесі құдайлық жобаланған, бұл тақырып Әртүрлі Киелі кітаптардағы оқиғаларда жиі кездеседі, дейді заң редакторы Алан Гофф. Ол Нефидің құдайлық үлгіні қатаң сақтағанын нақты көрсетуге тырысқанын атап өтеді. Тағы бір жайтта, Рисс Нефидің суды тыныштандыруын Жаңа өсиеттегі Исаның дауылды тыныштандыруымен салыстырады, Иса өзінің күшімен жасаған болса, Нефи дұға еткенін көрсетеді.
Көріністер
Басқалар сияқты, Нефий де көріштерінің барысында көбінесе Рухпен бір тауға апарылады. ЛДС шіркеуінің Колледждік оқу жүйесінің бұрынғы басқарушысы Брент Фарли, рухани түрдегі мақаласында, Рухтың тауға көшіруі діни жазбаларда әдетте ғибадатханаға барып құлшылық ету мүмкін болмаған кезде болады деп түсіндіреді.
Нефи - баяндаушы
Нефи өзінің баяндамасын негізгі шежіренен бастаса да, ақырында отбасылықтан ұлттық тақырыпқа ауысады. Дегенмен, ол жазған кезде өзінің ұрпақтарын есінде сақтайды. Нефи өзінің жазбалары діни мәселелермен толуын қалайды. Харди Нефи Ламан мен Лемуелді Жаратқан Иенің құтқаруын көрсету мақсатын нығайту үшін жағымсыз бейнелейді деп санайды. Нефи Ламан мен Лемуел туралы жеке-жеке аз сөйлейді, ал Самды мүлдем еске алмайды – бұл, мүмкін, Ламан мен Лемуелге көбірек назар аудару үшін жасалған. Роберт А. Рис Нефидің риторикалық мақсаттарымен келіседі, ол оқу тәжірибесін қасады түрлендіріп отырады деп мәлімдейді. Ол Нефи өзінің жеке көзқарасын баяндамаға енгізеді, бұл оқырмандарға бейтарап болуға кедергі келтіреді. Клаудия Л. Бушман Нефи басқаларға қарағанда әңгіменің әртүрлі аспектілеріне көбірек мән береді, бұл оқырманның тәжірибесіне әсер етеді деп есептейді. Алайда Хардидің пікірінше, Нефидің ниеті тек діни ғана емес, сонымен қатар саяси да. Соңғы күндердің киелі заңгері Натан Б. Оман Нефидің баяндамасына, әсіресе оның бауырларына қатысты құқықтық мәселелер енгізілгенін түсіндіреді. Фентон Нефи Мормон кітабын нефийлер үшін жазбағанын, оның олардың жойылуы туралы түсін қосуынан көрінеді дейді. Нефи еврей жазбаларын жақсы білген, египет тілінде оқи да, жаза да білген. Оның оқыту стилі «ашық, тікелей және тіпті өткір» деп сипатталған. Сонымен қатар, Рис Нефи өзінің жазу стиліне қола тақталардан алынған үзінділерден шабыттанған болуы мүмкін деп болжайды. Майкл Остин түсіндіргендей, Нефидің жазбаларында Мысырдан шығу туралы сілтемелер мақсатты түрде қолданылған. Харди Нефи мен Жүсіптің арасындағы бірнеше ұқсастықтарды атап өтеді: екеуі де кіші, жақсы көрілген ұлдар, ағалары оларға ренішпен қарап, өлтіруге тырысады. Екеуі де өлімнен құтылып, кейін отбасыларын аштықтан сақтайды. Оқиғаларды салыстыра отырып, Харди Жүсіптің оқиғасының эмоционалдық диапазоны кең екенін, ал Нефидің баяндамасы «бір жақты көзқараспен» шектелгенін айтады. Бушман да Нефи өзінің саяхат серіктерінің тәжірибесіне өте аз сүйенетінін байқайды. 1969 жылы «Диалог» журналында Роберт Е. Николс Нефи мен батырлық дәуірдегі жазу стилі арасындағы ұқсастықтарды анықтады. Дәлел ретінде Николс повестің Нефидің күші мен ерлік қабілеттерін баса көрсетуі мен Беовульфтің Беовульфтегі зор күші мен қабілеттері арасындағы параллельдерді келтіреді. Бұл тұрғысынан қарағанда, Нефидің беоты, яки ритуалдық мақтауы, ол «Жаратқан Ие бұйырған нәрселерді барып орындаймын» деген атақты сөзінде кездеседі, ал оның бауырлары оның жауынгерлер тобына айналады.
Нефи мұрасы
Мормон кітабындағы алғашқы маңызды тұлға – Нефи. Соңғы күндердің қасиеттілері қозғалысының мүшелері оны пайғамбар, саяси көшбасшы және жазба сақтаушы ретінде қарастырады. Бергин Нефидің Мұсаға ұқсас екенін айтады, мысалы, ол да отаршыл көшбасшы болған. Рисс екеуінің де ортақ белгілерін атап көрсетеді, атап айтқанда, екеуі де Иемізден тау үстінде пәрмендер алған. Мормон кітабындағы көптеген адамдар Нефи есімімен аталыпты, соның ішінде ерте Нефит өркениетінің барлық патшалары да осы есімді таңдаған. Сонымен қатар, оның халқы өздерін "Нефиттер" деп атаған – бұл ат Мормон кітабында баяндалған 1000 жылдық тарихының бойында олармен бірге болған. Нефи – Юта штатындағы қаланың да атауы.
Нефидің этимологиясы
Нефи есімінің шығу тегі белгісіз және даулы. Латындық емес немесе діни көзқарасқа сүйенсек, атаудың шығу тегі туралы гипотезалар мыналар: Оның 2 Маккавейлер кітабының Деутероканон бөлімінде географиялық атау ретінде кездесуі: «Немиях осыны Нафтар деп атады, яғни тазалау деген мағынаны білдіреді: бірақ көптеген адамдар оны Нефи деп атайды». Жаратылыс кітабында сипатталған мифтік жартылай өлімсіз «алпастар» (нефилимдер) туралы сілтеме. Бұл есім «құлағандар» дегенді білдіреді. Сондай-ақ, Нефес термині бар, ол каббала ілімінде қабірлер маңында саятын рухтарды білдіреді. Соңғы күндердің қасиеттісі Джон Ги Нефинің египеттік Nfr есімінің ивритше түрі болуы мүмкін деп болжайды. Финикия және арамей тілдеріндегі Мысыр есімдерінің жазбаларында nfr элементі npy деп көрсетілсе, ал оған жақын туысқан иврит тілі де осылай транскрипциялауы мүмкін.
Its appearance as a geographic name in 2 Maccabees of the Deuterocanon: "And Neemias called this thing Naphthar, which is as much as to say, a cleansing: but many men call it Nephi." A reference to the nephilim ( נְפִילִים ), who are the mythical half immortal "giants" described in Genesis. The name means "fallen ones." Or the term Nephes, which is a Kabbalistic term for a ghost that wanders around sepulchers. Latter day Saint scholar John Gee theorizes that Nephi is a Hebrew form of the Egyptian name Nfr. In Phoenician and Aramaic inscriptions of Egyptian names containing nfr, the nfr element is rendered npy, and the closely related Hebrew language would presumably transcribe the name the same way.
Нефи соңғы күнгі қасиеттілердің әдебиетінде
Орин Р. Уилкокс Нефий отбасының саяхатын жыр түрінде, Нефийдің өзінің көзқарасынан баяндайды. Екі өлеңінде Уилкокс Нефий отбасының Иерусалимнен неге кеткенін, содан кейін отбасы мүшелерінің қарым-қатынастарын айтады. "Мен дене бітімінде зор болдым, ал бауырларым маған қарсы шықты", - дейді ол. Уилкокс Нефийді Ламан мен Лемуилмен салыстырып, олардың Иерусалимді тастап кетуге деген көзқарастарын ерекше атап көрсетеді. Содан кейін ол қола тақташаларды алу және Ысмағұл отбасына бару туралы жазады. Қола тақташалар туралы жазғанда Уилкокс Нефийдің сезімдерін және Лабанды өлтіріп, Зорамды өзімен бірге алып келу әрекеттерін зерттейді. Мормон кітабы және басқа өлеңдер жинағындағы соңғы күндердің киелісі, ақын Милдред Хант, Ысмағұлдың қыздарын алу оқиғасын, үйлеріне әдемі терек пен кипарис ағаштарын таңдауға келген бағбандардың аллегориясы арқылы баяндайды. Онда терек пен кипарис ағаштары Ысмағұлдың қыздарын, ал бағбандар Лехи ұлдарын бейнелейді. Өлеңнің көп бөлігін ағаштардың сұлулығы мен әсемдігін сипаттауға жұмсайды, бірақ соңғы шумақта олардың әкесі төрт бағбанға қалауынша ағаш таңдауға рұқсат бергенін айтады. Ол өлеңдерінде Нефийдің өмірінің әртүрлі кезеңдеріндегі сезімдерін, соның ішінде оның қандай жетістіктерге жеткенін де зерттейді: "Нефий, сен қаншалықты қуанышқа толып, риза болдың / Алғашқы егін шөлді алтынға айналдырғанда?". Pepperdine университетінің ағылшын тілі профессоры және соңғы күндердің киелісі Майкл Р. Коллингс "Нефиада" атты кітап жазды. Бұл эпикалық стильдегі туынды Лехидің Иерусалимнен кету туралы аянынан бастап, Нефийдің Иса Мәсіхті көру аянына дейінгі Нефий өмірінің бір бөлігін, кейбір шығармашылық қиялмен қайта баяндайды. Коллингс Исаның өлімі кезінде Нефийдің Американы көргенін былайша сипаттайды: "Бұл Нефи көріп, қайтқысы келді / Апатты көріністерден шаршаған көздері / Жер бетіндегі дауылдар, су тасқыны мен жер сілкіністері / Жұмсақ топырақты күшпен қиратты".