Леопольд Америя: Британ саяхатшысы және журналисінің өмірі мен қызметі

Кіріспе

Британдық консервативті саясаткер (1873–1955)

Леопольд Чарльз Морис Стенетт Амери (22 қараша 1873 – 16 қыркүйек 1955), сондай-ақ Л. С. Амери деп белгілі, британдық консервативті саясаткер және журналист болған. Мансабында ол әскери дайындыққа, Британдық Үндістан мен Британ империясына деген қызығушылығымен және бағыну саясатына қарсылығымен танымал болды. Зейнетке шыққаннан кейін және қайтыс болғаннан кейін ол, ең алдымен, 1940 жылғы 7 мамырда Норвегия жөніндегі дебаттардағы парламентте жасаған сөздерімен белгілі болды. Осы сөздерінде Амери премьер-министр Невилл Чемберленді Гитлер Германиясына қарсы күрестегі тиімсіздігі үшін сынады. Америдің көптеген парламенттік әріптестері осы сөйлеуді келесі күні, 8 мамырда палатаның бөлінуіне себеп болған маңызды факторлардың бірі деп санайды, бұл Чемберленнің қызметтен кетуіне және оның орнына Уинстон Черчилльдің тағайындалуына әкелді.

Ерте өмір және білім

Амери Британдық Үндістанның Горахпур қаласында ағылшын әкесі мен венгр еврей тегінен шыққан анасынан дүниеге келді. Оның әкесі Чарльз Фредерик Амери (1833–1901), Девонның Лустли округінен, Үндістан орман шаруашылығы комиссиясының офицері болған. Оның анасы Элизабет Йоханна Сафир (шамамен 1841–1908), шығыстанушы Готтлиб Вильгельм Лейтнердің қарындасы, Англиядан Үндістанға келген, онда оның ата-анасы қоныстанды және протестантизм дініне ауысқан. 1877 жылы анасы Үндістаннан Англияға қайтып келді, ал 1885 жылы Чарльзтан ажырасты.

Журналистика

Екінші Бур соғысы кезінде Амери "Таймс" газетінің тілшісі болды. 1901 жылы соғыстың барысы туралы мақалаларында ол британдық қолбасшы, сэр Редверс Буллерді сынап, оның қызметтен босатылуына себепкер болды. Амери Бур әскерлеріне сапарлаған жалғыз тілші болды және Черчилльмен бірге тұтқынға түсуге шамалы жетіп келді. А.Ж.П. Тейлордың сөзінше, Амери консерваторлардың арасында протекционизмді "жоспарлы экономиканың алғашқы қадамы" деп жақтаған сирек кездесетін тұлға болды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Америдің венгр тілін білуі Балқандағы әскери операцияларында барлау офицері болып жұмысқа орналасуына себеп болды. Кейіннен Ллойд Джорджтың коалициялық үкіметіндегі соғыс кабинетінің хатшысы ретінде Амери парламенттік хатшы сияқты өкілеттіктерге ие болды және лорд Милнердің өтінішімен Балфур декларациясын жаңадан жазды. Ол сондай-ақ Палестинадағы британ армиясы үшін еврей легионы құруға Зеев Жаботинскийді қолдады. Амери Ұлттар Лигасының Конституциясына қарсы болды, себебі ол әлемнің тең емес деп санды, сондықтан барлық мемлекеттерге бірдей дауыс беру құқығын берген Лиганың мәнісіз екенін ойлады. Оның пікірінше, әлемде теңгерімді бірліктер құратын, үлкендеп, күшейе түсетін мемлекеттер қалыптасып жатқан. Ол бұл ойды АҚШ президенті Вудро Вильсонның "өзін-өзі анықтаудың қарапайым ұраны" деп атаған идеясымен салыстырды.

Адмиралтействоның бірінші лорды

Соғыстан кейін, 1918 жылғы жалпы сайлауда Эмери жаңадан құрылған Бирмингем Спаркбрук округінен сайланды. 1919 жылдан 1921 жылға дейін ол Колониялық кеңседе Лорд Милнердің жеке хатшысы болып жұмыс істеді. Ол Бонар Лоу мен Стэнли Болдуин басшылығымен Адмиралтействоның бірінші лорды қызметін атқарды (1922–1924). 1921–1922 жылдарғы Вашингтон теңіздік конференциясының нәтижесінде 1922 жылғы Вашингтон теңіздік шарты жасалды, ол Корольдік теңіз күштерінің қуатын және теңіз шығындарын 83 миллион фунт стерлингтен 58 миллион фунтқа дейін азайтты. Эмери Сингапур теңіз базасын қаржыландыруды либералдық және лейбористік партиялардың қарсылығына қарсы қорғады.

Колониалдық хатшы

Амери 1924 жылдан 1929 жылға дейін Болдуин үкіметінде отарлық хатшы болып қызмет етті. Амери коммерциялық кеңесшінің қызметін сэр Джордж Шустер басқаратын экономикалық және қаржылық кеңесшілікке кеңейтті. Ол сондай-ақ сэр Томас Стэнтон басқаратын бас медициналық кеңесші лауазымын, сонымен қатар білім беру (Тропикалық Африка үшін сэр Ханнс Висшер), ауыл шаруашылығы (сэр Фрэнк Стокдейл), ветеринариялық кеңесші және балық шаруашылығы кеңесшісі сияқты кеңесшілер желісін құрды. Ол Империялық сауда кеңесін де құрды. Оның ең жақсы көретін жоспары – бір немесе бірнеше колонияны ақ нәсілділер басқаратын доминионға айналдыру, оның ішінде Оңтүстік Родезия, Кения және Палестинаға ерекше назар аудару еді. Африкада ол Кения, Уганда және Танганьикадан құралған Шығыс Африка доминионын құруға ұмтылды. Танганьиканы (мандатты аумақ) қадағалаған Тұрақты мандаттар комиссиясы Америдің жоспарына қарсылық танытты. Мальтада оның есімі 1919 жылғы көтерілісте төрт жергілікті тұрғын мен бір әскери қызметкер қаза болғаннан кейін мальтиялықтарға өздерін-өздері басқару құқығын ұсынған патшалық комиссиямен байланысты болды. Слима курортындағы ең танымал көшелердің бірі оның құрметіне аталды.

Қызметтен босатылды

1931 жылы құрылған Ұлттық үкіметке Әмери шақырылмады. Ол парламентте қалды, бірақ бірнеше көрнекті корпорациялардың директорлар кеңесіне кірді. Бұл қажет болды, өйткені ол тәуелсіз қаржылық мүмкіндіктеріне ие болған жоқ және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, сондай-ақ 1920 жылдары министр болып жұмыс істегенде жинаған ақшасын жұмсап қойған еді. Оның директорлық лауазымдарында неміс металл өңдеу компаниялары (бұл компанияларға инвестицияланған британдық капиталды көрсетеді), Британдық Оңтүстік Темір Жолы, Глостер Вагон Компаниясы, Маркс пен Спенсер, танымал кеме құрылыс фирмасы Камелл Лэрд және Канаданың Сенім және Несие Банкі болды. Ол сонымен қатар Ирактың валюталық кеңесінің төрағасы да болды. Неміс металл өңдеу компанияларының директоры ретіндегі қызметі барысында Әмери Германияның әскери потенциалын жақсы түсінді. Адольф Гитлер жағдайға алаңдап, неміс емес директорларды жұмыстан босатуға бұйрық берді. Әмери 1930 жылдары жұмысымен байланысты Германияда көп уақыт өткізді. Оған директорлық гонорарын елден шығаруға рұқсат берілмегендіктен, ол отбасымен Бавария Альпісіне демалысқа барды. Ол Гитлермен кем дегенде бір рет ұзақ кездесу өткізді, сондай-ақ Чехияның басшысы Эдвард Бенеш, Австрияның басшылары Энгельберт Доллфусс пен Курт фон Шушниг және Италияның басшысы Бенито Муссолинимен де ұзақ әңгімелесті.

Германияның келісімін қабылдамауына қарсылық

Британдық қарулы күштерін қайта қаруландыру қажеттілігі талқыланғанда, Амери көбінесе армия мәселелеріне ден қойды, ал Черчилль әуе қорғанысы туралы, ал Роджер Кейс теңіз күштері туралы сөйледі. Остин Чемберлен өмірінің соңына дейін осы топтың мүшесі болды. Черчилль ең белгілі және тиімді болғанымен, Америдің еңбегі де маңызды болды. Ол британдық армияның қажеттіліктерін жұртшылық назарында ұстау үшін құрылған Армия лигасының құрылуына жетекшілік етті. 1930 жылдары Амери, Черчилльпен бірге, Германияның бағыныш саясатын қатысты сынады; олар жиі өз партияларын ашық түрде сынады. Бұрынғы Колониялар және Доминиондар хатшысы болғандықтан, ол доминиондардың пікірлерін жақсы білді және Невилл Чемберленнің мұқият қарастырған Германияның колонияларын қайтару туралы ұсынысына қарсы болды. Қайта қарулану мәселесінде Амери тұрақты болды. Ол шығындарды арттыруды, сондай-ақ жоғары деңгейдегі кабинеттік лауазым құру арқылы басымдықтарды қайта қарауды ұсынды, бұл жалпы қорғаныс стратегиясын әзірлеуге мүмкіндік береді, соның арқасында арттырылған шығындар тиімді жұмсалатын еді. Ол бұл лауазымға өзінің немесе Черчилльтің тағайындалуын қалады. Қорғаныс координациясы жөніндегі министр лауазымы құрылып, саяси беделі жоқ сэр Томас Инскипке берілгенде, ол бұл әзіл деп есептеді. Соғыс басталғанда Амери Германияға қарсы Кеңес Одағымен ынтымақтастыққа қарсы болды. Ол өмір бойы коммунизмге қарсы болды. Чемберлен Мюнхенге ұшуға кеткенін жариялағанда, Амери парламент мүшелерінің төртеуінің бірі ғана отырып қалды (қалғандары Черчилль, Энтони Иден және Гарольд Николсон). Амери 1930 жылдары Черчилльтен өзгеше, нацистік Германияның күшеюіне қарсы тұру үшін фашистік Италиямен одақ құруға үміттенді. Оның пікірінше, Ұлыбритания, Франция және Италияның біріккен күштері Германияның Австрияны, әсіресе Чехословакияның қолдауымен басып алуына жол бермес еді. Сондықтан ол Италияның Эфиопияға қойған талаптарын мойындауға келісті. 1935 жылы «Стреза фронты» құрылды, бірақ ол 1936 жылы Эфиопияға шабуыл жасағаны үшін Италияға экономикалық санкциялар салған Ұлыбританияның шешімінің Италияны Германияның құшағына итергенін санады.

In the debates on the need for an increased effort to rearm British forces, Amery tended to focus on army affairs, with Churchill speaking more about air defence and Roger Keyes talking about naval affairs. Austen Chamberlain was, until his death, a member of the group as well. While there was no question that Churchill was the most prominent and effective, Amery's work was still significant. He was a driving force behind the creation of the Army League, a pressure group designed to keep the needs of the British Army before the public. In the 1930s Amery, along with Churchill, was a bitter critic of the appeasement of Germany; they often openly attacked their own party. Being a former Colonial and Dominions Secretary, he was very aware of the views of the dominions and strongly opposed returning Germany's colonies, a proposal seriously considered by Neville Chamberlain. On the rearmament question, Amery was consistent. He advocated a higher level of expenditure, but also a reappraisal of priorities through the creation of a top level cabinet position to develop overall defence strategy so that the increased expenditures could be spent wisely. He thought that either he or Churchill should be given the post. When the post of Minister for Co ordination of Defence was finally created and given to a political lightweight, Sir Thomas Inskip, he regarded it as a joke. When war came Amery opposed cooperation with the Soviet Union against Germany. He was a lifelong anticommunist. When Chamberlain announced his flight to Munich to the cheers of the House, Amery was one of only four members who remained seated (the others were Churchill, Anthony Eden, and Harold Nicolson). Amery differed from Churchill in hoping throughout the 1930s to foster an alliance with fascist Italy to counter the rising strength of Nazi Germany. A united front of Britain, France, and Italy would, he felt, have prevented a German occupation of Austria, especially with Czechoslovakia's support. He thus was for appeasing Italy by tacitly conceding its claims to Ethiopia. A start was made in the so called Stresa Front of 1935, but he felt that Britain's decision to impose economic sanctions on Italy, for invading Ethiopia in 1936, drove Italy into the arms of Germany.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Амери екінші дүниежүзілік соғыстың басында, Төменгі палатада болған екі жоғары драматизмге толы оқиғасымен танымал. 1939 жылдың 2 қыркүйегінде Невилл Чемберлен палатадағы пікірталаста сөйлегенде, Польшаға шабуыл жасаған жағдайда да Германияға бірден соғыс жарияламағанын күшті түрде білдірді. Америге бұл қатты ашу келтірді, ал Чемберленді көптеген қатысушылар британ халқының көңіл-күйімен байланысы жоқ деп санайтын. Еңбек партиясының басшысы Клемент Аттли қатыспағандықтан, Артур Гринвуд оның орнына тұрып, Еңбек партиясынан сөйлейтінін жариялады. Сонда Амери: «Артур, Англия үшін сөйле!» – деп айғайлады. Бұл Чемберленнің мұндай іс жасамайтынын анық көрсетті. Екінші оқиға 1940 жылы Норвегия жөніндегі пікірталаста болды. Әскери және теңіздік апаттар туралы бірқатар хабарламалар жасалғаннан кейін, Амери Чемберлен үкіметін қатты сынға алған бір сөз сөйледі, соңында Оливер Кромвельдің сөздерін келтірді: «Сіздер бұл жерде тым ұзақ отырыпсыз, жасаған жақсылықтарыңыздан гөрі зияныңыз көп болды. Кетіңіздер, мен сіздермен аяқтаймын. Құдай атынан, кете беріңіздер!» Ллойд Джордж кейіннен Америге 50 жыл ішінде оның сөйлеген сөзімен теңдесе алатын аз ғана сөз естігенін, ал олардың ешқайсысының осындай драматизмге толы мәресі болмағанын айтты. Пікірталас нәтижесінде 42 консервативті парламент мүшесі Чемберленге қарсы дауыс берді, ал 36-сы дауыс беруден бас тартты, бұл консервативтік үкіметтің құлауына және Черчилль басшылығымен ұлттық үкімет құрылуына әкелді. Амери өзінің күнделігінде бұл сөздің Палатада жақсы қабылданып, пікірталас нәтижесіне әсер еткенін жазды.

Үндістан мен Мьянма үшін мемлекеттік хатшы

Черчилльтің соғыс министрлігі кезінде Амери, Черчилль мен Амери Үндістанның тағдыры жөнінде ұзақ уақыттан бері келіспесе де, Үндістанның мемлекеттік хатшысы болды. Ол кішкентай Соғыс кабинетінің құрамына кірмегеніне көңілі қалды, бірақ өзіне ұсынылған қызметте бар күшімен еңбек етуге бел буды. Черчилльдің келісімсіздігі оны үнемі мазалады, ал естеліктерінде Черчилльтің "Үнді мәселесін Джордж III американдық колониялар туралы білгендей" білгенін жазды. Амери 1943 жылғы Бенгалия ашаршылығын зерттеуге қарсы болды, себебі саяси салдары "апатты" болуы мүмкін деп ойлады. 1944 жылы оның кеңесіне қарамастан, Аштық жөніндегі тергеу комиссиясы құрылды.

Соңғы жылдар

1945 жылғы жалпы сайлауда Амери лейборист Перси Шурмерге депутаттығынан жеңіліп қалды. Оған пэрлік ұсынылды, бірақ ол бас тартты, себебі бұл оның ұлы Джулианның Парламенттегі саяси мансабын үзуі мүмкін еді. Дегенмен, ол Құрмет орденінің мүшесі аталды. Зейнетке шыққан соң Амери үш томдық "Менің саяси өмірім" автобиографиясын жариялады (1953–1955 жж.).

Мұра

Өзінің саяси мансабы бойында Амери империялық бірлікті жақтады, өйткені ол Ұлыбритания империясын әлемдегі әділеттілік пен прогрестің күші ретінде қарастырды. Ол доминиондардың туыстық байланыс, сауда, қорғаныс және империяға деген ортақ мақтаныш арқылы Ұлыбританиямен байланысты тәуелсіз елдерге айналуын ынталандырды. Ол, әсіресе Үндістанның, колониялардың да сондай мәртебеге бірте-бірте қол жеткізуін қолдады. Бұл тұрғыда ол Черчилльтен ерекшеленді, Черчилль еркін сауданы жақтағандықтан империяға осылайша қызығушылық танытпады, ал Ұлыбританияның өзінің үлкен держава ретіндегі мәртебесіне көбірек мән берді. Амери Ұлыбританияның өзінің үлкен держава ретіндегі позициясын сақтап тұруға жеткіліксіз күшті екенін сезінді. Амери 1920-1930 жылдар аралығында империялық мәселелерде өте белсенді болды. 1924 жылдан 1929 жылға дейін ол колониялық істер және доминиондармен қарым-қатынастарды басқарды. 1930 жылдары ол Империялық өнеркәсіптер қауымдастығының мүшесі болды және 1936 жылы Жозеф Чемберленнің туғанына 100 жыл толуына арналған Корольдік Альберт залындағы империяны тойлауға арналған ірі митингтің бас ұйымдастырушысы болды. Амери 1936-1938 жылдар аралығында шамамен 200-ге жуық жиын өткізді, олардың көп бөлігі империялық тақырыптарға, әсіресе Империялық артықшылықтарға арналды. Амери АҚШ президенті Франклин Рузвельт әкімшілігіне сенімсіздікпен қарады. Ол Канадаға империялық еркін саудаға қарсы тұру үшін жасалған американдық қысымға наразылық білдірді. Бұл қысым Канаданың консервативті премьер-министрі Ричард Бедфорд Беннетт билікте болғанда сәтсіз аяқталды, бірақ Беннетт 1935 жылғы сайлауда жеңілгеннен кейін оның либералды ізбасары Уильям Лайон Маккензи Кинг американдықтарға көбірек бейімделді. Амери Ұлыбритания мен жаңадан тәуелсіз Британ доминиондарын ортақ тарифтік кедергі арқылы сауда арқылы біріктіріп, АҚШ-тан алшақтатуды қалады. Ол Американың Британ империясына қатысты ниеттерін күдіспен қарады. Ол 1945 жылы сайланған Лейбористік үкіметтің Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-қа берген сауданы либерализациялау туралы Черчилльдің уәделеріне қарсы тұрады деп үміттенді. Америдің үміті ішінара расталды, өйткені Атли үкіметі, американдықтардың қысымымен, Империялық/Комонвелл артықшылықтарын сақтап қалуға талап етті, бірақ оның ауқымын шектеуді мойындады және одан әрі кеңейтуге уәде берді.

Throughout his political career, Amery was an exponent of Imperial unity, as he saw the British Empire as a force for justice and progress in the world. He strongly supported the evolution of the dominions into independent nations bound to Britain by ties of kinship, trade, defence and a common pride in the Empire. He also supported the gradual evolution of the colonies, particularly India, to the same status, unlike Churchill, a free trader, who was less interested in the Empire as such and more in Britain itself as a great power. Amery felt that Britain itself was too weak to maintain its great power position. Amery was very active in imperial affairs during the 1920s and 1930s. He was in charge of colonial affairs and relations with the dominions from 1924 to 1929. In the 1930s, he was a member of the Empire Industries Association and a chief organiser of the huge rally celebrating the empire at the Royal Albert Hall in 1936 marking the centenary of Joseph Chamberlain's birth. Amery maintained a very busy speaking schedule, with almost 200 engagements between 1936 and 1938, many of them devoted to imperial topics, especially Imperial Preference. Amery distrusted the administration of US President Franklin Roosevelt. He resented American pressure on Canada to oppose imperial free trade. While that pressure was unsuccessful as long as Canadian Conservative Prime Minister Richard Bedford Bennett was in power, after Bennett lost the 1935 election his Liberal successor William Lyon Mackenzie King adopted a more pro American stance. Amery wanted to keep the UK and the newly independent British Dominions united by trade behind a common tariff barrier and away from the United States. He viewed American intentions regarding the British Empire with increasingly grave suspicion. He hoped the Labour government elected in 1945 would resist promises of trade liberalisation made by Churchill to the United States during the Second World War. Amery's hopes were partially vindicated when the Attlee government, under intense American pressure, insisted upon the continuation of Imperial/Commonwealth Preference but conceded its more limited scope and promised against further expansion.

Жеке өмір

Амери белгілі спортшы болған, әсіресе альпинист ретінде танымал. Ол алпыс жасына жеткенше де тауға шығуды жалғастырды, әсіресе Швейцария Альпісінде, сондай-ақ Баварияда, Австрияда, Югославияда, Италияда және Канаданың Роки тауларында – сол жерде Амери тауы оның құрметіне аталған. Ол шаңғы тебуді де ұнатқан. Ол Альпілік клубтың мүшесі болды (1943–1945 жылдары оның президенті болды) және Афинеум мен Карлтон клубтарында да мүшелік етті. Ол Дөңгелек үстелдің рыцарьларының аға вице-президенті болды. 1910 жылдың 16 қарашасында Амери Флоренс Гринвудқа (1885–1975) үйленді, ол канадалық адвокат Джон Хамар Гринвудтың қызы және 1-ші виконт Гринвудтың інісі Хамар Гринвудтың сіңлісі болған. Ол көбінесе Бридди есіммен танымал болды. Олардың екі ұлы болды. Олардың үлкен ұлы Джон Амери (1912–1945) нацистік көзқарастарды ұстанды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Германиядан үгіт таратып, бірнеше британдық әскери тұтқынды неміс бақылауындағы Британдық еркін корпусына қосылуға ықпал етті. Соғыстан кейін ол мемлекетке опасыздық жасады деген айып тағылып, кінәсін мойындап, дарға асылды. Оның әкесі редакторлардың рұқсатымен «Кім кімде» жазылған өзі туралы мәліметті «бір ұлы» деп өзгертті. Драматург Рональд Харвуд Лео мен Джон Амери арасындағы қарым-қатынасты «Англиялық трагедия» (2008) пьесасында зерттеді және әкесі өзінің еврей тегінің бір бөлігін жасырғаны ұлының тағдыры үшін маңызды деп есептеді. Америдің кіші ұлы Джулиан Амери (1919–1996) Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Корольдік әуе күштерінде, содан кейін Британ армиясында қызмет етті, ал кейін консервативті саясаткер болды. Ол Гарольд Макмиллан мен сэр Алек Дуглас Хоум үкіметтерінде авиация министрі (1962–1964) қызметін атқарды, сондай-ақ Эдвард Хит кезінде кіші министрлік лауазымда болды. Ол Макмилланның қызы Кэтринге үйленді. Амери әкесінің туған ауылы Ластлидегі Сент-Джон Баптист шіркеуінің маңында жерленген, ал шіркеу ішінде оны еске алуға арналған әсем тақта орнатылған.