Кіріспе

Адамда кездесетін сүтқоректілер ақуызы Серотонин тасымалдаушысы (SERT немесе 5-HTT) – натрийге тәуелді серотонин тасымалдаушысы және 6-шы ерітілген тасымалдаушылар отбасының 4-ші мүшесі ретінде де белгілі. Бұл ақуыз адамда SLC6A4 генімен кодталған. SERT – серотонинді синаптық кеңістіктен пресинаптикалық нейронға қайта сіңіру арқылы серотониннің қайта қабылдануы процесін қамтамасыз ететін моноамин тасымалдаушы ақуызының бір түрі. SERT ақуызының серотонинді тасымалдауы серотониннің әсерін тоқтатып, оны натрийге тәуелді механизм арқылы қайта пайдалануға мүмкіндік береді. Көптеген антидепрессанттар, оның ішінде SSRI және трициклді антидепрессанттар класына жататындары, SERT-ке байланысып, серотонинді қайта қабылдауды төмендету арқылы әрекет етеді. Бұл натрий:нейротрансмиттер симпортерлер отбасының мүшесі. Осы геннің промотор аймағындағы қайталану ұзындығының полиморфизмі серотонинді қабылдау жылдамдығына әсер ететіні және кенеттен нәрестелер өлімі синдромы, Альцгеймер ауруымен ауыратын науқастардың агрессивті мінез-құлқы, жарақаттан кейінгі стресс бұзылысы және эмоционалдық жарақат алған адамдардың депрессияға бейімділігіне ықпал етуі мүмкін екені көрсетілген.

Әрекет ету механизмі

Серотонинді қайта қабылдау транспортерлері цитоплазмадағы калий ионының концентрациясына және жасуша сыртындағы сұйықтықтағы натрий және хлорид иондарының концентрациясына тәуелді. Серотонин тасымалдаушысының қалыпты жұмыс істеуі үшін натрий-калий аденозин трифосфатазасы құратын мембраналық потенциал қажет. Серотонин тасымалдаушысы бірінші кезекте натрий ионына, одан кейін серотонинді, сосын хлорид ионына байланысады; мембраналық потенциалдың көмегімен ол жасушаның ішіне бұрылып, бұрын байланысқан барлық элементтерді босатады. Цитоплазмада серотонин босатылғаннан кейін калий ионы транспортерге байланысады, ол енді белсенді күйіне оралып, кері қайта бұрылуы мүмкін.

Функция

Серотонин тасымалдаушы серотонинді синаптық кеңістіктен синаптық түйіндерге қайтарады. Осылайша, ол серотониннің әсерін тоқтатады және бір мезгілде пресинаптикалық нейронға оны қайта пайдалануға мүмкіндік береді. Гипертония және жалпы әлеуметтік фобия. Серотонин тасымалдаушысы тромбоциттерде де кездеседі; онда серотонин қантамырларды тарылтатын зат ретінде әрекет етеді. Сондай-ақ, ол тромбоциттердің жиналуын күшейту үшін сигналдық молекула болып табылады.

Фармакология

1995 және 1996 жылдары Еуропа ғалымдары SLC6A4 геніндегі серотонин тасымалдаушысының полиморфизмі 5 HTTLPR-ді анықтады. 1996 жылдың желтоқсан айында Психиатрия, психология және нейроғылым институтының Д.А. Коллиер басқаратын зерттеушілер тобы «Молекулалық психиатрия» журналында өздерінің зерттеулерін жариялады, онда «5 HTTLPR-ге тәуелді функционалдық 5 HTT экспрессиясының өзгеруі әсерлі бұзылыстарға қатысты генетикалық сезімталдық факторы болуы мүмкін» делінген. SERT плазмалық мембранадан 12 рет өтеді. Ол NE, DA, SERT моноамин тасымалдаушылар отбасысына жатады. Транспортерлер психикалық ауруларды емдеуге арналған препараттар үшін маңызды орындар болып табылады. Серотониннің транспортерлерге байланысуын азайтатын препараттар (серотониннің кері қабылдау ингибиторлары немесе СҚҚИ) психикалық бұзылыстарды емдеу үшін қолданылады. Серотониннің селективті кері қабылдау ингибиторы (ССҚИ) флуоксетин және трициклді антидепрессант (ТҚА) кломипрамин – серотониннің кері қабылдау ингибиторларының мысалдары. Гомологты бактериялық транспортер, LeuT-тің құрылымдары анықталғаннан кейін, трициклді антидепрессанттармен бірге клеткадан тыс кеңістіктен орталық субстратқа дейінгі вестибюльде кристалдағанда, бұл байланысу орны SERT-те де антидепрессанттармен байланысуға қатысты маңызды орынды білдіреді деген қорытындыға келді. Алайда, SERT-ті зерттеу нәтижесінде трициклді антидепрессанттар мен селективті серотониннің кері қабылдау ингибиторлары субстрат байланысу орнымен қабаттасатын орталық байланысу орнына байланысатыны анықталды. Дрозофила дофамин транспортері, SERT-ке ұқсас фармакологиялық қасиеттерге ие, трициклді антидепрессанттармен кристалданып, субстрат байланысу орны антидепрессант байланысу орны болып табылатын бұрынғы тұжырымды растады.

rs25532

rs25532 – 5 HTTLPR сайтының жанында орналасқан SNP (C>T). Ол обсессивтік-компульсивті тәртіпсіздікпен (ОКТ) байланысты зерттелген.

I425V

I425V – тоғызыншы экзонның сирек кездесетін мутациясы. 2003 жылы Жапония және АҚШ зерттеушілері бұл генетикалық өзгерісті бір-бірімен байланысы жоқ, ОКР-мен ауыратын отбасыларда тапқандарын және оның тасымалдаушы функциясының бұзылуына және реттелуіне әкелетінін хабарлады. Бұл мутацияға ұшыраған кейбір пациенттердің сол геніндегі екінші вариант генетикалық "қос соққы" құрайды, бұл биохимиялық әсерлердің күшеюіне және симптомдардың ауырлауына себеп болады.

STin2дегі VNTR

Тағы бір кодталмаған полиморфизм – екінші интрон ішіндегі ВНТР (STin2). 2005 жылғы зерттеуде ол үш аллельмен кездесті: 9, 10 және 12 қайталану. Мета-талдау көрсеткендей, STin2 ВНТР полиморфизмінің 12 қайталану аллелінің шизофрениямен әлсіз (қатынас коэффициенті 1,24), бірақ статистикалық тұрғыдан маңызды байланысы бар. 2008 жылғы мета-талдау STin2 ВНТР полиморфизмі мен аутизмнің арасында маңызды жалпы байланыс жоқ екенін анықтады. Бұл полиморфизм тұлғалық қасиеттермен де байланысты, 2008 жылғы ресейлік зерттеуде STin2.10 аллелі бар адамдардың Эйзенк тұлғалық сауалнамасы бойынша невротизм көрсеткіштері төмен екендігі анықталды.

Нейросуретке түсіру

Серотонин тасымалдаушысының мидағы таралуын позитрондық эмиссиялық томография арқылы DASB және DAPP деп аталатын радиолигандтарды пайдалану арқылы бейнелеуге болады; адам миындағы осындай алғашқы зерттеулер 2000 жылы жарияланды. DASB және DAPP – серотонин тасымалдаушысы үшін жалғыз радиолиганд емес. Олардан басқа көптеген түрлері бар, ең танымалдарының бірі – йод-123 изотопымен бірге қолданылатын β CIT радиолиганды, ол 1993 жылы «Journal of Neural Transmission» журналында жарияланған мақалада сипатталғандай, бір фотонды эмиссиялық компьютерлік томография (SPECT) арқылы миды сканерлеу үшін пайдаланылады. 2006 жылы радиолигандтар жас, жыныс немесе генотип сияқты факторлардың серотонин тасымалдаушысымен байланысу деңгейіне әсер ететінін анықтау үшін қолданылды. 2007 жылы қайта қарастырылған NEO тұлғалық инвентары бойынша невротизм көрсеткіші жоғары салауатты адамдарда таламуста серотонин тасымалдаушысымен байланыс деңгейі жоғары екені анықталды.

Нейросуретке түсіру және генетика

Серотонин тасымалдаушысын зерттеулер нейросуретке түсіру және генетикалық әдістерді біріктірді, мысалы, воксельдік морфометрия зерттеуі 5-HTTLPR полиморфизмінің қысқа аллельін тасымалдаушыларында, ұзақ/ұзақ генотипі бар субъектілерге қарағанда, перигенуальді алдыңғы цингуляциялық қабықта және миндальда сұр заттың азайғанын көрсетті.