Кіріспе

XII-XI ғасырлар б.з.д. Ассирия патшасы Тиглат Пилезер I (ассирия тілінде Тиглат Пилезер I) – орта ассириялық кезеңде (б.з.д. 1114–1076 жж.) билеген патша. Жорж Рудың айтуынша, Тиглат Пилезер «Шамши Адад I заманындағы екі-үш ұлы ассириялық патшаның бірі» болған. Ол «кең ауқымды әскери жорықтарымен, құрылыс жұмыстарына деген ынтасымен және клинопись тақташаларын жинақтауымен» белгілі болды. Оның тұсында Ассирия Ежелгі Таяу Шығыстың жетекші күшіне айналды, және бұл мемлекет келесі бес жүз жыл бойы осы позициясын сақтап келді. Ол Ассирияның билігін Анатолия және Сирияға, сондай-ақ Жерорта теңізінің жағалауларына дейін кеңейтті. Оның сақталған жазуларынан оның өзінің қол астындағылары мен жауларында қорқыныш сезімін қасады түргені көрінеді. Тиглат Пилезер I-нің билеуінің бастапқы кезеңі әскери науқандарға белсенді қатысумен сипатталды, бұл орта ассириялық кезеңнен аударма мәтіндерінен көрініп тұр. Бұл мәтіндер «соғыстың дұрыстығын дәлелдеуге» арналған деп есептелді. Тиглат Пилезер I тұсында аз ғана әдеби мәтіндер сақталған болса да, оның билеуі ақпаратты жазуға, соның ішінде оның әскери жорықтарына қатысты мәліметтерді тіркеуге ықпал еткенін көрсететін дәлелдер бар. Тиглат Пилезердің билеуінің соңында әдеби мәтіндер «жинақталған мәтіндер» түрінде болды, олар оның билеуі туралы мүмкіндігінше көп ақпаратты сақтауға және оны мұрагеріне тапсыруға бағытталған.

Үгіт-насихат

Ашшур реш Иши I-нің ұлы, ол б.з.д. 1115 жылы таққа отырды және ең ұлы ассириялық жаулап алушылардың бірі болды. Тиглат Пилесер I өзін "әлемнің теңдесі жоқ патшасы, төрт жақтың патшасы, барлық билеушілердің патшасы, иелердің иесі, оның қаруларын Ашшур құдайы кезеп, төрт жақты билеу үшін оның атын мәңгілікке жариялады – жау жерін жаңбыр секілді жабатын сұлу от" деп атады. Өзінің осы көзқарасымен қатар, ол көптеген жерлерді басып алудың қатыгездігін көрсетті және жаулап алынған халықтарға қарсы саяси құрал ретінде кепілдерді, кейде балаларды алғаш рет талап еткен ассириялық патша болды. Арамалықтар негізінен Орта ассирия империясының (б.з.д. 1365–1050) билігінде болған аймақта пайда болды және Евфраттан батысқа орналасқан ассириялық мемлекетке жылдам қауіп төндірді. Бұл қауіпті жою үшін Тиглат Пилесер I арамалықтардың аумағына көптеген жорықтар жасады, бірақ ассириялық жазбалардағы жорықтардың саны ассириялық әскердің арамалықтарға билік етуде немесе үстемдік орнатуда сәтсіз болғанын көрсетеді. Кейбір ғалымдар осы кезде арамалықтардың Ниневиді басып алғанын айтады. Б.з.д. 11 ғасырда Ассирия құлдырауға ұшырады, бұл жаңадан пайда болған арамалықтардың шабуылдарынан туындаған болуы мүмкін, бұл арамалықтарға Левант аймағында мемлекеттер құруға және осы уақытта Ассирия аумағына, мысалы Хабур аңғарына елеулі кеңейімдер жасауға мүмкіндік берді. Ассирия сол кезде Евфраттан шығысқа қарай кеңеюге шамасы келмеді. Жерорта теңізіне апаратын жол Евфрат пен Сажур өзендерінің қосылған жеріндегі Хетт қаласы Питруды бағындыру арқылы қамтамасыз етілді; содан кейін ол Губалға (Библос), Сидонға және, ақырында Арвадқа барды, онда ол Жерорта теңізінде саяхаттау үшін кемеге отырды, онда ол теңізде нахиру, яки "теңіз жылқысын" (А. Лео Оппенхайм оны нарвал деп аударады) өлтірді. Басты пікір бойынша, Ассирияның астанасы Ашурда Ашур және Хадад құдайларының ғибадатханасын қалпына келтіру оның бастамаларының бірі болды. Сондай-ақ, ол шетелдік ағаштар мен өсімдіктермен парктер мен бақтарды жасаған алғашқы ассириялық патшалардың бірі деп саналады. Оның билігінің соңғы кезеңінде арамалық тайпалары оның мемлекетіне қысым көрсеткендіктен, билігі әлсіреген сияқты. Ол б.з.д. 1076 жылы қайтыс болды және оның орнын ұлы Ашарид Апал Экур бағындырды. Кейінгі патшалар Ашур бел-кала және Шамши Адад IV да оның ұлдары болды.

Жылнамалар мен мәтіндер

Тиглат Пилезердің I "бесінші жылнамаларындағы" жазбалары формасы бойынша әртүрлі болды, призмалардағы жазулардан бастап тақташалардағы клинопись жазуларына дейін. А.0.87. i (немесе RIMA 2) көп қырлы 8 жақты призмаға жазылған және Марко Де Одориконың айтуынша, "параграфтар көлденең сызықтармен бөлінген және кіріспе бөлімдері "менің билік жылнамасымда" деп басталады" деген ерекшеліктеріне байланысты, оңай анықталатын 6 әскери науқанды қамтиды. Бұл мүсіндер негізінен "патшалық кіреберісті" безендіру үшін қолданылды, және Тиглат Пилезердің I ұлы Ашшур-бел-кала әкесі қайтыс болғаннан кейін осы дәстүрді жалғастырды. Өз халқы ешқашан көрмеген жануарлардың мүсіндерін қойғаннан өзге, Тиглат Пилезер I соғыс науқандарынан тірі жануарларды, оның ішінде жабайы бұқалардың бұзауларын және пілдерді әкеліп қайтты.