Томас Джефферсонның «Назареттің Исасының өмірі мен әдептері» кітабы

Кіріспе

1820 жылы Томас Джефферсон құрастырған кітап

Назареттік Исаның өмірі мен адамгершілігі, көбінесе Джефферсон Киелі кітабы деп аталатын бұл кітап, Томас Джефферсон құрастырған екі діни еңбектің бірі. Джефферсон қолжазбаларды жинақтады, бірақ оларды жариялаған жоқ. Біріншісі, "Назареттік Исаның философиясы", 1804 жылы аяқталды, алайда бүгінгі күні оның бірде-бір көшірмесі сақталмаған. Екіншісі, "Назареттік Исаның өмірі мен адамгершілігі", 1820 жылы Жаңа өсиеттен алынған көптеген бөлімдерді қырқып, жабыстырып, пышақ пен желім арқылы жасалды. Бұл – Исаның ілімдерінен жасалған құрастырма. Джефферсонның жасаған жинағында Исаның барлық ғажайыптары және құдайлық сипаттамалары, соның ішінде төртінші Інжілдегі қайта тірілу және басқа да ғажайыптар туралы айтылған бөлімдер, Исаны құдай ретінде бейнелейтін үзінділер жоқ.

Алдын ала жоба

1803 жылы Джозеф Пристлиге жазған хатында Джефферсон өзінің «христиандық жүйе» туралы көзқарасын Бенджамин Рашпен 1798–99 жылдары болған әңгімеде жазу идеясын ойлап тапқанын айтты. Ол ежелгі философтардың моральдық принциптерін қарастырудан бастауды, содан кейін «иудейлердің деизмі мен этикасына» көшуді және «өзінің құдайлығы туралы мәселені қалдырып», Иса үйреткен «таза деизм қағидаларымен» аяқтауды ұсынды. Джефферсон өзінің уақыты жеткіліксіз екенін түсіндіріп, осы жұмысты орындауға ең лайықты адам ретінде Пристлиге тапсырды. Джефферсон 1804 жылы «Назареттік Исаның философиясы» кітабын жазды, ол «Назареттік Исаның өмірі мен адамгершілігі» кітабына кіріспе болды және бұл мақсатына жете алмады. Ол Джон Адамсқа 1813 жылғы 12 қазанда жазған хатында былай деді: «Исаның аузынан шыққан ілімдерді бала да түсіне алады». Ол бұл ілімдерді «оқу-жазу білмейтін елшілер, елшілердің аталары және бірінші ғасырдың христиандары ұстанған» деп түсіндірді. Джефферсон өзінің еңбегін ешқашан Киелі кітап деп атаған жоқ, ал 1804 жылғы нұсқаның толық атауы «Назареттік Исаның философиясы, Матай, Марк, Лұқа және Жохан баяндаған өмірі мен ілімдерінен алынған; Үндістердің пайдалануы үшін Жаңа өсиеттің қысқартылған нұсқасы, олардың түсінігіне жетпейтін фактілер мен сенімдерден таза». Джефферсон бұл ертерек нұсқаға, ол тек Исаның моральдық үйретімдерін жинақтағандықтан, жиі наразылық білдірді. «Назареттік Исаның өмірі мен адамгершілігі» еңбегі – оның одан мұқият жинақталған басылымды шығару арманының орындалуы, онда Исаның өмірінен белгілі болған нәрселер, оның істері оның үйретімдерінің бейнесі болған.

Мазмұны

Жездел және желім қолданып, Джефферсон 1794 жылғы екі тілдегі латын және грек нұсқасынан таңдап алынған өлеңдерді кесіп, біріктірді. Ол Платин полиглотының, француз Женева Киелі кітабының және Матай, Марқа, Лұқа және Жохан Евангелияларының король Яков нұсқасының мәтінін қолданып, оларды хронологиялық тәртіппен реттеді – бір мәтіннен алынған үзінділерді екіншісімен біріктіре отырып, біртұтас баяндама жасады. Осылайша ол Лұқа 2 және 3-тарауларынан бастап, содан кейін Марқа 1 және Матай 3-тарауларымен жалғастырды. Ол өзі таңдаған өлеңдердің тізімін, осы баяндамада қолданылған Евангелистердің мәтіндерінің кестесін және олардың ретін көрсетті. Оның табиғаттанушылық көзқарасына және ниетіне сәйкес, Джефферсонның мұқият өңделген жинағында көптеген табиғаттан тыс оқиғалар қамтылмады. Пол К. Конкин былай деді: «Исаның үйретіктерінде ол оның жұмсақ насихаттарына (Таудағы уағыз) және ең есте қаларлық параболаларына назар аударды. Соның нәтижесінде, біртұтас, бірақ кейбір жерлерінде түйінделген өмірбаян пайда болды. Егер кереметті жою қажет болса, Джефферсон мәтінді тіпті өлеңнің ортасында да кесіп тастауға дайын болды». Тарихшы Эдвин Скотт Гаустад түсіндірді: «Егер кереметке моральдық сабақ енгізілген болса, онда сабақ Джефферсонның жазбаларында сақталды, бірақ керемет жоқ. Тіпті мұқият қайшымен немесе жезделмен кесу қажет болған жағдайда да, Джефферсон Исаның шаман немесе сенім арқылы емдеуші емес, ұлы моральдық ұстаз рөлін сақтап қалуға тырысты». Сондықтан «Назареттік Исаның өмірі мен мінез-құлқы» еңбегі Исаның тууы туралы баяндамамен басталады, бірақ ол кездегі періштелер туралы еске салмайды, сондай-ақ шежірелер мен пайғамбарлықтар да келтірілмейді. Оның жинағында кереметтер, Үштік және Исаның құдайлығы туралы сілтемелер, Исаның қайта тірілуі де жоқ. Жұмыс мына сөздермен аяқталады: «Енді, Оны айқышқа шегелеген жерде бақ болды; ал бақта ешбір адамның жатпаған жаңа қабір болды. Сонда олар Исаны сол жерге қойды. Содан кейін қабірдің аузын үлкен таспен жауып, кетіп қалды». Бұл сөздер Киелі кітаптағы Жақия 19-тарауының соңына сәйкес келеді.

Using a razor and glue, Jefferson cut and pasted his arrangement of selected verses from a 1794 bilingual Latin/Greek version using the text of the Plantin Polyglot, a French Geneva Bible and the King James Version of the gospels of Matthew, Mark, Luke, and John in chronological order—putting together excerpts from one text with those of another to create a single narrative. Thus he begins with Luke 2 and Luke 3, then follows with Mark 1 and Matthew 3. He provides a record of which verses he selected, and of the order he chose in his Table of the Texts from the Evangelists employed in this Narrative and of the order of their arrangement. Consistent with his naturalistic outlook and intent, most supernatural events are not included in Jefferson's heavily edited compilation. Paul K. Conkin states that "For the teachings of Jesus he concentrated on his milder admonitions (the Sermon on the Mount) and his most memorable parables. What resulted is a reasonably coherent, but at places oddly truncated, biography. If necessary to exclude the miraculous, Jefferson would cut the text even in mid verse." Historian Edwin Scott Gaustad explains, "If a moral lesson was embedded in a miracle, the lesson survived in Jeffersonian scripture, but the miracle did not. Even when this took some rather careful cutting with scissors or razor, Jefferson managed to maintain Jesus' role as a great moral teacher, not as a shaman or faith healer." Therefore, The Life and Morals of Jesus of Nazareth begins with an account of Jesus' birth without references to angels (at that time), genealogy, or prophecy. Miracles, references to the Trinity and the divinity of Jesus, and Jesus' resurrection are also absent from his collection. The work ends with the words: "Now, in the place where He was crucified, there was a garden; and in the garden a new sepulchre, wherein was never man yet laid. There laid they Jesus. And rolled a great stone to the door of the sepulchre, and departed." These words correspond to the ending of John 19 in the Bible.

Мақсаты

Джефферсонның Иса мен Киелі кітапқа деген қызығушылығы уақыт өте келе қалай өзгергенін түсіндіре келгенде, Марк Холоучак былай деп жазады: «Оның жастық шағының әдеби сынға ден қою кезеңі және кейінгі, есейген жылдардағы табиғи дінге бейімделу кезеңі болды деуге болады. Әдеби сын кезеңінде Джефферсонның Киелі кітапқа деген қызығушылығы сын тұрғысынан қарастырылған. Киелі кітап – миллиондаған адамдардың сөздерін сөзбен қабылдайтын маңызды әдеби шығарма, көптеген гиперболалар мен абсурдтылықтарға қарамастан. Сондықтан ол кез келген кітапқа тең, тіпті олардан да жақсы, өзінің сыншылдық дағдыларын шыңдау үшін қолайлы. Джефферсон осы тұста Лорд Болингброктың ізімен келеді, оның діни көзқарастары Джефферсон өмірінің басындағы «Әдеби жазбалар кітабында» кеңінен қамтылған. Джефферсон Епископ Джеймс Мэдисонға (1800 жылғы 31 қаңтарда) жазған хатында, саясаткер және болашақ президенттің туысы, Исаға философ ретінде қызығушылық танытады. Ол неміс философы және иллюминаттардың негізін қалаушысы Адам Вайсхаупттың сенімдері туралы жазады. «Вайсхаупт (sic) – адамның шексіз кемелденуіне сенетіндердің қатарында (сіз де білесіз, Price және Priestley (sic) да сондайлар). Ол адам уақыт өте келе өзін-өзі басқара алатындай, ешкімге зиян келтірмей, барлық жақсылықты істей алатындай, үкіметке билігін жүзеге асыруға себеп қалдырмай, саяси үкіметті қажетсіз ете алатындай кемелділікке жетеді деп ойлайды. Вайсхаупт Иса Мәсіхтің мақсаты – адамның мінез-құлқының кемелдігін арттыру болды деп есептейді. Оның ниеті – табиғи дінді қайта орнату және моральдық жарығын тарату арқылы өзімізді басқаруға үйрету. Оның қағидалары – Құдайға және жақындарымызға деген махаббат. Мінез-құлқының адалдығын үйрету арқылы ол адамдарды табиғи бостандық пен теңдікке жеткізеді деп күтеді. Ол былай дейді: «Біздің ұлы ұстазымыз – Назареттік Исадан артық ешкім азаттықтың берік негізін салған емес». Президент ретінде ол осы пікірлерін бір жылдан кейін Робинсонға жазған хатында (1801 жылғы 23 наурыз) қайталайды: «Христиан діні, оны жамылған киімдерден арылтып, өзінің игі ниетті негізін қалаушының бастапқы тазалығы мен қарапайымдылығына келтіргенде, азаттыққа, ғылымға және адам ақылының еркін кеңеюіне ең жақын дін болып табылады». Бұл хаттар Исаның өмірі мен сөздеріне республикалық үкіметтің нағыз нұсқауы ретінде зор құрметпен қарастыратынын көрсетеді. Кейбір тарихшылар Джефферсон оны өзінің қанағаттануы үшін жазғанын, христиандық сенімін өзі түсінгендей қолдайтынын айтады. Гаустад былай дейді: «Зейнеткер президент өзінің кішкентай кітабын ұйықтап жатқан әлемді дүрліксіту үшін немесе ренжіту үшін жасамады; ол оны өзі үшін, өзіне деген сенімі үшін, тыныш ұйықтау үшін және таңертең сеніммен қарсы алу үшін жазды». 1804 жылғы нұсқаның мақсаты болғанымен, «үндістердің пайдалануына» арналған екендігі туралы ешқандай жазба жоқ. Үкімет үндістер арасындағы христиандық қызметті ұзақ уақыт бойы қолдағанмен, Вирджиния штаты туралы жазбаларында Джефферсон «үнді тайпалары арасындағы мәңгілік миссияны» қолдады, кем дегенде антропологиялық қызығушылық үшін, және президент Каскаския үндістері үшін діни қызметкер мен шіркеуге қаржылық қолдау көрсетті. Бірақ Джефферсон осы еңбектерін жария етпеді. Оның орнына, ол «Назареттік Исаның өмірі мен адамгершілігі» кітабының бар екенін бірнеше достарына ғана айтты, оны түнде зейнетке шығар алдында оқығанын, себебі ол осы жобаны өте жеке және жеке деп санады. Конгресс кітапханашысы Эйнсворт Рэнд Споффорд (1864–1894) былай деді: «Оның бастапқы идеясы – Құтқарушының өмірі мен ілімдерін ұқсас үзінділерде баяндап, үндістерге дайындау болды, өйткені ол осы қарапайым форма оларға ең қолайлы деп ойлады. Бірақ, осыдан бас тартып, оның жоспарының ресми орындалуы жоғарыда сипатталған форманы алды, ол оның жеке пайдалануы үшін болды. Ол мәтіндерді салыстыруға ыңғайлы болу үшін төрт тілді қолданды. Кітапқа ежелгі әлем мен Киелі жердің картасын жапсырып, оны Жаңа өсиетті зерттеу үшін пайдаланды». Кейбіреулер 1804 жылғы атаудағы «үндістерге» сілтеме Джефферсонның федералистік қарсыластарына жасалған ишара болуы мүмкін деп болжайды, өйткені ол оларға қарсы осы тікелей емес тактиканы кем дегенде бір рет бұрын қолданған, оның екінші инаугурациялық сөйлеуінде болғандай. Немесе ол осы еңбек жарияланған жағдайда өзін қорғау үшін жасырын мақсатты көздеген болуы мүмкін. Сондай-ақ, 1804 жылғы нұсқаға сілтеме жасай келгенде, Джефферсон былай деп жазды: «Мен ешқашан осыдан да әдемі немесе құнды этикалық нәрсені көрген емеспін; бұл менің нағыз христиан екенімді, яғни Исаның ілімдерінің шәкірті екенімді дәлелдейтін құжат».

Commenting on how Jefferson's interest in Jesus and the Bible changed over time, Mark Holowchak writes that "[t]here is what might be called his literary criticism phase of his salad years and his naturalized religion phase of his later, more mature years. In his literary criticism phase, Jefferson's interest in the Bible is critical The Bible is a significant work of literature that is taken literally by millions, in spite of numerous hyperboles and absurdities. Thus, it is as good a book as any, and much better than most, on which to hone one's critical skills." Here Jefferson follows the lead of Lord Bolingbroke whose religious views Jefferson commonplaced abundantly earlier in life in his Literary Commonplace Book. In a letter to Bishop James Madison (31 Jan. 1800), cousin to the politician and future president of the same name, Jefferson expresses keen interest in Jesus as philosopher. He writes of the beliefs of German philosopher and founder of Illuminism, Adam Weishaupt. "Wishaupt [sic] is among those (as you know the excellent Price and Priestly [sic] also are) who believe in the indefinite perfectibility of man. he thinks he may in time be rendered so perfect that he will be able to govern himself in every circumstance so as to injure none, to do all the good he can, to leave government no occasion to exercise their powers over him, & of course to render political government useless. Wishaupt believes that to promote this perfection of the human character was the object of Jesus Christ. that his intention was simply to reinstate natural religion, & by diffusing the light of his morality, to teach us to govern ourselves. his precepts are the love of god & love of our neighbor. and by teaching innocence of conduct, he expected to place men in their natural state of liberty & equality. he says, no one ever laid a surer foundation for liberty than our grand master, Jesus of Nazareth." As president, he expresses those sentiments in a letter to Robinson over a year later (23 Mar. 1801). "The Christian religion, when divested of the rags in which they have enveloped it, and brought to the original purity and simplicity of its benevolent institutor, is a religion of all others most friendly to liberty, science, and the freest expansion of the human mind." The letters intimate great appreciation of the life and words of Jesus as the true cynosure of republican government. It is understood by some historians that Jefferson composed it for his own satisfaction, supporting the Christian faith as he saw it. Gaustad states, "The retired President did not produce his small book to shock or offend a somnolent world; he composed it for himself, for his devotion, for his assurance, for a more restful sleep at nights and a more confident greeting of the mornings." There is no record of this or its successor being for "the Use of the Indians", despite the stated intent of the 1804 version being that purpose. Although the government long supported Christian activity among Indians, and in Notes on the State of Virginia Jefferson supported "a perpetual mission among the Indian tribes", at least in the interest of anthropology, and as President sanctioned financial support for a priest and church for the Kaskaskia Indians, Jefferson did not make these works public. Instead, he acknowledged the existence of The Life and Morals of Jesus of Nazareth to only a few friends, saying that he read it before retiring at night, as he found this project intensely personal and private. Ainsworth Rand Spofford, Librarian of Congress (1864–1894) stated: "His original idea was to have the life and teachings of the Saviour, told in similar excerpts, prepared for the Indians, thinking this simple form would suit them best. But, abandoning this, the formal execution of his plan took the shape above described, which was for his individual use. He used the four languages that he might have the texts in them side by side, convenient for comparison. In the book he pasted a map of the ancient world and the Holy Land, with which he studied the New Testament." Some speculate that the reference to "Indians" in the 1804 title may have been an allusion to Jefferson's Federalist opponents, as he likewise used this indirect tactic against them at least once before, that being in his second inaugural address. Or that he was providing himself a cover story in case this work became public. Also referring to the 1804 version, Jefferson wrote, "A more beautiful or precious morsel of ethics I have never seen; it is a document in proof that I am a real Christian, that is to say, a disciple of the doctrines of Jesus."

Жариялану тарихы

1820 жылы «Өмір және әдеп» еңбегін аяқтағаннан кейін Джефферсон оны бірнеше достарымен бөлісті, бірақ өмірінде жариялауға рұқсат бермеді. Джефферсон жасаған ең толық нұсқасы немересі Томас Джефферсон Рэндолфқа мұра болып өтті, ал 1895 жылы Вашингтондағы Ұлттық мұражай сатып алды. Кейіннен 1904 жылы АҚШ Конгресінің шешімімен кітап литографиялық түрде қайта басылды. 1904 жылдан бастап, 1950 жылдарға дейін Конгрестің жаңа мүшелеріне Джефферсонның Киелі кітабының бір данасы тарту етілді. Бұл практика тоқтағанға дейін, даналарды Үкіметтік баспахана қамтамасыз етті. 1997 жылы «Либертариан Пресс» жеке ұйымы осы дәстүрді қайта жаңғыртты. 2013 жылдың қаңтарында Америкалық гуманистік қауымдастығы Джефферсонның Киелі кітабының басылымын шығарды және оның бір данасын Конгрестің әрбір мүшесіне және президент Барак Обамаға тегін таратты. «Джефферсонның ХХІ ғасырға арналған Киелі кітабында» Джефферсонның алып тастаған өлеңдерінің үлгілері, сондай-ақ Еврей Киелі кітаптарынан, Құраннан, Бхагавад-гитадан, буддалық сутралардан және Мормон кітабынан алынған «ең жақсы» және «ең нашар» үзінділердің мысалдары келтірілген. 2011 жылдың 1 қарашасында Смитсон институты Джефферсонның Киелі кітабының толық түсті көшірмесін жариялады. Джефферсонның Киелі кітабының толық нұсқасын Смитсон ұлттық американдық тарих мұражайының веб-сайтынан бет-беттей қарауға болады. Жоғары сапалы цифрлық түрде сақтау мүмкіндігі арқасында, көпшілік әрбір беттің ең ұсақ бөлшектері мен ерекшеліктерін көре алады. Мәтін авторлық құқықтан бос және Интернетте еркін қол жетімді.

Жақында болған тарих

1895 жылы Смитсон институты, кітапханашы Сайрус Адлер басшылығымен, Джефферсонның түпнұсқалық Киелі кітабын Джефферсонның шөбересі Каролина Рэндолфтан 400 долларға сатып алды. 2009 жылы басталған консервация жұмыстары, аға қағаз консерваторы Дженис Стагнитто Эллис басшылығымен және мұражайдың саяси тарих бөлімімен бірлесіп, 2011 жылдың 11 қарашасынан 2012 жылдың 28 мамырына дейін Ұлттық американдық тарих мұражайында көпшілікке көрсетілді. Көрмеде Джефферсон таңдап алған үзінділерін қиып алған бастапқы кітаптар және АҚШ Конгресі сұрап, таратып жүрген Джефферсон Киелі кітабының 1904 жылғы басылымы да қойылды. Көрмеге мұражайдың веб-сайтында қолжетімді интерактивті цифрлық көшірме қоса берілді. 2012 жылдың 20 ақпанында Смитсонов арнасы «Джефферсонның құпия Киелі кітабы» деген деректі фильмін көрсетті.