Кіріспе

кратер Кидинну (сонымен қатар Кидунну; шамамен б.з.д. 4 ғасыр; болжам бойынша б.з.д. 330 жылдың 14 тамызында қайтыс болған) – халдей астрономы және математигі. Амасейлік Страбон оны Киденас, Плиний Ескісі – Киденас, ал Веттий Валенс – Кидинас деп атаған. Кейбір клинопись жазбалары мен классикалық грек және латын мәтіндері осы есімді астрономды еске алады, бірақ олардың барлығы бір адамды білдіретіні белгісіз: Грек географы Страбон Амасейлік География 16.1.6-да былай деп жазады: «Бабылда жергілікті философтар, халдейлер деп аталатын, көбінесе астрономиямен айналысатын адамдар үшін арнайы жерлер бөлінген; бірақ олардың кейбіреулері, басқалары бекітпеген, жұлдызды карталар жасайтындар деп есептеледі. (Халдейлер тайпасы да бар, олардың мекендейтін жері де бар, арабтар мен Парсы шығанағының жанында.) Халдей астрономдарының бірнеше тайпалары бар. Мысалы, кейбіреулері Орхени (Уруктан келгендер), енді біреулері Борсиппени (Борсиппадан келгендер) және тағы басқалары әртүрлі атаулармен аталады, әр түрлі сенімдерді ұстанатын түрлі секталарға бөлінгендей. Математиктер осы адамдардың кейбіреулерін еске алады, мысалы, Киденас, Набуриан және Судин». Рим энциклопедияшысы Плиний Ескісі «Табиғат тарихы» II.vi.39-да Меркурий планетасын «күн шығар алдында да, батқаннан кейін де көруге болады, бірақ Циденас пен Созигеннің айтуынша, күннен 22 градустан аспайды» деп жазады. Рим астрологы Веттий Валенс «Антологияда» Гиппархты Күн үшін, Судин мен Кидинасты – Ай үшін, ал Аполлонийді – екі түрлі (күн және ай тұтылулары) үшін қолданғанын айтады. Грек астрономы Птолемей «Альмагест» IV 2-де «ежелгі астрономдардың» және «халдейлердің» білетін және Гиппарх жетілдірген Айға қатысты бірнеше кезеңнің ұзақтығы мен арақатынастарын талқылайды. Ол (H272) 251 (синодтық) айдың аномалиядағы 269 циклмен тең екенін айтады. «Қолайлы кестелер» деп аталатын қолжазбаның сақталған классикалық нұсқасында үшінші ғасырдың белгісіз оқырманы Киденас осы қатынасты тапқанын жазған түсіндірме (scholium) бар. Вавилоннан шыққан екі вавилондық B жүйесінің айлық эфемеридтерінің колофоны (б.з.д. 104–101 жылға арналған ACT 122 және белгісіз жылға арналған ACT 123a қараңыз) олардың Кидиннудың «терситуы» (төменде қараңыз) екенін көрсетеді. Вавилоннан алынған зақымдалған клинопись астрономиялық күнделігінде (Вавилондық жылнама 8: Александр жылнамасы, BM 36304) «ки ди ну қылыштан өлтірілді» деп жазылған, бұл сол жылдың бесінші айының 15-і күніне сәйкес келеді, б.з.д. 330 жылдың 14 тамызы, Александр Ұлы Вавилонды бағындырғаннан бір жылдай кейін. Келесі ақпарат төмендегі сілтемелердегі ғасырлық зерттеулердің шолуынан алынған. Терситу сөзінің мағынасы нақты белгісіз. Франц Ксавер Куглер бұл сөзді «кесте» деп түсіндіруге болатынын ұсынды; басқа контексттерде ол «құрал» сияқты нәрсені білдіреді, ал үшінші контекстте – көк эмаль пастасын білдіреді. П. Шнабель бірнеше мақаласында (1923–1927) бұл тіркесті авторлық міндеттеме ретінде түсіндірді. Ол Набуриманну Күн жүйесінің эфемеридтерін есептеудің Вавилондық А жүйесін жасады, ал кейін Кидинну Вавилондық В жүйесін жасады деп дәлелдеді. Жоғарыда айтылған грек-рим дәстүрі бойынша Кидинну 251 синодтық айдың 269 аномалистік айға тең екенін анықтаған. Бұл қатынас B жүйесінде кездеседі, сондықтан Кидинну B жүйесінің ай теориясын әзірлеуге қатысқан деп есептеуге болады. Алайда, Кидинну B жүйесінің негізгі авторы деген қорытынды нақты емес. Кидиннудан бұрынғы вавилондық астрономдар Сарос циклын (ескі тұтылулардың бақылаулары б.з.д. 5 ғасырдың соңынан бастап Сарос циклына сәйкес кестелерде жиналды) және Метония циклын (Сарос кестелеріндегі ай күнтізбесінің күндері кем дегенде б.з.д. 498 жылдан бастап 19 жылдық айлардың үлгісін ұстанады) білген көрінеді; екі цикл де B жүйесінде қолданылады. Шнабель B жүйесінің ай теориясының пайда болуына арналған нақты жылдарды (алғашқысы б.з.д. 314, кейін б.з.д. 379) есептеді, бірақ Франц Ксавер Куглер мен Отто Э. Нойгебауэр Шнабельдің есептеулерін жоққа шығарды. Шнабель сондай-ақ Кидинну сидериялық және тропикалық жылдарды ажырата отырып, прецессияны анықтады деп мәлімдеді; Нойгебауэр бұл туралы дау көтерді және қазіргі зерттеулер бұл қорытындыны негізсіз деп санайды. Сонымен қатар, В жүйесінде қолданылатын айдың ұзақтығы да Кидиннуға қатысты. Бұл 29 күн + 191 уақыт градусы + 1/72 уақыт градусы («арпа дәні») = 29d 31:50:8:20 (сексагезимал) = 29d + 12h + 793/1080h (ивритше helek) = 29.53059414 d. Бұрынғы «арпа дәні» бірлігінде дөңгеленген мән болғандықтан, ол одан да көне болуы мүмкін. Қалай болғанда да, ол өте дәл, шамамен айына 1⁄3 секунд ішінде. Гиппарх бұл санды айдың ұзақтығы үшін растады. Птолемей оны жоғарыда айтылғандай қабылдады және қолданды. Хиллел II оны еврей күнтізбесінде алғаш рет қолданды және содан бері осы мақсатта қолданылып келеді. Қолда бар дәлелдер Кидиннуды уақыт пен орынға орналастыруды қиындатады. Шнабель Кидиннуды Сиппар қаласында орналастырды, бірақ Отто Э. Нойгебауэр Шнабельдің бұл қорытындысы клинопись тақташасын дұрыс оқымауына негізделгенін көрсетті. Страбон сияқты классикалық көздер әртүрлі жерлерде (Вавилон, Борсиппа, Сиппар, Урук) қолданылған әртүрлі «мектептерді» және «сенімдерді» еске алады. А және В жүйелері бір уақытта қолданылды және екі жүйеге де қатысты тақташалар Вавилон мен Урук екеуінен де табылды. Кидиннумен байланысты В жүйесіне негізделген тақташалар көбінесе Уруктан табылды, бірақ ертерек тақташалар көбінесе Вавилоннан келді. В жүйесін қолданатын ең көне сақталған тақташа Вавилоннан келді және б.з.д. 258–257 жылдарға датыланады. Бұл Селевкид кезеңі, бірақ дәстүрлі халдей астрономиялық жүйелерінің грек кезеңінен бұрын дамығаны мүмкін. Жоғарыда айтылған Александр жылнамасы Вавилон астрономы Кидиннудың б.з.д. 330 жылы Вавилонда қайтыс болғанын көрсетеді, егер ол кейінгі ғасырларда эфемерид тақташаларында еске алынған сол Кидинну болса.

Мұра

Айдағы Кидинну кратері оның құрметіне аталған.