Кіріспе

Қытайдағы еврейлер мен иудаизм негізінен сефардтық еврейлер мен олардың ұрпақтарынан құралған. Ашкеназдық еврейлер, мизрахи еврейлер және бірқатар дінге кіргендер де бар. Қытай еврей қауымы еврей мәдени дәстүрлерінің кең спектрін көрсетеді және еврей дінінің барлық деңгейін қамтиды. Шағын азшылық болғанымен, Қытай еврейлері 8-ші ғасырда алғашқы еврей иммигранттарының келуінен бастап елде ашық өмір сүрді. Тан және Сун династиялары (7-13 ғасырлар) кезеңінде, сондай-ақ Цин династиясы (19 ғасыр) кезеңінде еврейлердің салыстырмалы түрде оқшауланған қауымдастықтары қалыптасты, ең танымалдары – Кайфэнь еврейлері ("қытай еврейлері" термині көбінесе осы қауымдастықтарды ғана білдіреді). 19-шы және 20-шы ғасырдың басында әлемнің түкпір-түкпірінен келген еврей саудагерлері Қытай порттарында, әсіресе бір кезде британдық колония болған Гонконгтың, Шанхайдың (Халықаралық қоныс және француз концессиясы) және Харбиннің (Транссибір темір жолы) сауда орталықтарында сауда жасады. 20-шы ғасырдың бірінші жартысында Ресей империясындағы қырғындардан қашқан мыңдаған еврейлер Қытайға келді. 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылған кезде тек аз ғана еврейлер өз діні мен мәдениетін сақтап қалғандары белгілі болды.

Шолу

Қытайда еврей иммигранттарының қауымдастығының пайда болуы, шамамен, Сун әулеті тұсында басталған десе де, көптеген ғалымдар олардың Тан әулетінің ертерек кезеңдерінде де болғанын айтады. 9 ғасырда парсы географы Ибн Хордадбех Раданиттер деп аталатын еврей саудагерлерінің саяхаттарын тіркеген. Олардың сауда жолдары Орталық Азия және Үндістан арқылы Жібек жолымен Қытайға жеткен. Ол Қытайдың бірнеше қаласында еврей саудагерлерінің бар екенін, сондай-ақ олардың Испания мен Франциядан Таяу Шығыс арқылы Қытайға тауар тасымалдауда, ғылыми және технологиялық білімді құрлық және теңіз жолдарымен таратуда маңызды экономикалық рөл атқарғанын атап көрсеткен. Ортағасырлық итальяндық саяхатшы Якоб Анконалық, саяхат кітабының авторы саналатын, итальян тілінде жазып, 1271 жылы Қытайға жеткен білімді еврей саудагері болған. Бірақ кейбір авторлар оның шындығына күмән келтіреді. Қытайдың Батысқа ашылуы және британдық жартылай колониалдық кезеңінде Қытайға қоныстанған алғашқы топ – Бірінші Опиум соғысынан кейін британдық қорғаумен келген еврейлер болды. Осы еврейлердің көпшілігі Үндістан немесе Ирактан шыққан, себебі осы аймақтарда британдық колониализм күшті болған. Екінші қауым 20 ғасырдың басында құрылды, осы қалалардың экономикалық өркендеу кезеңінде көптеген еврейлер Гонконг пен Шанхайға келді. 1917 жылғы Ресей революциясынан кейін көптеген еврейлер босқындар ретінде келді. 1930 және 1940 жылдары Еуропадағы Холокосттан қашу үшін көптеген еврейлер мен еврей отбасылары келді, олардың көпшілігі еуропалық текті болды. Шанхай еврей босқындары үшін арнайы аймақ ретінде танымал болды, соғыстан кейін олардың көпшілігі кетіп, қалғандары Қытай Халық Республикасы құрылғанға дейін немесе одан кейін көшіп кетті. Қытайдағы көптеген еврейлер ислам дінін қабылдап, Хуэй мұсылмандары болды. Ғасырлар бойы Кайфэн қауымдастығы Хуэй және Хан қытай халқынан айырылмады, сондықтан Қытай үкіметі оларды жеке этникалық азшылық ретінде танымайды. Бұл олардың еврей дәстүрін сақтап, көптеген хан қытайлық әдет-ғұрыптарды, соның ішінде әкеден балаға мұрагерлік және Хуэй халқымен аралас некелерді қабылдауының нәтижесі. Белгілі бір топ – Кайфенг еврейлері, олардың Хан әулетінің ортасында Парсыдан Үндістанға сапар шеккені айтылады, ал кейін солтүстік-батыс Қытайдың мұсылман халқы қоныстанған аймақтарынан (қазіргі Гансу провинциясы) 960-1127 жылдар аралығындағы Солтүстік Сун әулеті тұсында Хэнань провинциясына көшіп келген. 1900 жылы жазған хатында Джозеф Бруккер еврейлердің ежелгі заманнан бастап Үндістаннан теңіз жолымен Қытайға келгенін болжаған. Кайфенгте табылған үш тас стеланың ішінде тарихи деректер бар. Ең көнесі, 1489 жылы салынған, 1163 жылы салынған синагоганың құрылысын еске салады (қытай тілінде мешіт деп жиі аталатын Qīngzhēn Sì деген атпен), еврейлердің Кейінгі Хан әулеті (25-220 ж.б.д.) тұсында Үндістаннан Қытайға келгенін, еврейлердің 70 қытай тегін, олардың Сун әулетінің аты-жөні белгісіз императорымен кездесуін және соңында олардың дінінің Ыбырайымнан Езра пайғамбарға дейінгі тарихын тізімдейді. 1512 жылы Хуанжан Даоцзин Си синагогасынан табылған екінші стелада еврейлердің діни тәжірибелері сипатталған. Үшінші стела 1663 жылы салынған, ол Циньчжэнь си синагогасының қайта құрылуын және басқа екі стеладан алынған мәліметтерді қамтиды. Жозеф Бруккер Матео Риччидің қолжазбаларында 16-17 ғасырлардың соңында Кайфенгте шамамен он немесе он екі еврей отбасы болғаны және олар бес немесе алты жүз жылдан бері сол жерде тұрғаны көрсетілгенін айтқан. Сондай-ақ, қолжазбаларда Ханчжоуда еврейлердің саны көп екені де айтылған. Бұл адал еврейлердің император Гаоцзонмен бірге оңтүстікке қарай Ханчжоуға қашқанын көрсетеді. Шындығында, 1489 жылғы стелада еврейлердің Jingkang оқиғасынан кейін "Бьянлянгты" (Кайфенг) қалай тастап кеткені айтылған. Орта ғасырларда Қытайда көптеген еврей қауымдастықтары құрылған. Алайда, олардың барлығы да өмір сүргенін дәлелдейтін із қалдырмаған. Бүгінде белгілі қалалар: Кайфэн, Ханчжоу, Нинбо, Янчжоу, Нинсия, Гуанчжоу, Пекин, Кванчжоу, Нанкин, Сиань және Луоян.

Аттар

Қытайлар арасында еврейлерді атау үшін қазіргі қолданыстағы термин – мандарин тілінде «Youtairen», ал кантон тілінде «yau tai yan». Бұл терминдер יהודאי (Yehudai) – еврей деген арамей сөзіне және Ἰουδαῖος (iudaios) – грек сөзіне ұқсас айтылады. Тарихи деректерде қытайлар еврейлерді «Тяо Цзин Цзяо» (挑筋教) деп атаған, шамамен «сірені алып тастайтын дін» деген мағынаны білдіреді, бұл, әдетте, еврейлердің тамақтануға қатысты тыйымдарына, атап айтқанда, тізе шегіршігін (Жаратылыс 32:32) жемеуіне сілтеме жасайды. Еврейлік диеталық заң (кашрут), басқа тағамдармен қатар, қайырмалы кешірушілер, моллюскалар және жорғалаушыларды жеуге тыйым салатындықтан, еврей қауымдастықтарының айналасындағы басым қытай халқынан ерекшеленуіне себеп болған болуы мүмкін, себебі қытай мәдениеті әдетте тамаққа жарамды деп санайтын заттардың кең ауқымымен ерекшеленеді. Еврейлерді басқа түсті бас киімдер киетін Хуй халқынан өзгеше, «көк бас киімді Хуй» деп те атаған. Нанкин университетінің яһудитану орталығының директоры Сюй Синьтің «Кайфенгтің қытай яһудилерінің аңыздары» кітабындағы ауызша дәстүрге сәйкес, Кайфенг яһудилері яһуди дінін Yīcìlèyè jiào (一賜樂業教) деп атаған, яғни «Исраил діні». Yīcìlèyè – «Исраил» сөзінің транслитерациясы және ішінара аудармасы. Сюй Синь бұл тіркесті «Құдайдың сыйымен, өміріне және жұмысына қанағаттанған таңдалған халық» деп аударады.

Ертедегі жазба

Қытайда яһудилердің болғанын көрсететін ең алғашқы дәлел 8-ғасырдың басында табылды: Марк Аурель Штайн ашқан еврей-парсы тілінде жазылған іскерлік хат. Хат (қазір Британ мұражайында сақталған) Тан әулеті (618–907) кезінде Қытайдың солтүстік-батысындағы Жібек жолының бойындағы маңызды бекет Дандан Уиликтен табылған. Мәтіннің ұзындығы отыз жеті жол, ол қағазға жазылған, ол кезде бұл өнім тек Қытайда ғана өндірілген. Дэвид Сэмюэл Марголиут оны біздің заманымыздың 718 жылына жатқызған. 9-ғасырдағы араб саяхатшысы Сирафтық Ибн Зейд әл Хасан 878 жылы қытайлық көтерілісші Хуан Чаоның ізбасарлары Кантонды (Гуанчжоу) қоршап алып, онда тұратын көптеген шетелдік саудагерлерді, арабтарды, парсыларды, христиандарды және яһудилерді өлтіргенін хабарлайды. Қытайда Раданит яһудилері үшін мақсат болған, олар Ибн Хордадбехтің «Жолдар мен патшалықтар кітабына» сәйкес, кез келген жергілікті тұрғындарға сату үшін Еуропадан ұлдар мен құлдарды әкелген. Дандан Ойликте 8-ғасырда еврей-парсы тілінде жазылған құжат табылды және Аурел Штайн оны аударды. Деректерге сәйкес, Қытайдағы яһудилерді басқа қытайлықтар мұсылмандар деп қате түсінген. Қытай тілінде яһудилер туралы алғашқы жазба 1329 және 1354 жылдары Юань әулетінің жылнамаларында кездесетін Zhuhu (竹忽) немесе Zhuhudu (朱乎得) терминдерін (әлде араб тілінен Yehoud, әлде еврей тілінен Yehudim, «яһудилер») қолданады. Мәтінде «сенімсіздерге» салық салу және яһудилердің елорда Пекинге жаппай келуін талап ететін үкіметтік жарлық туралы айтылған. 13-ғасырдың соңында Юань әулеті тұсында Қытайға келген атақты венециялық саяхатшы Марко Поло Пекиндегі еврей саудагерлерінің беделін сипаттады. Осыған ұқсас мәліметтерді 14-ғасырдың басында Пекиндегі Рим-католик архиепискобының бірінші архиепискобы францискан Иоанн Монтекорвиноның жазбаларынан және 14-ғасырдың ортасында Моңғол империясына араб елшісі Ибн Батутаның жазбаларынан табуға болады. Шыңғыс хан яһудилер мен мұсылмандарға кошерлік және халал дайындауға тыйым салғанда, оларды Хуйхуй деп атады. Ол екеуін де «құлдар» деп атап, монғол тағамдарын жеуге мәжбүрледі және сүндеттеуге тыйым салды. Барлық [сырттан келген] халықтардың ішінде тек Хуйхуй ғана «біз монғол тағамдарын жемейміз» деді. (Бұл хабарлама Құранмен байланысты.) «Біз сізді тамақтандырып, сусындаттық, ендеше қалай дұрыс болады?» деді ол. «Егер қой сойып, қылмыс жасасаңыз, қылмыскер болады». Ол осыған қатысты ереже шығарды [1279/1280 жылы Қубилай тұсында]: «Барлық мұсылмандар: егер басқа біреу сойып, біз жемейміз» дейді. Кедейлер бұған ренжігендіктен, енді мұсылман Хуйхуй мен Жхухуй, кім сойып, соның етін жейді, қой союды және сүндеттеуді тоқтатуы керек. Мин әулеті (1368–1644) кезінде Мин императоры яһудилерге жеті тегін берді, олар бүгінге дейін белгілі: Ай (艾), Ши (石), Гао (高), Джин (金), Ли (李), Чжан (張), Жао (趙). Олардың екеуі, Джин және Ши, батыстағы еврей аттарына тең: Алтын және Тас. Қытайда тұратын яһудилер туралы алғашқы еуропалық жазбалар Пекиндегі 17-ғасырғы иезуит миссионерлерінің жазбаларында кездеседі. Атақты иезуит Маттео Риччиге 1605 жылы жас еврей қытайлық адам келді. Риччи оның есімін Нгай деп атады, бірақ француз синологы Пол Пельйо оны Ай Тьен есімді яһуди деп анықтады. Ол, христиандардың Мариям мен Исаны бейнелеген суретін көргенде, оны Еврей жазбаларындағы Есау мен Жақыппен бірге бейнеленген Рабиғаның суреті деп ойлаған. Нгай (Ай Тиан, Ай Тьен) өзінің Кайфенгтен келгенін және бұл жерде үлкен еврей халқының тұратынын мәлімдеді. Риччи қытайлық иезуиттік шәкіртті Кайфенге жіберді. Қытайлықтар ежелгі заманда мұсылмандарды, яһудилерді және христиандарды бірдей атаған – «Хуй Хуй» (Хууй хюй). Крестке табынушылар (христиандар) «аяғы жарылмаған жануарларды жемейтін Хуайлар» деп аталды, мұсылмандар «тоқыма жемейтін Хуйлар» деп аталды, яһудилер «суындыларды (иогиекалық жүйені алып тастайды) шығаратын Хуйлар» деп аталды. Hwuy tsze (Hui zi) немесе Hwuy hwuy (Hui Hui) қазіргі уақытта мұсылмандарға ғана қолданылады, бірақ яһудилерді әлі де Lan Maou Hwuy tsze (Lan mao Hui zi) деп атады, бұл «Көк шапанды Хуй зи» дегенді білдіреді. Кайфенгте яһудилерді «Тэоу кин кеау» деп атады. Қытайдағы яһудилер мен мұсылмандар синагога мен мешіт үшін бірдей атауды пайдаланды, екеуін де «Цзинь-цин-се» (Циньчжэнь-си) деп атады, «Тазалық пен ақиқат ғибадатханасы». Синагога мен мешіттерді «Ле паэ се» (Либай си) деп те атады. Бір тақтада яһудиліктің бұрын «Ии цзе ло ни кеау» (израильдік дін) деп белгіленгенін және синагогаларды «Ии цзе ло ни леен» (израильдік ғибадатханасы) деп атаған, бірақ ол қолданыстан шығып қалғанын көрсетеді. Нанкиндегі бір мұсылман Семедоға төрт яһуди отбасы Исламға ауысқанын, олар Нанкиндегі соңғы яһудилер болғандықтан, олардың саны азайғанын айтты. 17-ғасырда бірнеше еврей қытайлықтары мемлекеттік қызметте жұмыс істеді және Қытайда үлкен мүліктерге ие болды. Шанхайға яһудилердің алғашқы толқыны 19-ғасырдың екінші жартысында келді, олардың көпшілігі Ирактан шыққан Мизрахи яһудилері болды. Алғаш келген яһуди Элиас Давид Сассон болды, ол шамамен 1850 жылы әкесінің Бомбей үйімен байланысты филиал ашты. Осы кезден бастап яһудилер Үндістаннан Шанхайға көшіп келе бастады, олардың көпшілігі Дэвид Сассон және компаниясымен Бомбейден кеңсе қызметкерлері ретінде жұмысқа алынды. Қоғам негізінен «азиялық» (сефард), неміс және ресейлік яһудилерінен тұрды, бірақ олардың арасында австриялық, француз және итальяндықтар да болды. Яһудилер Қытайдағы сауданы дамытуға үлкен үлес қосты және көптегендері муниципалитет кеңестеріне кірді, олардың ішінде E. D. Сассон және компаниясының серігі Силас Аарон Хардуун француз және ағылшын кеңестерінде бірдей қызмет етті. Шанхайдағы еврейлердің алғашқы күндерінде олар опиум және Бомбей мақтасымен сауда жасады.

Қазіргі заман

Қазіргі заманғы дереккөздер 1940 жылы Қытайдағы, соның ішінде Маньчжуриядағы, еврей халқының санын 36 000 адам деп бағалаған (деректеме: Католик энциклопедиясы). 19-шы және 20-шы ғасырдың басында әлемнің әртүрлі елдерінен келген еврей саудагерлері Қытай порттарында, әсіресе бір кезде британдық колония болған Гонконгтың сауда орталықтарында сауда жасауды бастады; Шанхай (Халықаралық қоныс және француз концессиясы); және Харбин (Транссибір темір жолы). 20-шы ғасырдың бірінші жартысында Ресей империясындағы қырғындардан қашып, мыңдаған еврейлер Қытайға келді. 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылған кезде, өте аз ғана еврейлер өз діні мен мәдениетін сақтап қалғандығы белгілі болды. Қытайдағы еврей қауымдары этникалық тұрғыдан алуан түрлі болды, олар Қайфендегі және Қытайдың басқа да барлық портындағы еврейлерді қамтыды. Қайфенг еврейлерінің тұқымдары Хуэй мұсылмандарының арасында өмір сүрген ұрпақтары арасында табылды. Мысалы, Хуэй мұсылман әйелі Цзинь Сяоцзинь (金效靜) хаж сапарында өзінің еврей тегін біліп, 1981 жылы "Шығыс нүктелерінде" жарияланған "Қытай еврейлері" (中国的犹太人) атты мақаласында жазды. Ғалымдар Хуэй мұсылмандарының Хан конфуцийшілері мен буддистердің орнына Қайфенг еврейлерін сіңірген болуы мүмкін екенін көрсетті. 16-шы ғасырда Қытайда Хуэй мұсылмандары болған ислам дінін қабылдаған еврейлер көк шапанды Хуэй (藍帽回回) деп аталды, себебі олардың дәстүрлері ұқсас болғандықтан ислам дінін қабылдады. Қайфенгтің жеті көрнекті Хуэй мұсылман руларының бірі – Чжан еврей руы мұсылмандыққа көшті. Чжан әулеті, Хуэй мұсылмандарының арасында Қайфенг еврей тегі барлар өз тегімен ашық мақтанады және өздерін "жалған мұсылмандар" деп атайды, себебі олар Хан халқына сіңісіп кеткен жоқ, керісінше Қайфенг еврейлерінің бір бөлігі Хуэй мұсылмандары болды. 1948 жылы Сэмюэл Ступа Ши (Ши Хонг Мо) (施洪模) Ханчжоудың батысындағы Цин әулетінің мұсылман зиратында еврей тілінде "Израиль діні" деген жазуы бар еврей мазар тасын көргенін айтты. Олардың көптегені Хуэй мұсылман халқына толық сіңісіп кеткендігі хабарланды, себебі аралас некелер кең таралған, әсіресе Мин әулеті кезінде. Алайда, 20-шы ғасырдың соңы мен 21-шы ғасырдың басында, кейбір халықаралық еврей ұйымдары, ең белгілісі – Shavei Israel, қытай еврейлеріне олардың еврей мұрасын қайта ашуға және еврей тамырларымен қайта байланысуға көмектесті.

Шанхай

Британдықтардың келуімен Шанхайдағы еврей өмірі дамып, гүлденді. Таяу Шығыстан мизрахи яһудилері Үндістан және Гонконг арқылы саудагерлер ретінде келіп, 19 ғасырдың екінші жартысында жетекші сауда компанияларын құрды. Кейін, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, көптеген ашкенази яһудилері Еуропадан келді. Рабби Мейр Ашкенази (Хабад Лубавич) 1926–1949 жылдар аралығында Шанхайдың бас раввині болды.

Ресей еврейлері

XX ғасырдың басында Ресей империясының бірнеше қалаларындағы қырғындардан қашып келген көптеген орыс еврейлері тұрақты қоныстану үшін Қытайдың солтүстік-шығысына көшуді шешті (рабби Ахарон Моше Киселев 1913 жылдан бастап 1949 жылы қайтыс болғанға дейін Харбинде қызмет етті). 1917 жылғы Ресей революциясынан кейін көптеген ақ ресейліктер Харбинге (бұрынғы Маньчжурия) қашты. Олардың қатарында 1919 жылдан кейін Харбин еврей қауымында жетекші рөл атқарған доктор Абрахам Кауфман, болашақ Израиль премьер-министрі Эхуд Олмерттің ата-анасы және 12 жастағы Теодор Парницки болды. Есептер бойынша, Харбинде 20 000-нан астам еврей өмір сүрді және жергілікті саясаттың, экономиканың және халықаралық сауданың қалыптасуында маңызды рөл атқарды. Қытай Республикасының негізін қалаушы доктор Сунь Ятсен еврей халқы мен сионизмді құрметтеді, сондай-ақ ол еврейлерді қудалау мен Қытайдың батыс державаларының билеуі арасындағы параллельдерді көрді. Ол былай деді: "Олардың елі жойылғанмен, яһуди халқы бүгінге дейін сақталған. [Сионизм] – қазіргі заманның ең маңызды қозғалыстарының бірі. Демократияны жақсы көретін әркім осы керемет және тарихи ұлтыңызды қайта жаңғырту қозғалысын шын жүректен қолдап, ынтамен қарсы алуға тиіс, өйткені ол әлемдік өркениетке үлкен үлес қосып, ұлттар отбасында лайықты орынға ие болуға құқылы." 1931 жылы Солтүстік-Шығыс Қытайды жапондықтар басып алуы және 1932 жылы Маньчжуко мемлекетінің құрылуы Харбин еврей қауымына (1929 жылы 13 000 адам) теріс әсер етті. Осы еврейлердің көпшілігі Харбиннен Тяньцзиньге, Шанхайға және Палестинаның Британдық мандатына кетті. 1939 жылға дейін Шанхайда шамамен 5000 орыс еврейі тұрды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1930 жылдардың соңы мен 1940 жылдардың басында Германия, Австрия және Польшадан 18 000 еврей Холокосттан қашу үшін Шанхайға көшіп келді. Шанхай сол кезде ашық қала болғандықтан, иммиграцияға шектеулер қойылмаған. Кейбір қытай дипломаттары, мысалы Хо Фэн Шан, "қорғау" паспорттарын, ал жапон дипломаты Чиуне Сугихара транзиттік визалар берді. 1943 жылы жапон әскері ресми түрде "азаматтығы жоқ босқындар" деп аталған 18 000 еврейді Шанхайдың Хункоу ауданында (қазіргі Хункоу ауданы) 2 шаршы километрлік аумаққа көшіруді талап етті. Олар "Хейме" деп аталатын топтасқан үйлерде тұрды. Бұл кезеңде Шанхайға келген еврейлердің жалпы саны Австралия, Канада, Үндістан, Жаңа Зеландия және Оңтүстік Африкаға қашқан еврейлердің жалпы санына тең болды. Қытайдағы көптеген еврейлер кейіннен қазіргі Израиль мемлекетін құруға көшті. Шанхай Холокост кезінде еврей босқындары үшін маңызды қауіпті баспана болды, себебі ол виза талап етілмейтін әлемдегі сирек орындардың бірі еді. Дегенмен, онда жету оңай болған жоқ. Қаланы бақылаған жапондықтар көз жұмып, жаулық қылғанды жөн көрді. Бірақ кейбір сыбайлас шенеуніктер еврейлердің қиын жағдайынан пайдаланды. 1941 жылға қарай, шамамен 20 000 еуропалық еврей онда пана тапқан. Екінші Қытай-Жапон соғысы кезінде танымал еврейлер қатарында доктор Якоб Розенфельд, Станислав Флато, Рут Вайс, Ева Сандберг (фотограф және коммунистік лидер Сяо Санның әйелі) және Моррис Абрахам Коэн болды. Соғыстың соңында нацистер жапон әскеріне қысым көрсетіп, Шанхай еврейлерін жою жоспарын жасауға мәжбүр етті, және бұл қысым еврей қауымдастығының басшылығына жетті. Алайда, жапондықтар Қытайға және басқа да Азия елдеріне жасаған басып алуларынан кейін Одақтастардың ашуын одан әрі қоздыруға ниетті болған жоқ, сондықтан Германияның сұрауын соғыс аяқталғанға дейін кейінге қалдырды. Амшенвер ребесінің араласуымен және Лео (Арие) Ханиннің аудармашылық шеберлігінің арқасында жапондықтар Шанхай еврейлерін қауіпсіз сақтады. Жалпы алғанда, 1845-1945 жылдар аралығында 40 мыңнан астам еврей Қытайға сауда жасау немесе қауіпті баспана іздеу үшін келді.

ХХ ғасырдың аяғы

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін және 1949 жылы ҚХР құрылғаннан кейін, осы яһудилердің көпшілігі Израильге немесе Батысқа көшіп кетті, бірақ аздағандары қалды. Қытай Халық Республикасы құрылғаннан бастап қазіргі уақытқа дейін Қытайда үш танымал қытай емес адам өмір сүрді: Сидни Шапиро, Израиль Эпштейн және Рут Вайс, екеуі американдық эмигрант, біреуі австриялық эмигрант, еврей тегінен шыққан. Тағы бір американдық еврей, Сидни Риттенберг, көптеген жоғары деңгейлі қытайлық шенеуніктерге аудармашы болып қызмет етті. Клара Блум 1949 жылдан кейінгі Қытайдағы еврей әйел жазушыларының бірі ретінде танылды. 1979 жылы Бейжіңде Кехилат Бейжің қоры құрылды, бұл барлық елдерден келген еврейлерге қызмет ететін, теңдік принципінде жұмыс істейтін, қарапайым адамдар басқаратын қауымдастық. Сара Имас, Шанхай еврей клубының президенті Лейви Имастың Шанхайда туған қызы, 1992 жылы екі елдің ресми дипломатиялық қарым-қатынас орнатқаннан кейін Израильге көшкен алғашқы қытай еврейі болды. 1939 жылы Германиядан Польшаға көшіп келген Лейви Имас сол жылы Шанхайға келді. Ол 1962 жылға дейін, Мәдени революция басталғанға дейін Шанхайда өмір сүрді. Сара Имастың қытай емес сыртқы келбеті мен отбасылық тарихы Мәдени революция кезінде оны шетелдік капиталист және тыңшы деп айыптағанда көп қиындықтарға ұшыратты, бірақ бүгін Сара Имас Шанхайға оралып, Израильдік алмаз компаниясының қытайдағы өкілі болып жұмыс істейді. 1985 жылдың 27 маусымында халықаралық ғалымдар мен белсенділер тобы Пало-Альтода (Калифорния штаты) жиналып, Сино-иудей институтын құрды. Раввин Ансон Лейтнер қазіргі президент болып табылады. 1992 жылы Нанкин университетінде Еврей зерттеулері институты құрылды. 1990 жылдардан бастап Шанхай қалалық үкіметі Шанхайдың отаршылдық кезеңінде салынған тарихи батыс сәулет ескерткіштерін сақтауға бастама көтерді. Бұрын еврейлерге тиесілі болған көптеген қонақ үйлер мен жеке тұрғын үйлер сақтау жобасына енгізілді. 1997 жылы Кадури резиденциясы Шанхай балалар сарайына айналдырылды, оның кең алды бағының көп бөлігі қалада салынып жатқан эстакада жүйесіне орын жасау үшін алынып тасталды. Шанхайдағы еврейлердің тарихына арналған бір күндік саяхатты Шанхай еврей зерттеулер орталығы арқылы ұйымдастыруға болады. Раввин Шалом Гринберг Нью-Йорк қаласындағы Хабад-Любавичтен 1998 жылдың тамызында осы қауымға қызмет ету үшін Шанхайға келді. Нью-Йорктегі Апелль ар-ождан қорының президенті раввин Артур Шнайер сол жылы қауымға Тора сыйға берді. 1999 жылдың қыркүйек айында Рош-ха-Шананың бірінші күні 1952 жылдан бері алғаш рет Охель-Рахель синагогында еврейлердің Жаңа жыл мерекесі тойланды.

21 ғасыр

2010 жылы Шанхайда 2000-3000 яһуди тұрды деп есептелген. 2010 жылдың мамыр айында Шанхайдағы Охель Рейчел синагогасы жергілікті еврей қауымына демалыс күндері діни қызмет көрсету үшін уақытша қайта ашылды. Пекин, Шанхай және Гонконгта синагогалар бар, олар Қытайдың жергілікті яһудилеріне, израильдіктерге және әлемдегі еврей диаспорасының қауымдарына қызмет көрсетеді. 2001 жылы Хабад-Любавич қозғалысынан Рабби Шимон Фрёндлих Пекинге Хабад-Любавич орталығын құру және басқару миссиясымен келді. Қытайлық азық-түлік өнімдері мен азық-түлік ингредиенттерінің көп бөлігі американдық нарыққа экспортталатындықтан, көптеген кошерлік сертификаттау агенттіктері Қытайға кошерлік инспекторлар (машгихим) ретінде қызмет ету үшін раввиндерді жібереді. 2009 жылдың соңына қарай Қытайда 50-ден астам мәшгих орналастырылды, олардың 7-і Православ одағынан. 2019 жылы Харбинде бір ғана еврей тұрғыны болды, профессор Дэн Бен Канаан, ол жергілікті үкіметке қаланың синагогаларын және басқа да еврейлерге қатысты ғимараттарды қалпына келтіру жөнінде кеңес беруге көмектесті. Кайфенгтің еврей қауымы 2015 жылдан бері биліктен күшейіп келе жатқан қысымды баяндады, бұл 1990 жылдары болған шағын жаңғыруды кері қайтарды. Қоғамдық діни қызметтерді өткізуге және Пасха (Құтқарылу мейрамы) мен Суккот сияқты діни мерекелерді тойлауға тыйым салынды, еврей қауымдық ұйымдары жабылды. Кейфенг синагогасынан табельдер алынып тасталды, бұл тарихи орын Тауратты оқыту жолағында орналасқан және қазір қатаң бақылауда. Шави Израиль сияқты жеке ұйымдардың көмегімен қытайлық еврейлердің бір бөлігі Израильге көшіп кетті (алия жасады).

Тарихнама және есте сақтау

Голдштейн, Джонатан және Бенджамин И. Шварц. Қытайдағы еврейлер: 1-том: Тарихи және салыстырмалы перспективалар (Routledge, 2015). Голдштейн, Джонатан. Қытайдағы еврейлер: 2-том: Көздер жинағы және зерттеу нұсқаулығы (Routledge, 2018) онлайн. Райскин, Шломи. "Қытай яһудилері туралы библиография", Морешет Израиль (Иудаизм, сионизм және Эрец-Исраил журналы), № 3 (2006 жылғы қыркүйек), 60–85 бб. Росс, Джеймс Р. және т.б. ред. Қазіргі Қытайдағы еврейлердің бейнесі (2019) үзінді. Шапиро, Сидни. Ежелгі Қытайдағы еврейлер, Қытай ғалымдарының зерттеулері (Hippocrene Books, 1984), онлайн. Шулман, Фрэнк Джозеф. "Қытай еврейлері және Қытайдағы еврей диаспоралары Тан дәуірінен (б.з. 618–906) 1990 жылдардың ортасына дейін: таңдамалы библиография". Қытайдағы еврейлер (Routledge, 2018) 157–183 бб. Сонг, Лихонг. "«Қытайдағы еврейлерден» «Еврейлер мен Қытайға» дейін". Journal of Modern Jewish Studies 17.4 (2018): 487–495.