Кіріспе

Шетланд архипелагындағы арал Папа Стоур – Шотландиядағы Шетланд аралдарының бірі, онда он бес адамнан кем тұрады, олардың кейбіреулері 1970 жылдары тұрғындарды іздеу науқанынан кейін көшіп келді. Материктік Шетландтың батысында орналасқан, 828 гектар (3,2 шаршы миль) аумақты алып жатқан Папа Стоур – Шетландтағы ең үлкен сегізінші арал. Теңіздің әсерінен жұмсақ жанартаулық тау жыныстары эрозияға ұшырап, ерекше үңгірлер, тік жарлар, аркалар, жел соққыш тесіктер мен жартастар пайда болды. Арал мен оны қоршаған теңіздерде әртүрлі жануарлар мен өсімдіктер мекендейді. Аралдың батыс жағы ғылыми маңызы бар арнайы аудан, ал аралдың төңірегіндегі теңіздер – ерекше сақтау аймағы. Аралда неолит дәуірінен қалған бірнеше жерлеу орындары, сондай-ақ, норвегиялықтар аралды жаулаған кездегі Хакон герцогінің 13 ғасырдағы үйінің қалдықтары сақталған. 19 ғасырда аралдағы халық саны 380-ге немесе одан да көпке жеткен, ол кезде Батыс Водегі Краббаберриде балық аулау станциясы ашылған. Кейіннен халық саны азайды. Бүгінде аралдағы негізгі елді мекен – Биггинс, оның шығысында Хоуса Вое орналасқан, сол жерден Снолда паром Шетланд материгіндегі Батыс Бурафирттегі базасынан келеді. Арал тұрғындарының негізгі шаруашылығы – мал өсіру, әсіресе қой шаруашылығы. Жағалауда көптеген кеме апаттары болған, ал Вагаландтың танымал "Да Санг о да Папа Мен" өлеңі Папа Стоур терең теңізде балық аулау орталығы болған шақтың драматизмді оқиғаларын еске түсіреді.

География

Папа Стоур Сент-Магнус шығанағының оңтүстік-батыс шетінде орналасқан. Кербезді жағалау көптеген кішкентай шығанақтармен және төрт ірі "во" арқылы тілінген. Оңтүстіктегі Хамна Вое (Ескі скандинав тілінде: 'порт шығанағы') ең қорғалған бекет болып табылады, ал айналасындағы жартастар табиғи тас арканы қамтиды. Шығыстағы Housa Voe (Ескі скандинав тілінде: 'үй шығанағы') оқшаулау аз, бірақ аралдың басты порты және паромға отыру орны болып табылады. Брей Холм мен Мейден Стак порттың оңтүстік кіреберісін қорғайды. Біріншісі – ағын су арлы арал және 18-ғасырға дейін жалқау ауруымен ауырғандар колониясы болды (бірақ ондағы "жалқаулардың" көпшілігі жалқау ауруынан емес, витамин жетіспеушілігінен зардап шеккен деген болжам бар). Екіншісінің аты 14-ғасырға қатысты оқиғамен байланысты. Лорд Торвальд Торресон қызын адамдардан "сақтау" үшін оның үстіндегі кішкентай үйді салған, оның қираған қалдықтары әлі де көрінеді. Өкінішке орай, ол кеткенде жүкті екені анықталды; әңгіменің басқа нұсқасында ол балықшы жігітімен сәтті қашып кеткен. Батыс Voe, оның ішкі бөлігі 'Robies Noust' деп аталады, солтүстік жағалаудағы басты во, ал кішірек Culla Voe батысқа қарай орналасқан. Аралдың ең биік нүктесі солтүстік-батыста Вирда даласында, ол Вирдаға дейін көтеріледі. Вирда ескі скандинав тілінде "тас үйіндісі" дегенді білдіруі мүмкін.

Ашылмалы көрсеткіштер тізімі

Жоғарыда аталған үлкен аралдардан басқа, Папа-Стурдың жағалауында түрлі аралдар мен жартастар кездеседі. Олардың ішінде: Аиша Стак, Бойна Скерри, Борсе Скерри, Фогла Скерри, Форвик Холм, Галти Стакс, Мелби Холм, Кода Скерри, Лира Скерри, Квиданс Скеррилері, Ламбанесс Скерри, Сула Стак, Сват Скерри, Хорн, Типтас Скерри және Вильма Скерри. Солтүстік-батысқа қарай Ве Скеррилері жатыр. Оларға: Helliogoblo, Солтүстік Скерри, Ormal, Reaverack және The Clubb кіреді. Папа-Стур мен Ве Скеррилерінің арасында Папа-Рофтың шалқа жатқан жағалауы орналасқан. 2008 жылдың 21 маусымында Стюарт Хилл (қарапайым тілде Кэптен Каламити) Форвик Холм аралына (өз атауымен "Форвик аралы") құқық талап етті. Норвегия королі Кристиан мен Шотландия королі Джеймс III арасындағы 1468 жылғы неке шартының негізінде, Хилл бұл аралдың британдық тәжге тәуелді деп есептелуі керек екенін, демек Ұлыбританияның немесе Еуропалық Одақтың құрамына кірмейтінін айтты. Бірақ Ұлыбритания бұл талапты мойындамады.

Геология

Арал девон кезеңіне жататын түрлі жанартаулық және шөгінді тау жыныстарынан құралған. Сол кезде Шотландия құрлығы Ескі Қызыл құмтас континентінің бір бөлігін құрап, экватордан оңтүстікке қарай шамамен 10-25 градусқа орналасқан. 408-370 миллион жыл бұрын қалыптасқан Ескі Қызыл құмтас шөгінділері, Пангеяның пайда болуымен жоғары көтерілген, эрозияға ұшыраған және өзен дельталарына салынған силур кезеңінің бұрынғы жыныстарынан пайда болған. Шетландтан Оңтүстік Морей-Фертке дейін созылған эрозияға ұшыраған таулардың шетінде тұщы сулы Оркади көлі болған. Папа Стоурдың құрылымының көп бөлігі осы кезеңмен байланысты жанартаулық әрекеттен пайда болған күл мен лавадан тұрады, оның ішінде қатып қалған жанартаулық күл мен лава (риолит) қабаттары бар, бірақ Ламба банктерінде девон балықтарының қабаттары да кездеседі. Плейстоцен мұз басу кезеңінен қалған көптеген ірі тас-қиыршықтар бар. Теңіздің әсерінен жұмсақ жанартаулық тау жыныстары эрозияға ұшырап, Ұлыбританиядағы ең әдемі үңгірлер, тік жарлар, аркалар, соқпақтар, жартастар, воэлер және геолардың ерекше түрлерін жасаған. "Hol o' Bordie" үңгірі аралдың солтүстік-батыс ұшынан өтеді. Оның ұзындығы 300 метр, ені қайықпен жүзуге жететіндей кең. Оңтүстік-батыстағы Кирстан (немесе Кристи) ойығы да тамаша үңгір, оның бір бөлігі 1981 жылы құлап кеткен. Батыстағы Хамна Воеге жақын орналасқан "Франсидің шұңқыры" да бар. Бұл Джон Тюдордың сүйікті орны болған, ол Виктория дәуіріндегі естеліктерінде арал туралы жазып, үңгірді былай сипаттаған: "ертегілер елінде, шатыры мен қабырғаларының бояуы өте әдемі, ал суы мөлдір, шіркеудегі орындықтар сияқты ойыстармен". 1953 жылы дауыл кезінде "Да Хорн о Папа" атты тамаша мүйіс теңізге құлап кеткен. Жақын орналасқан Брей Холм аралында да, жағдайға байланысты шағын қайықтармен кіруге болатын үңгірлер бар.

Экология

Папа-Стур және оның төңірегінде сусарлар, сұр түлендер, кашалоттар мен гаваньдық порпоизалар жиі кездеседі. Аралда Атлантикалық пуфин, Арктикалық және қарабас терн, бонкси және Арктикалық скуа, солтүстік фулмар, жалпы гагарка, тоқылдақ, қиық мүңкірат, сақиналы пуляр және үлкен қара арқалы шағалақ көбейеді, сондай-ақ көптеген көшпенді түрлер тіркелген. Аралда жапайы гүлдер көп, оның ішінде тау мәңгілігі, көктемгі шұбар және көзді жарықтандыратын гүлдер, сондай-ақ кең таралған жусан өседі. Аралдың батыс жағы ерекше ғылыми маңызы бар жер және Папа-Стурдың төңірегіндегі теңіздер ерекше қорғалатын аймақ болып табылады. Шетланд пониі әлі де шаруашылықта өсіріледі.

Тарих және археология

Адамдардың аралда қоныстануы шамамен б.з.д. 3000 жылдан басталады және онда неолиттік дәуірдегі бірнеше қабір камераларының қалдықтары бар, олар “өкше пішіндес обалар” деп аталады. Кельт және кельттен бұрынғы дәуірлер туралы көп мәлімет жоқ, бірақ скандинавтар келгенде олар діни орталық тапқан болуы мүмкін, өйткені аралдың атауы Papey Stóra сөзінен шыққан, яғни “Папардың үлкен аралы” (кельт монахтары), батыстағы Papa Little-дан ерекшеленеді. Бұл оқиға, кейін Норвегия королі V Хакон болған герцог Хакон Магнуссонның үйінде болған бір құбылысқа тоқталады. Жағалаудағы Хоуса Вое маңында тас шеңбері орналасқан, ол жергілікті жиынның (“тинг”) қалдығы. Онда 1299 жылғы құжатта жемқорлыққа айыпталған және кейін “dominus de Papay” аталған лорд Торвальд Торрессон жекпе-жек өткізіп, жеңіске жеткен. (Оның бақытсыз қызының оқиғасы жоғарыда айтылған.) Герцог Хаконның XIII ғасырға жататын үйінің қалдықтары әлі де Housa Voe жанында көрінеді. XVI ғасырда Бремен және Гамбург саудагерлері жергілікті балық аулау флотынан балық сатып алу үшін жазғы сауда ошағын ашқан, ол Hamna Voe-ге қарап тұр. Жақында жасалған археологиялық зерттеулер нақты нәтиже бермеді, бірақ бұл орынның 18 ғасырғы колониядан әлдеқайда көне болуы мүмкін екенін көрсетеді. Қазіргі шіркеуден 300 метр қашықтықта, Кирк Сэнд пен Тюсселби шығанағының батыс жағындағы төбеде Снейанс немесе Снейанс шіркеуінің орны болуы мүмкін. Жергілікті тұрғындар оны “ескі шіркеу” деп атайды, ал Ordnance Survey оны “шамамен XII ғасырға жататын рим шіркеуінің орны” деп сипаттайды. Дәстүр бойынша, құрылыс жұмыстарына табиғаттан тыс күштер кедергі келтіріп, әр күні салынған нәрсе түнде қиратылыпты. Соңында, осы құбылыстың нәтижесінде іргетастар түнгі уақытта қазіргі шіркеудің орнына көшіріліп, жұмыс сәтті жалғастырылған. 2004 жылғы қазба жұмыстарынан тек үлкен риолит тастары мен кит сүйегінің бір бөлігі табылды, бұл ауызша хабарламаның шындыққа жақын болуы мүмкін екенін көрсетеді. Осы кезде Папа Стоур тарихына тағы бір жекпе-жек оқиғасы енді. Эдвин Линдсей, Үндістан армиясының офицері және Балкаррдың 6-шы графының ұлы, соғысқа қатылудан бас тартқандықтан ақылсыз деп танылып, аралға ұятпен жіберілді. Ол 26 жыл түрмеде отырды, бірақ 1835 жылы квакер дін қызметкері Кэтрин Уотсон оның босатылуын ұйымдастырды. Линдсей бұлағы – аралдың оңтүстігіндегі қайнар көз, онда оған шомылуға рұқсат етілген. Бастапқыда бұл екі қабатты, шөппен жабылған шатырлы үйлер болған, олардың қабырғалары төбесіне қол жеткізу үшін жасалған. Үйдің ішінде бекітілген төменгі тас және судың төменгі қанаттарына құйылған сумен қозғалатын жоғары тас болған. Кейбіреулері 20 ғасырдың басында Папа Стоурда қолданыста болды, ал Клумлидегі Бэрнде, Шетландтың оңтүстік бөлігіндегі Тросуикте осындай диірменнің жұмыс үлгісі әлі де сақталған.

Кеме апаттары

Папа Стоур айналасындағы жағалауда көптеген кемелер құлаған. Хамнавуде Типтанс Скерриде голланд, француз, неміс және норвег кемелері батып кеткен. 1930 жылғы 28 наурызда кешке, Папа Стоурдан солтүстік-батысқа қарай 3 шақырым жерде орналасқан Ве Скерриде «Абердин» траулері «Бен Доран А178» аулауын түсіру үшін Скалоуэй ауылына бағытталғанда суға батты. Құлау кезінде ауа райы қолайлы болды, бірақ келесі күні ғана өтіп бара жатқан траулер апатты байқап хабарлады. Жағалау күзеті мен жергілікті еріктілер құтқару жұмыстарын бастаған кезде (сол кезде Шетландта құтқару кемесі болмаған), ауа райы нашарлап, Скерриге жақындасу мүмкін болмады. 120 шақырым қашықтықтағы Оркней аралдарынан «Стромнесс» құтқару кемесін шақыру туралы өтініш жасалды, бірақ бұл өтініш көмекке кеш келді. Барлығы 9 экипаж мүшесі қаза тапты. Тек 3 дене табылды: Джеймс Митчеллдің денесі Абердинге қайтарылды, ал Дж. Кормак пен Дж.Р. Инштің денелері Скалоуэйде жерленді. 1940 жылғы ақпанда «SS Highcliffe» жүк кемесі Форвик Холмдағы тұманға тап болды. Бұл жолы жағдай қолайлы болды, тек кеме мен жүгі ғана жоғалды. 1967 жылы «Абердин» траулері «Джунипер» жартастың төменгі бөлігіндегі Лира шығанағына тіреліп қалды. 12 адамнан тұратын экипаж Айт құтқару кемесімен құтқарылды, ал капитан бұл құтқару операциясы үшін RNLI күміс медалімен марапатталды. Тағы бір кеме апаты 1977 жылғы 9 желтоқсанда болды, ол кезде «Абердин» траулері «Элинор Викинг А278» (капитаны Алек Флетт) Ве Скерриде суға батты. Айт құтқару кемесі оқиға орнына келді, бірақ теңіздің жағдайына байланысты экипажды құтқару үшін жеткілікті жақындаса алмады. Лерик жағалау күзетінің басшысы Алек Вебстердің өтініші бойынша, Самбург әуежайынан British Airways Sikorsky S61N тікұшағының ерікті экипажы шақырылды. Олар дауылға қарамастан, кеме құлағаннан кейін бірнеше сағат ішінде барлық экипаж мүшелерін қауіпсіз жерге көтеріп алды. Кейіннен тікұшақ экипажы батылдығы үшін бірнеше марапат алды. Адам шығыны болған жоқ, бірақ бұл оқиға 1979 жылы Скерриде шамшырақ салуға түрткі болды және Самбург әуежайында орналасқан қазіргі іздеу-құтқару тікұшақ бөлімін құруға қажетті мысал болуы мүмкін.