Кіріспе
Альберта либералдық партиясы – Канаданың Альберта провинциясындағы саяси партия. 1905 жылы құрылған, ол Альбертадағы ең көне әрекет ететін саяси партия болып табылады және 1921 жылғы сайлауға дейін үстем саяси партия болды, алғашқы үш провинциялық премьер-министр либералдар болды. 1921 жылдан бері ол Альберта заңнамалық ассамблеясында бірнеше рет ресми оппозицияны құрды, соңғы рет 1993 жылдан 2012 жылға дейін. Он төрт либерал Альбертаның Оппозиция жетекшісі лауазымын атқарды. Партия 1976 жылға дейін Канада либералдық партиясымен байланыста болды.
Алғашқы жылдар
Альберта либералдық партиясы 1905 жылдың 1 қыркүйегінде құрылды. Либералдар провинцияның алғашқы 16 жылында үкімет құрды. Александр К. Резерфорд (1905–1910), Артур Л. Сифтон (1910–1917) және Чарльз Стюарт (1917–1921) либералдық үкіметтерге жетекшілік етті, содан кейін 1921 жылғы сайлауда Альберта Біріккен фермерлері партиясы оларды биліктен ығыстырды.
1921: Билікті жоғалту
Премьер Чарльз Стюарт 1921 жылғы сайлауда Альберта Біріккен фермерлерінен жеңілгеннен кейін көшбасшылық лауазымынан қаңтарды, сол кезде бұрынғы Бас прокурор Джон Р. Бойл 1924 жылы сотқа тағайындалғанға дейін заң шығарушы фракцияны басқарды, ал оның орнына бұрынғы министр Чарльз Р. Митчелл келді. Джон С. Боуэн партия конвенциясы бұрынғы тәуелсіз солшыл депутат Джозеф Твид Шоуды сайлағанға дейін уақытша басшылық етті. 1930 жылғы сайлауға дейін партия Калгари қаласынан сайланған заңгер Джордж Х. Вебстерді таңдады. Ол 1935 жылы партияны белсенді, бірақ сәттіліксіз басқарған Уильям Р. Хоусонның пайдасына отставкаға кетті. 1936 жылы ол провинциялық жоғары сотқа тағайындалғаннан кейін, Эдвард Лесли Грей оның орнын басты.
In the lead up to the 1930 election, the party chose George H. Webster, M. L. A. for Calgary City. He resigned in favour of William R. Howson, who led the party energetically if unsuccessfully in 1935. After he was appointed to the provincial superior court in 1936, Edward Leslie Gray succeeded him.
Бірлік коалициясы
Оппозициялық күштердің коалициясы туралы талқылаулар отызыншы жылдардың басында Біріккен фермерлер үкіметіне қарсы күшті оппозиция құру үшін басталды. Либералдар, Уильям Хаусон басшылығымен өркендеп келе жатқан кезде, оған қосылудан бас тартты. Либералдық партияның беделінің ең жоғары нүктесінде олар екі Біріккен фермерлер партиясының депутатын либералдық фракцияға өткізуге қол жеткізді. 1935 жылғы Альберта провинциясының жалпы сайлауында Social Credit партиясының ескі партияларды жеңгеннен кейін коалиция идеясы күш алды. Либералдық партияның жетекшісі Эдвард Грей партияны сақтықпен Бірлік қозғалысына енгізіп, округтік ұйымдарға либералдық немесе тәуелсіз кандидаттарды қолдау мүмкіндігін берді. Альберта либералдары Джон Перси Пейдж басқаратын Тәуелсіз азаматтар қауымдастығын қолдауға құлшынбады. Олар тәуелсіздердің тәуелсіздігін сақтап қалуын қалады және коалиция негізінде жаңа партия құрылуына қарсы болды. Либералдар округтік ұйымдарын және партиялық атқарушы органының құрамын сақтап, партия ұйымын сақтап қалды. Грей 1941 жылдың 19 сәуірінде жетекшіліктен кеткеннен кейін партия 1947 жылға дейін Джеймс Проузді ресми түрде жетекші етіп тағайындамады. Партия президенті, жыл сайын сайланатын, партия істерінің барлық мәселелерінде партияның ресми өкілі болды. Партия 1940 жылдан 1944 жылға дейін, бастапқыда бір мүшеден тұратын, 1944 жылы таратылғанға дейін үш мүшеге дейін өскен фракцияны сақтап тұрды. Ішкі қысымға қарамастан, либералдар коалициядан шығуға келіспеді және 1944 жылғы сайлауда кандидаттарды тіркемеуге келісті. Тәуелсіздермен ынтымақтастық 1945 жылдың тамызында Камроуз федералды округінің ұйымы провинциялық либералдық партияның атқару комитетіне Альбертаның барлық провинциялық округтерінде басқа партиялармен одақтар мен келісімдерден босатылып қайта ұйымдастыруға шақырған кезде ресми түрде аяқталды. Партия 1946 жылдың 7 қаңтарында 1948 жылғы Альберта провинциясының жалпы сайлауына қатысу туралы ұсыныстарды талқылау үшін отырыс өткізді.
Соғыстан кейінгі
Проузе коалициядан кейінгі дәуірде партияның алғашқы нағыз көшбасшысы болды. Ол 1947 жылдан 1958 жылға дейін партияны басқарды, нәтижесінде халықтың дауысы мен орын саны айтарлықтай өсті. Эдмонтон қаласының мэрі болу үшін ол басшылықтан кетті, ал оның орнын Калгари қаласының заң шығарушы жиналысының депутаты Джон Уолтер Грант МакЭван басты. МакЭванды өзінің бақылауынан тыс проблемалар мазалады. Эдмонтон және Калгари қалаларында қолданылған STV сайлау жүйесінің жойылғаннан кейін кез келген оппозициялық партия көшбасшысының сайлау мүмкіндігі өте тәуекелді болды. Мэннинг үкіметі өзін жаңартып, қайта жандандырып, бұрын жоғалтқан көп бөлігін қайта қалпына келтірді, ал Дифенбекердің жақындағы үлкен жеңісі прогрессивті консервативтік партияны партияның дәстүрлі қолдаушылары үшін тартымдырақ балама ретінде көрсетті. МакЭван Ұлыбританиядағы және Батыс Канаданың басқа провинцияларындағы либералдарға ұқсас мәселеге тап болған көптеген көшбасшылардың біріншісі болды. Идеологиялық тұрғыдан партия дәстүрлі консерватизм мен әлеуметтік демократия арасында қысылып қалды. Әлеуметтік жағынан алғанда, партия Альберта прогрессивті консервативтерімен салыстырғанда көне және дәстүрлі бейнеге ие болды, олар әлеуметтік кредит үстемдігін ескере отырып, либералдырақ көрінді. Сәл кешікпей, либералдар бір ғана мүшеге – Ла-Ла-Биштен Майкл Маккагноға дейін азайды. МакЭван осы апаттан кейін көп ұзамай зейнетке шықты.
1960 жылдар
Оның орнын Дэвид Б. Хантер, сол кездегі Атабаска қаласының мэрі, басты назары экологиялық мәселелерге аударған, мемлекеттік электр энергетикалық компания құру үшін қарқынды науқан жүргізді. Бұл, 1963 жылғы сайлауда Альберта жаңа демократтарының өсуіне кедері келтірді және партияға прогрессивті консерваторлардан ерекшеленетін айқын бейне мен ұлттық сипат қалыптастырды. Дегенмен, партия ішінде жікке бөлініс орын алды, және бірнеше кандидат, тіпті олардың екі сәтті кандидаттарының бірі де, платформаның басты қағидасын жоққа шығарды. Хантердің өзі Атабаскада жеңіліске ұшырады. Ол кейінірек өткен қосымша сайлауда жеңілгеннен кейін ғана отставкаға кетті, содан кейін Парламентке сайлануға тырысты (сәтті болмады). Макканьо, заң шығарушы органдағы мардымсыз оппозицияның жетекшісі, уақытша жетекші болды, бірақ өзін жетекшілікке лайықты деп санамады. Партия ішіндегі терең идеологиялық дауларды көрсеткен съезде Калгари қалалық кеңесінің мүшесі Адриан Дуглас Берри, өте қатыгез бәсекеде жетекші болып шықты. Ішкі келіспеушіліктер жалғасты, ал 1966 жылдың соңында Берри әлі де түсіндірілмеген жағдайларда отставкаға кетті. Облыстық сайлау бірнеше ай ішінде өтуі мүмкін болғандықтан, Макканьо іс жүзінде көшбасшы болып, 1967 жылғы облыстық сайлауға партияны көңілсіз жетектеді. Макканьо сайланды, 1955 жылдан бері алғашқы және 1986 жылға дейін соңғы либерал жетекшісі, осы жетістікке қол жеткізді, ал партия өкілдігін екіден үш мандатқа дейін арттырды. Алайда, партия халықтың дауыс беруі бойынша төртінші орынға ие болды. Питер Лаугхид пен Прогрессивті консерваторлар, әлеуметтік кредит үкіметінен әлдеқайда либералды болған, қалалық және заманауи партияның тартымдылығын ұсынды. Консерваторлар либералдарды әлеуметтік кредиттерге нақты балама ретінде ығыстырды.
Тыныш
Келесі төрт жыл либералдар үшін қиын кезең болды. Партия либералдық заң шығарушысы қаза болғаннан кейін оның орнын толтыру үшін өткізілген ара сайлауда өте нашар көрсетті, және Макканьо 1968 жылғы федералды сайлауда үміткер болу үшін отставкаға кеткен кезде партия қалған екі орынды жоғалтты. 1969 жылдың қарашасында соңғы либералдық заң шығарушы Билл Дики Лугидтің прогрессивті консерваторларына өтті, олар үкіметке айналуға дайын екенін көрсетті. 1969 жылы партия Макканьоның орнын алмастыру үшін Калгаридегі дін қызметкері, кейін бизнесмен болған Джон Т. Лоуэрит таңдады. Лоуэри әлеуметтік несиемен сайлау туралы келісімге келуге үміттенді, олар Мэннингтің ізбасары Гарри Стром басшылығымен жаңару мен қайта жандану белгілерін көрсетіп жатқандай болды. Альбертадан келген екі федералды министр, бұрынғы сокредтер Буд Олсон мен Пэт Махони оны осыған ынталандырған болуы мүмкін. Келіссөздер туралы ақпарат тараған кезде, екі партияның негізгі мүшелері мұндай ұсынысқа қарсы екені анық болды. Лоуэри осыған байланысты отставкаға кетті. Келесі жылы провинциялық либералдар құлдырауға жақын болды. Партияның саяси беделі тұрақты түрде төмендеді, және әлеуметтік несиемен келіссөздер оның идеологиялық мақсаты бар-жоғын анықтау қиын болды. Партия провинциялық саясаттан толығымен бас тарту (федералды және провинциялық деңгейде бір ұйым болғандықтан) және федералды саясатқа көшу туралы көп талқылады, ол екі жылдан кейін қарағанда осы уақытта үміт берушірек көрінді. Партия тәуелсіз күш ретінде жалғастыру үшін үлкен ерік-жігерді жинады, Лоуэриттің орнын алмастырып, 1971 жылғы сайлауға қатысуға шешім қабылдады, нәтижесіне қарамастан. Партия, іс жүзінде, Роберт Расселді таңдады, ол Сент-Альберттен шыққан, екі рет өткізілген, бірақ лауазымға ұмтылған және Дэвид Хантердің партияға қатысты көзқарасын қолдаған даулы тұлға еді. Партия 1971 жылғы сайлауда күткендей ауыр жеңіліске ұшырады. Ол сайлауда заң шығарушы органға мүлдем өте алмады, онда әлеуметтік несие Лугидтің прогрессивті консерваторларынан 36 жылдық биліктен кейін жеңілді. Алберта провинциясының либералдарының танымалдылығы Пьер Трюдоның Канада либералдық партиясының 1968 мен 1984 жылдар аралығындағы федералды үкімет кезінде ерекше түрде төмендеді деп жиі айтылады. Трюдоның саясаты Батыс Канадада, әсіресе Альбертада, екі тілділіктің ресми статусы және Ұлттық энергетикалық бағдарлама (ҰЭБ) сияқты мәселелерде батыстың шеттелу сезімін күшейтіп, танымал болған жоқ. Осы кезеңде провинциялық либералдық партия федералды туыстарымен байланысының салдарынан зардап шекті.
1986 ж. Заң шығарушы органға қайта оралу
Либералдық партияның жағдайы 1980-жылдардың аяғында жақсарды және олар 1986 жылғы сайлауда Альберта заң шығарушы жиналысына оралды, онда партия басшысы Николас Тейлор оларды 4 мандатқа және жалпы дауыс берудің 12%-на жеткізді. 1987 жылғы басшылықты қараудан кейін 1988 жылы басшылыққа сайлау өтті. Бұл сайысқа Тейлор, заң шығарушы мүше Шелдон Чумир, Грант Митчелл және Эдмонтон қаласының мэрі Лоренс Декор қатысты. Декор партия басшысы болып бірінші кезеңде жеңіске жетті. Альберта либералдық партиясы 1989 жылғы Сенат сайлауында Білл Кодты бір үміткер ретінде тікелей ұсынды, ол дауыстардың 22,5%-ын жинады.
Партияның 90-шы жылдары
1993 жылғы сайлауда Эдмонтонның бұрынғы мэрі Лоуренс Декоре басшылығындағы либералдар партиясы Эдмонтонды басып алып, барлығы 32 орын жеңіп, халықтың 39% дауысын жинап, билікте болғаннан бері ең үлкен жетістікке қол жеткізді. Бұл партияға Ральф Клейннің прогрессивті консервативтік үкіметіне қарсы ресми оппозиция болуға мүмкіндік берді. Декоре провинция тарихындағы екінші ірі оппозициялық фракцияны басқарғанымен, бұл нәтиже кейбір көрнекті либералдар үшін соңғы 70 жылда үкімет құрудың ең жақсы мүмкіндігін жіберіп алды деген көңіл көшіруге себеп болды. Күшейіп келе жатқан қысымға байланысты Декоре 1994 жылы басшылықтан кетті. Оның орнын басу үшін төрт депутат үміткерлік танытты: Эдмонтон МакКлунгтен Грант Митчелл, Форт МакМюррейден Адам Жермен, Эдмонтон Роперден Сине Чади және Калгари Буффалодан Гэри Диксон. Дауыстардың барлығы саналғаннан кейін Митчелл партия төрағасы болып сайланды. Партия ресми оппозиция статусын сақтап қалды, бірақ 1997 жылғы сайлауда 10 орыннан айырылды. Альберта заң шығарушы жиналысында 18 орынға ие болған Митчелл төрағалық лауазымынан кетті, жаңа сайлау жарияланды. 1998 жылғы төрағалық сайлауына да төрт үміткер қатысты: бұрынғы прогрессивті консервативтік министр Нэнси Макбет, Летбридж Шығысынан Кен Никол, Эдмонтон Медоуларктан Карен Лейбовичи және Эдмонтон Ривервьюден Линда Слоун. Макбет бірінші кезеңде сайланды.
2000-шы жылдар
2001 жылғы сайлауда Макбет жетекшілік еткен науқан нәтижесінде бар болғаны жеті либералдық депутат сайланды. Макбет өзінің мандатын да жоғалтты. 2001 жылғы сайлаудан кейінгі күндері Макбет отставкаға кетіп, Кен Никол партия төрағасы болып сайланды. Никол 2004 жылға дейін партияны басқарды, содан кейін Летбридж сайлау округінде Канаданың Федералды Либералдық партиясынан үміткер ретінде қатысты. Эдмонтон Милл Вудс округынан сайланған Дон Масси уақытша төраға болып қызмет етті, сосын партия төрағасын сайлау өтті. 2004 жылдың 27 наурызында Кевин Тафт Альберта Либералдық партиясының жаңа төрағасы болып сайланды. 2004 жылғы провинциялық сайлауда либералдар өкілдік орындарын екі еседен астам арттырып, 16 орынға жетті және халықтың қолдауы 29%-ға өсті. Одан да маңыздысы, көптеген сарапшыларды таң қалдырғандай, либералдар дәстүрлі консервативті Калгари қаласында үш мандатты жеңіп алды. Сонымен қатар, 2007 жылдың маусым айында Крейг Шеффинс қосымша сайлауда жеңіске жетіп, Калгаридегі төртінші Альберта либералдық депутаты атанды. 2008 жылдың 3 наурызында өткен провинциялық сайлау партия үшін тағы бір кері қадам болды. Жаңа премьер-министр Эд Стелмахқа қарсы тұрған Альберта либералдары орын санын едәуір арттыруға үміттенді, әсіресе Калгаридегі консерваторларға наразылық күшті болғандықтан. Алайда, нәтиже Альберта либералдары үшін көңіл көншітпеді. Партия сайлау жарияланғанда 16 орынға ие болса, сайлаудан кейін 9 орынға дейін азайды. Партияның Эдмонтон қаласындағы беделіне соққы тиді, 2004 жылы жеңіп алған сегіз орын консерваторларға өтті. 2008 жылдың 26 маусымында Тафт төрағалық лауазымынан кету ниетін жариялады. Доктор Дэвид Суонн 2008 жылдың 13 желтоқсанында жаңа либералдық төраға болып сайланды, ол бірінші кезеңде тағы екі үміткерді жеңді. 2011 жылдың 1 ақпанында үш жыл төрағалық қызметтен кейін Суонн отставкаға кетті. 2011 жылғы төрағалық сайлауда тағы бір дәрігер, доктор Радж Шерман партия төрағасы болып сайланды және ол 2012 жылғы жалпы сайлауға партияны жетектеді.
Жақында болған тарих
2012 жылғы жалпы сайлауда либералдар заң шығарушы орган құрамындағы сегіз орыннан бес орынға дейін төмендеді. Олар заң шығарушы органда үшінші партия болып табылды. Шерман 2015 жылдың 26 қаңтарында көшбасшылық лауазымынан дереу қалатынын жариялады. Калгари Маунтин-Вью округінен сайланған депутат және бұрынғы көшбасшы Дэвид Сванн 2015 жылдың 1 ақпанында партия директоры кеңесінің дауыс беруімен Эдмонтон орталық округінен Лори Блейкменді басып озып, уақытша көшбасшы болып тағайындалды. Уақытша көшбасшы ретінде Сванн партияны 2015 жылғы провинциялық сайлауға жетектеді, онда Альбертаның Жаңа демократиялық партиясы көпшілік дауыспен жеңіске жетіп, 44 жылдан кейін Прогрессивті консерваторлар партиясын жеңді. Либералдар партиясы 5 орыннан 1 орынға дейін азайтты; Сванн партияның жалғыз депутаты болды. 2017 жылғы көшбасшылық сайлауда заңгер және бұрынғы Калгари Буффало үміткері Дэвид Хан дауыстардың 54,8%-ын алып, бір қарсыласын жеңіп, даулы жағдайларда партияның тұрақты көшбасшысы болды. Оның басшылығымен либералдар 2019 жылғы провинциялық сайлауда 1982 жылдан бері алғаш рет заң шығарушы органға өте алмады және 1971 жылдан бері ең нашар нәтижелерін көрсетті. Хан 2020 жылдың 22 қарашасында көшбасшылық лауазымынан кетті. 2021 жылдың 6 наурызында Джон Роггевен партия директоры кеңесінің шешімімен уақытша көшбасшы болып тағайындалды. Партия көшбасшылығына үміткерлерді тіркеудің соңғы күні 2022 жылдың 12 тамызында аяқталды, бірақ ешбір үміткер тіркелмеді. 2022 жылдың 8 желтоқсанында Роггевен партияның тұрақты көшбасшысы болып тағайындалды. 2023 жылғы жалпы сайлауда либералдар тарихындағы ең төмен дауыс көрсеткішін – 0,24%-ды тіркеді.
Идеология
Альберта либералдық партиясы либерализмді, классикалық және қазіргі (әлеуметтік либерализмді қараңыз) екі мағынада да ұстанудың ұзақ тарихына ие. Партия – күшті экономиканы құру, әлеуметтік прогрестікті дамыту және қоршаған ортаны қорғау жағдайларын жасауға бағытталған орталық саяси күш.
Партия басшылары
Александр Ратерфорд19051910Альбертаның бірінші премьер-министріАртур Сифтон19101917Альбертаның екінші премьер-министріЧарльз Стюарт19171922Альбертаның үшінші премьер-министріДжон Бойль19221924Оппозиция жетекшісіЧарльз Р. Митчелл19241926Джон К. Боуэн19261926Джозеф Твид Шоу19261930Отставка бердіДжон Макдональд1930 жылғы 28 наурыз1930 жылғы 1 наурыз1932Жиналыста мандат жоқДжордж Вебстер1931 жылғы 1 наурыз1932Жылысалды Жиналыстың жетекшісі1932 жылғы 1 наурыз1932 жылғы 21 қазан1932Уақытша жетекшіУильям Хоусон1932 жылғы 21 қазан1937 жылғы 2 наурыз1937Альбертаның Жоғарғы сотына тағайындалдыЭдвард Лесли Грей1937 жылғы 2 наурыз1941 жылғы 19 сәуірРоберт Барроуман1941 жылғы 19 сәуір1941 жылғы 27 қыркүйекГрей отставкаға кеткеннен бастап партия басшылығы бос болды, Джеймс Проусс жетекші болып сайланғанға дейін. Либералдар партиясының президенті Бірлік коалициясы кезінде либералдар партиясының күнделікті жұмысын жүргізді. Хью Джон Монтгомери1941 жылғы 27 қыркүйек1946Уесли Стамбо19461947 жылғы 26 маусымЖеймс Проусс1947 жылғы 26 маусым1958Грант МакЭван1958 жылғы 1 қараша1960Майкл Маккагно19601962Жиналыстағы либералдық фракция жетекшісіДэвид Хантер19621964Майкл Маккагно19641966 жылғы 15 қаңтарУақытша жетекшіАдриан Дуглас Берри1966 жылғы 15 қаңтар1966 жылғы 7 қарашаМайкл Маккагно1966 жылғы 7 қараша1969Жохан Т. Лоури19691970Роберт Рассел19711974Николас Тейлор19741988Лоуренс Декоре19881994Бетти Хьюз1994Уақытша жетекшіГрант Митчелл19941998Нэнси Макбет19982001Кен Никол20012004Дон Масси2004Уақытша жетекшіКевин Тафт20042008 жылғы 13 желтоқсанДэвид Суонн2008 жылғы 13 желтоқсан2011 жылғы 10 қыркүйекРадж Шерман2011 жылғы 10 қыркүйек2015 жылғы 26 қаңтар2012 жылғы сайлауда партияны жетектедіДэвид Суонн2015 жылғы 1 ақпан2017 жылғы 4 маусымУақытша жетекші ретінде қайта келді және 2015 жылғы сайлауда партияны жетектедіДэвид Хан2017 жылғы 4 маусым2020 жылғы 22 қарашаДжон Роджвийн2021 жылғы 6 наурыз2022 жылғы 8 желтоқсанУақытша жетекшіДжон Роджвийн2022 жылғы 8 желтоқсанТұрақты жетекші
Сайлау нәтижелері
Сайлау жетекшісі Дауыстар % Орындықтар +/– Тұрақты орны 1905 Александр Камерон Резерфорд 14,485 57,56 1 1909 29,634 59,26 14 1 1913 Артур Сифтон 47,748 49,23 3 1 1917 54,212 48,14 5 1 1921 Чарльз Стюарт 86,250 28,92 19 2 1926 Джозеф Твид Шоу 47,450 26,17 12 2 1930 Джон В. Макдональд 46,275 24,59 4 2 1935 Уильям Р. Хаусон 69,845 23,14 6 2 1940 Эдвард Лесли Грей 2,755 0,89 5 4 1944 Белгісіз 1 1948 Джеймс Харпер Прауз 52,655 17,86 2 3 1952 66,738 22,37 1 2 1955 117,741 31,13 12 2 1959 Грант МакЭван 57,408 13,9 14 3 1963 Дэйв Хантер 79,709 19,76 1 2 1967 Майкл Макканьо 53,847 10,81 1 3 1971 Боб Рассел 6,475 1,01 2 4 1975 Николас Тейлор 29,424 4,98 4 1979 43,792 6,16 4 1982 17,074 1,81 4 1986 87,239 12,22 4 3 1989 Лоуренс Декор 237,787 28,68 4 3 1993 392,899 39,7 28 2 1997 Грант Митчелл 309,748 32,75 14 2 2001 Нэнси Макбет 276,854 27,33 11 2 2004 Кевин Тафт 261,471 29,4 8 2 2008 251,158 26,43 7 2 2012 Радж Шерман 127,645 9,89 4 3 2015 Дэвид Суонн 62,171 4,19 4 4 2019 Дэвид Хан 18,546 0,98 1 4 2023 Джон Роггевен 4,259 0,24 7