Кіріспе

Ағылшын ботаник және дәрігер (1616–1654)

Николас Калпепер (18 қазан 1616 – 10 қаңтар 1654) – ағылшын ботаник, шөпші, дәрігер және астролог. Оның "Англиялық емші" (1652 ж., кейіннен "Толық шөптеме" (1653 ж. және одан кейін)) кітабы сол кездегі фармацевтикалық және шөптік білімнің көзі болып табылады, ал "Науқастың жағдайы бойынша ауруларды астрологиялық бағалау" (1655) – ертедегі Еуропадағы медициналық астрология туралы ең толық еңбектердің бірі. Калпепер жүздеген далалық дәрілік шөптерді тізімдеді. Ол замандастарын шөптік емдеудегі кейбір әдістері үшін сынап: "Бұл маған ұнамайтындықтан және тиімді болмағандықтан, мен екі бауырлыммен – доктор Ақылмен және доктор Тәжірибемен кеңестім, содан соң Табиғат анама сапар жасадым. Оның кеңесімен және доктор Ынтаның көмегімен мен қалағанымды алдым. Біздің заманымыздағы бейтаныс мырза Адалдық ескертуімен, мен оны әлемге жарияладым." Калпепер – танымал тұлғалардың ұрпағы, соның ішінде Генрих VIII-нің бесінші әйелі Кэтрин Говардтың (сондай-ақ, алыс туысы) сүйіктісі болған сарайлық Томас Калпепер де бар.

Өмірбаян

Кулпепер, дін қызметкері болған Николас Кулпепердің (үлкен) ұлы еді. Ол туылғаннан кейін көп ұзамай әкесі қайтыс болды және анасы оны әжесі, пастор Уильям Аттерсоллдың Исфилдтегі үйіне алып келді, онда ол анасының күтімінде өсті. Аттерсолл жас баланың саяси және діни нанымдарына әсер етіп, оған латын және грек тілдерін үйретті. Кулпепер бала кезінде астрономияға, астрологияға, уақытқа, атасының сағаттар жинағына және Аттерсолл кітапханасындағы медициналық мәтіндерге қызығушылық танытты. Осы арада әжесі оны емдік өсімдіктер мен шөптер әлемімен таныстырды. Өмірі бойы ауылға барып, өсімдіктерді тізімдеумен айналысты. 16 жасынан бастап Кембридж университетінде оқыды, бірақ ол қай колледжде оқығаны белгісіз, әкесі Куинс колледжінде, ал әжесі Исус колледжінің мүшесі болған. Содан кейін ол дәріханашының шәкірті болды. Жеті жылдан кейін оның шебері келісімшарт ақшасымен қашып кетті, ал көп ұзамай Кулпепердің анасы кеуде безінің қатерлі ісігінен қайтыс болды. 1640 жылы Кулпепер 15 жастағы бай астық саудагерінің қызы Элис Филдке үйленді, бұл оған Лондон қаласының билігінен тыс, Спиталфилдстегі жартылай жолдағы үйінде дәріхана ашуға мүмкіндік берді. "Ешбір адам қорлаушы, өршіл дәрігерге ақы төлеу үшін аш қалуға лайық емес" деп мәлімдеп, шөптерін жақын маңдағы ауылдан алып, Кулпепер өз қызметтерін ақысыз ұсынды. Бұл және пациенттерді зәрді тексеруден гөрі жеке қарап тексеруге дайындығы (оның пікірінше, "Темзаның қанша зәрді сіңіре алатыны" диагноз қоюға көмектеспеді), Кулпепердің өте белсенді болуына себеп болды, кейде таңертең 40-қа дейін пациентті қабылдады. Тәжірибесі мен астрологияны біріктіре отырып, ол науқастарын емдеу үшін шөптерді қолдануға өзін арнады. Англия азамат соғысының алғашқы айларында Кулпеперді колдовство жасады деп айыптады және Аптекагерлер қоғамы оның тәжірибесін шектеуге тырысты. Алыстап, радикалданған ол 1643 жылдың тамызында Филипп Скиппонның басшылығымен Лондондық жаттығу жасаған жасаққа қосылды және Ньюберидің бірінші шайқасында шайқасты. Оның жеті баласының тек біреуі, Мэри, ересек жасқа жетті. Ол әйелі Элиспен бірге қалды, ол 1656 жылы астролог Джон Хейдонға үйленді. Оның қайтыс болған күні белгісіз: кейбір дереккөздер 1659 жылды, ал басқалары 1665 жылы босандырушының лицензиясын алғанын айтады.

Саяси көзқарастары

Өзінің шәкірттік кезінде радикалды уағыздаушы Джон Гудвиннің ықпалына ұшырап, ол ешбір билікті сұрақсыз қалдыруға болмайды деді, Калпепер радикалды республикашылға айналды және Дәрігерлер колледжінің цензурасымен сақталған медицинаның "жабық дүкеніне" қарсы шықты. Жастығында Кулпепер өзінің қожайыны үшін, мысалы, Лондон фармакопеясын латын тілінен медициналық және шөптік мәтіндерді аударды. Англия азамат соғысының саяси дауылды кезінде Дәрігерлер колледжі медициналық мәтіндерді жариялауға тыйым салуды қамтамасыз ете алмады, сондықтан Кулпепер өз аудармаларын қарапайым халықтың, дәрігерге қаражаты жетпейтін кедейлерге арналған медициналық нұсқаулық ретінде жариялауды жөн көрді. Ол оларды бала туу жөніндегі нұсқаулықпен және әдейі арзан бағамен сатылған "Ағылшын физигі" атты негізгі еңбегімен толықтырды. Ол Американың отарлық кезеңінде де қолжетімді болды және 17 ғасырдан бері үздіксіз басылып келеді. Калпепер медицинаны коммерциялық құпия емес, қоғамдық мүлік ретінде қарастырды, ал дәрігерлердің талап ететін бағалары табиғаттың арзан, баршаға қолжетімді дәрілерімен салыстырғанда тым жоғары болды. Ол латын тілін қолданудың және дәрігерлердің, заңгерлердің және дін қызметкерлерінің жоғары төлемдерінің халықты билік пен бостандықтан айыратынын сезінді. Халықты үш түрлі адам ең көп ауруландырады – дін қызметкерлері, дәрігерлер және заңгерлер. Дін қызметкерлері жандарға қатысты мәселелерді, дәрігерлер денелерге қатысты мәселелерді, ал заңгерлер мүлікке қатысты мәселелерді ауруландырады. Калпепер өз заманының радикалы болды, ол өзінің әріптес дәрігерлерін ашкөздік, Галеннен бас тартуға дайын болмауы және улы дәрілер мен қан құю сияқты зиянды тәжірибелерді қолдану арқылы айыптағандықтан оларды ашуландырды. Дәрігерлер қоғамы да оның қымбат құралымдарына қарсы, арзан шөптік емдік заттарды ұсынғаны үшін ашуланды.

Өсімдіктер философиясы

Калпепер медицинамен айналыспайтын адамдарға денсаулығын сақтау туралы білім беру арқылы медициналық көмекті қолжетімді етуге тырысты. Оның басты мақсаты дәстүрлі әдістер мен білімді сынап, жаңа емдеу жолдарын іздеу арқылы медицина жүйесін реформалау болды. Калпепердің дәрілік шөптерді жүйелеуі қазіргі заманғы фармацевтиканың дамуындағы маңызды қадам болды, олардың көпшілігі бастапқыда шөптерден алынған. Алайда, кейбір қазіргі заманғы авторлар тіпті оның өмір заманында оны "алаяқ" немесе шарлатан деп есептегендер де болған.