Кіріспе

Ағылшын полярлық зерттеушісі (1872–1912)

Эдвард Адриан Уилсон (23 шілде 1872 – 29 наурыз 1912) – ағылшын полярлық зерттеушісі, орнитолог, табиғаттанушы, дәрігер және суретші.

Ерте өмір

1872 жылғы 23 шілдеде Челтенхемде дүниеге келген Уилсон дәрігер Эдвард Томас Уилсонның екінші ұлы және әйелі Мэри Агнес (туған қызы – Уишоу) есімді әйелдің бесінші баласы болды. Зерек, сезімтал, бірақ көңілді бала Уилсон ерте жасынан-ақ ауыл шаруашылығына, табиғаттануға және сурет салуға құмар болды. Ол Бристоль қаласындағы Клифтон дайындық мектебіне интернатқа жіберілді, бірақ мемлекеттік мектепке стипендия ала алмағандықтан, күндізгі оқушы ретінде Челтенхем колледжіне оқуға түсті. Оның анасы құс шаруашылығымен айналысты, ал ол жастық шағының көп бөлігін Челтенхемге жақын Лекхэмптондағы Крипптт фермасында өткізді. Тоғыз жасында ол ата-анасына табиғат зерттеушісі болатынын мәлімдеді. Әкесінің ынтасымен және оқытуымен ол ферма төңірегіндегі даладағы жануарлар мен флораның суреттерін салуға кірісті. 1891 жылы ғылым пәнінен емтиханды үздік тапсырғаннан кейін, ол Кембридждегі Гонвилл және Каиус колледжіне оқуға түсті, онда ол Табиғат ғылымдарын оқып, 1894 жылы бірінші дәрежелі диплом алды. Оқу кезінде ол өмір бойы сақтайтын терең христиандық сенім мен аскетизмді дамытты. Ол Лондонның Сент-Джордж ауруханасының медицина мектебінде медицина бакалавры дәрежесін оқыды және бос уақытында Баттерсидің кедей аудандарында миссионерлік жұмыспен айналысты. 1898 жылдың ақпан айында, дәрігерлік біліктілігін алуға азық қалғанда, Уилсон ауыр сырқатқа шалдығып, миссионерлік жұмысы кезінде жұққан өкпе туберкулезіне шалдырғандығы анықталды. Осы аурудан ұзақ айығу кезеңінде ол Норвегия мен Швейцарияда бірнеше ай өткізді, бұл уақытты суретші ретіндегі дағдыларын жетілдіруге пайдаланды. 1900 жылы медицина мамандығы бойынша біліктілік алды, ал келесі жылы Челтенхэм ауруханасының кіші хирург ретінде тағайындалды. 1897 жылы ол миссионерлік жұмыс жасаған кезде Баттерсидегі Каиус үйінде Ориана Фанни Супермен танысты. Олар 1901 жылғы 16 шілдеде неке қиды.

Ашық экспедиция

1901 жылдан 1904 жылға дейін Уилсон кіші хирург, зоолог және экспедиция суретшісі болып қызмет етті. Ол 1901 жылдың 6 тамызында «Дискавери» экспедициясына аттанды. Олар 1902 жылдың қаңтарында Антарктидаға жетті. 2 қарашада Уилсон, Скотт және Эрнест Шеклтон сол кезде кез келген саяхатшы жасаған ең оңтүстікке сапарға шықты. Топтың құрамында иттер болды, бірақ оларды пайдалану тәжірибесі жоқ еді және иттерге арналған азық бұзылып кеткен. Көптеген иттер өлген соң, олар 31 желтоқсанда 82°17' оңтүстік еніне жеткеннен кейін кері қайтты. Олар бұрынғы ешкімге қарағанда 483 километрге оңтүстікке жол жүрді және полюске дейін 772 километр қашықтықта болды. Шеклтонның денсаулығы күрт нашарлап, қан құсып, есінен танып, санасын жоғалтты және шананы тартуға көмектесе алмады. Скотт пен Уилсонның өзі де қиын жағдайда болғандықтан, топты үйге жеткізу үшін күресті. Қауіпті жағдай болды. Дегенмен, 93 күн сапардан кейін, 1545 километрді басып өткен соң, олар 1903 жылдың ақпан айында «Дискавериге» және қауіпсіздікке жетті. Келесі айда Шеклтон, скорбут пен шаршаудан қатты зардап шеккендіктен, Скотт оны «Морнинг» кемесімен ертерек үйге жіберді. Отанына оралғаннан кейін Шеклтон Уилсоннан 1907 жылы Антарктидаға «Нимрод» экспедициясына қосылуын сұрады, бірақ Скоттқа деген адалдығынан Уилсон бас тартты.

Terra Nova экспедициясы

1910 жылғы 15 маусымда Уилсон Кардиффтен «Терра-Нова» кемесімен Скотттың соңғы сапары – «Терра-Нова» экспедициясының ғылыми тобының басшысы ретінде аттанды. Мадейра, Оңтүстік Тринидад, Оңтүстік Африка, Австралия және Жаңа Зеландияда тоқтағаннан кейін «Терра-Нова» үш апта бойы мұзқапқа ілігіп, 1911 жылдың қаңтар айының басында Мак-Мердо бұғазындағы Эванс мысына жетті. Базалық лагерь салынып, үш аптадан соң келесі оңтүстік көктемінде Оңтүстік полюске сапарға дайындық үшін жабдықтау қоймаларын құру жұмыстары басталды. Ауа райының нашарлауы және әлсіз, климатқа бейімделмеген понилердің салдарынан негізгі жабдықтау нүктесі – Бір тонналық қойма жоспарланған 80° оңтүстік ендігінен 56 км солтүстікке қарай орналастырылды, бұл келесі жылы полюстен оралу сапарында өте маңызды болып шықты. 1911 жылғы оңтүстік қысында Уилсон Генри Робертсон Бауэрс және Апсли Черри Гаррардпен бірге «қысқы саяхатты» басқарды. Олар ғылыми зерттеу үшін жұмыртқа жинау мақсатымен Кройер мысындағы император пингвиндерінің көктемдеу орындарына барды. 97 шақырымдық сапар дерлік толығымен қараңғылықта, төмен температурада жасалды. Черри Гаррард бұл экспедицияны «Әлемдегі ең жаман сапар» атты естеліктерінде сипаттады. 1 қарашада 14 адам Эванс мысынан Оңтүстік полюске ұзақ сапарға шықты. Жетпіс тоғыз күннен кейін Уилсон 1912 жылғы 18 қаңтарда полюске жеткен бес адамнан тұратын топтың мүшесі болды.

Қаңтардың соңында болған қатты қар бораны күндерге созылды, олардың азық-түліктері мен отындары жетіспеді. Көңіл күші таусылып, суықтап, ашқандықтан олар 29 наурызда немесе одан кейін шатырларында қайтыс болды – Скотттың соңғы күнделік жазбасы. Олар базалық лагерьден әлі 238 км қашықтықта болды. Олардың денелерін келесі көктемде, 1912 жылғы 12 қарашада іздеу тобы тапты. Іздеушілер олардың шатырын құлатып, оларды жатқан жеріне көміп, үстіне қағаз қалдықтарынан жасалған крест орнатты. 1913 жылғы ақпан айында Британияға оқыс жайттың хабары жеткенде, бүкіл ел қайғыға батты. Экспедиция мүшелері оны «Аға Билл» деп лақаптап, оның кеңесіне құлақ қойып, әділдігіне, дауды шешу шеберлігіне және басқаларға деген адалдығына жоғары баға берді. Барлық есептер бойынша, Уилсон Скотттың экспедициядағы ең жақын досы болды. Скотт: «Билл Уилсон туралы айтқанда, мен әрқашан сөз таппаймын. Ол – мен кездескен ең керемет адам деп ойлаймын» деп жазды. 1912 жылғы қарашада іздеу тобы Скотттың соңғы лагерін тапқанда, Бауэрс пен Уилсон ұйықтайтын қаптарында тоңған күйінде табылған. Скотттың қабы ашық болған, денесі ішінара қаптан шығып тұрған – сол қолы Уилсонға созылған.

Мұра

1913 жылы Уилсон Антарктидадағы жұмысы үшін Корольдік географиялық қоғамның меценаттық медалін алды. Кембридждегі Гонвилл және Каиус колледжінде Уилсонның Оңтүстік полюске алып барған колледж туы сақталған. Уилсонның өнер туындылары мен оған қатысты заттар бірнеше музей коллекцияларында кездеседі. Оның өнер туындыларының ең үлкен коллекциясы Кембридж университетінің бір бөлігі – Скотт полярлық зерттеу институтында сақталған. Институт Уилсонның британ құстарының 200-ден астам акварелін, сондай-ақ Антарктидада жасалған тағы 150 суретті қамқорлайды. Институттың Полярлық мұражайында Уилсонмен байланысты көптеген заттар бар, соның ішінде: оның әйелі тіккен шаңғы байрағы (қайтыс болғаннан кейін алғаш рет Глостер соборында көрсетілді, қазір Скотт Полярлық зерттеу институтының жинағында сақталады), 1910–1913 жылдардағы Британдық Антарктика экспедициясынан Уилсон әкелген, Оңтүстік полюске жақын жерде табылған Амундсеннің Оңтүстік полюс экспедициясының қара туы, Георг V шығарылымындағы Корольдік географиялық қоғамның меценаттық медалі (қара көк түсті қалтада), 1913 жылы миссис Уилсонға табыс етілген, Британдық Антарктика экспедициясы кезінде Уилсонның Хантли & Палмерс бисквиттерінің қапшығынан жасаған шам қойғышы, Терра-Нова экспедициясындағы Оңтүстік полярлық сапары кезінде Уилсон жүргізген күнделігі (экспедициядан келген капитан Скоттың күнделігімен бірге Британ кітапханасында сақталады). Челтенхемдегі Уилсонның сурет галереясы мен мұражайында Уилсонның акварель суреттері мен суреттері, сондай-ақ оның әкесі Эдвард Томас Уилсонның отбасылық құжаттары сақталған. Ол Камера клубын, мұражайды, кітапхананы, инфекциялық аурулар ауруханасын, аудандық медбикелер ұйымын және қала үшін таза сумен қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды. Уилсон Антарктидаға алғаш рет барған кеме – Данди, мұра нысаны ретінде сақталып, келушілерге қолжетімді. Дунди мұра қоры коллекциясына Terra Nova экспедициясынан шыққан фотосуреттер мен фотожазбаларды қамтитын шағын материал жинағы кіреді. Челтенхемдегі жағажайдағы Уилсонның мүсіні (Скоттың жесірі Кэтлин Скоттың үлгісі бойынша жасалған), 9 шілдеде 1914 жылы Арктика зерттеушісі сэр Клементс Маркхэм ашты. 2013 жылдың қыркүйегінде Челтенхэм өнер галереясы мен мұражайы оның құрметіне «Уилсон» деп аталды. Оның есімімен Чельтенхемдегі Хестерс-Вейде үлкен пәтерлер үйі салынған. Челтенхэм колледжіндегі үйлердің бірі Уилсонның Монпелье Парадтағы үйінің құрметіне «Уэстал» деп аталды. Баттерсидегі бұрынғы Каиус үйінің қабырғасында көк тақта орнатылған. Лондонның Паддингтон ауданындағы Эдвард Уилсон бастауыш мектебі оның есімімен аталған. Сент-Джордж ауруханасының медициналық мектебіндегі студенттердің кафесі «Эдди Уилсон» деп аталады. 1948 жылы түсірілген «Скот Антарктикадан» фильмінде Уилсонның рөлін Гарольд Уоррендер ойнады. 1985 жылы «Жердегі соңғы орын» телесериалында Уилсонның рөлін Стивен Мур ойнады. 2007 жылы BBC Four телеканалында көрсетілген «Әлемдегі ең жаман сапар» сериалдарында Уилсонның рөлін Джон Артур ойнады.