Шахматта артқы қатардағы шах (Шахматтағы шахтың түрі)

Кіріспе

Шахматтағы мат түрі

Шахматта артқы қатардағы мат (сонымен қатар коридор мат деп те аталады) – қарсыластың артқы қатарында (яғни оларға ең жақын қатарда) мұнара немесе ханышаның шабуылымен жасалатын мат. Матқа түскен корольдің тақтада алға жылжуына бөгет болады, себебі корольдің алдындағы екінші қатардағы өз пішіктері (көбінесе пілдер) тұрып, жолын кеседі.

Кіріспе

Артқы қатардағы маттар ойынның төменгі деңгейлерінде жиі кездеседі. Бұл себебі жаңа бастаушылар көбінесе артқы қатардағы жақын арада болатын матты болжай алмайды. Бірақ жоғары деңгейдегі ойындарда, өзі маттың жиі кездеспесе де, оның мүмкіндігі жиі ойынға әсер етеді – ойыншының маттан қорғану үшін уақыт жұмсауы оларды басқа қауіптер мен тактикалық идеяларға осал қалдыруы мүмкін. Артқы қатардағы маттарды көбінесе достық мұнара немесе патшайым қорғайды. Дегенмен, шабуылші тарап осы фигуралардың біреуін қорғаныс міндеттерінен ауыстыруы, олардың біреуі үшін патшайымын құрбан етуі, немесе олардың біреуін айырбастауы мүмкін, немесе фигуралар тым көп жұмыс істеуі мүмкін. Сол жақтағы мысалда ақ 1. Qxc6 ойнай алады, ал қара 1. Rxc6 деп жауап бере алмайды, себебі 2. Rd8+ Rxd8 3. Rxd8# – артқы қатардағы мат. Сондықтан қара өзінің слонын өтемақысыз жоғалтады, ал қараның жақсы жалғасы болмайды, мысалы, 1. Qa6 2. Qxa8! Rxa8 3. Rd8+ Rxd8 4. Rxd8#. Егер қаралар артқы қатарды қорғауға тырысса, ақ патшайымы мен слоны тікелей бағытталған болса, ақ қосымша бір фигураны сақтай алады, мысалы, 1. b5 (d8-ді патшайыммен қорғау) 2. Qf3! c8-дегі мұнараны a8-дегі мұнараның қорғанысына байланысты ұстап тұру, немесе 1. g6 (қорғаныс жасау) 2. Qf6! және қаралар әлі де артқы қатардағы маттан қауіптеніп тұр. Артқы қатардағы қауіптерге қарсы тұрақтырақ қорғану үшін патшаның алдындағы пешкалардың біреуін жылжыту арқылы патшаға қашу алаңы (немесе қорғаныс) беруге болады. Егер сол жақтағы мысалда қара ойнаса, ол ақтың қатеріне қарсы, мысалы, 1. g6 ойнау арқылы патшаға g7-де қауіпсіз қозғала алатын алаң беруге болады. Дегенмен, бұл мысалда 1. h6 жұмыс істемейтінін ескеріңіз, өйткені d3 мұнарасы қозғалғаннан кейін h7 алаңы ақ слонмен жабылады. Қара слонды бірінші қауіпсіз жерге жылжыта алмайды, себебі слонның позициясы шектеулі, мысалы, 1. Bb7? 2. Qxc8+! Rxc8 3. Rd8+ Rxd8 4. Rxd8#, немесе 1. Bd7 2. Rxd7, онда патшайымды қайтадан артқы қатардағы қауіптенуіне байланысты алуға болмайды. Мұндай пешка жылжуларын қажет болмаса ойнау жақсы идея емес, өйткені олар уақытты жоғалтумен қатар, пешка жылжуынан әлсіреген алаңдарға жаудың енуіне мүмкіндік беруі мүмкін. Дегенмен, көптеген шахмат ашылуларында олар артқы қатардағы қауіп пайда болғанға дейін басқа мақсаттар үшін ойналады (мысалы, h6 көбінесе g5-тегі ақ слонға «сұрақ қою» үшін ойналады; сонымен қатар Фианкеттоны қараңыз).

Back rank mates occur quite often in games at fairly low levels. This is because beginners typically fail to anticipate an impending mate on the back rank. At higher levels of play, though the mate itself does not occur very often, play is often affected by the possibility of it—the fact that a player has to spend time guarding against the mate may leave them vulnerable to other threats and tactical ideas. Back rank mates are often guarded against by a friendly rook or queen protecting the back rank. However, it may be possible for the attacking side to deflect one of these pieces away from defensive duties, sacrifice a queen for one of them, or exchange one of them, or
the pieces may simply be overworked. In the example shown to the left, White can play 1. Qxc6 and black cannot reply 1 Rxc6 because of 2. Rd8+ Rxd8 3. Rxd8# with a back rank mate. Black therefore loses his bishop for no compensation—and Black has no good continuation because of the threat of Qxa8 or Qxc8, for example, 1 Qa6 2. Qxa8! Rxa8 3. Rd8+ Rxd8 4. Rxd8#. If Black tries to defend the back rank so that White's queen and bishop are skewered, White can keep an extra piece, for example 1 b5 (defending d8 with the queen) 2. Qf3! keeping the rook on c8 stuck to the defense of the rook on a8, or 1 g6 (creating luft) 2. Qf6! and Black still cannot take due to the back rank mate. Back rank threats can be guarded against more permanently by moving one of the pawns in front of the king to give the king a flight square (or luft). If it were Black to play in the example to the left, he could counter White's threat with, for example, 1 g6, giving the king a square on g7 to which it can safely move. Note, however, that 1 h6 in this example would not do the job, as after the d3 rook moves, the h7 square is covered by the white bishop. Black cannot move the bishop to safety first either, due to a situational pin, e. g. 1 Bb7? 2. Qxc8+! Rxc8 3. Rd8+ Rxd8 4. Rxd8#, or 1 Bd7 2. Rxd7 when the queen once again cannot be taken due to the back rank threat. It is often not a good idea to play such pawn moves unless there is a pressing need to do so, as they can not only represent a loss of time, but may also allow enemy penetration around the squares weakened by the pawn advance. In many chess openings, however, they are often played for some other purpose, before any back rank threat has emerged ( h6 is often played to "put the question" to a white bishop on g5, for example; see also Fianchetto).

Мысалдар

Жоғары деңгейдегі ойындарда, артқы қатарға шабуыл жасау үшін кейде досыру қажет болады. Төменде екі танымал мысал келтірілген.

Бернштейн мен Капабланка

Жозе Рауль Капабланканың ең танымал ойындарының бірінде партия соңында түрлі артқы қатардағы қауіп-қатерлер туды. Бұл 1914 жылы Мәскеуде Осип Бернштейнмен (Капабланка қара пішілермен ойнады) өткізілген көрсету ойыны болды. Ақтардың 29-шы жүрісінен кейін оң жақтағы позицияға қол жеткізілді. Капабланка енді 29 Qb2! жүрісін жасады. Ең қарапайым нәрсе – 30. Qxb2 мүмкін емес, себебі 30 Rd1# артқы қатардағы шах болады, бірақ бірнеше байланысты идеялар бар: мысалы, 30. Qe1, көрінеу шабуылға ұшыраған мүнараны қорғауға тырысады, бірақ 30 Qxc3-қа жеңіледі (егер 31. Qxc3 болса, онда 31 Rd1+ 32. Qe1 Rxe1# болады); 30. Rc2 30 Qb1+ 31. Qf1 Qxc2-ге жетпейді; ал 30. Qc2 30 Qa1+ 31. Qc1 Rd1+ 32. Qxd1 Qxd1# немесе 30 Qxc2 31. Rxc2 Rd1#-ға жеңіледі. 30. Rc8 кейін ақтар жағдайды өзгерте алады сияқты, себебі 30 Rxc8? жүрісі 31. Qxb2-ге мүнара үшін патшайымды жеңуге мүмкіндік береді, алайда Капабланкада 30 Qa1+ (немесе Qb1+) бар, онда ақтар 31. Qf1 Qxf1+ 32. Kxf1 Rxc8-ден кейін мүнарасын жоғалтады. Сол сияқты, 30. Qd3 30 Qa1+-ға жеңіледі (30 Rxd3?? 31. Rc8+ болмайды) 31. Qf1 Qxc3. Сондықтан Бернштейн отставкаға кетуге мәжбүр болды. Егер Капабланка 29 Qb1+ 30. Qf1 Rd1?? (30 Qxa2 дұрыс болар еді) арқылы тікелей артқы қатардағы шахқа ұмтылғанда, ол өзі 31. Rc8+ Rd8 32. Rxd8# артқы қатардағы шахтан жеңіліп қалар еді.

Адамс пен Торре Репето

Бұл ойын, көп болжам бойынша, ешқашан ойналмаған, оның орнына Карлос Торре Репето оны өзінің ұстазы Эдвин Зиглер Адамсқа арнап құрастырған. Бұл позицияда қараның c8-дегі мұнарасы мен d7-дегі ханымы ғана ақтың Rxe8+ арқылы мат қоюына кедергі келтіреді, сондықтан ақтар қара ханымын немесе мұнарасын күшпен ығыстыруға кіріседі:
18. Qg4! Qb5
Егер 18. Qd8 болса, онда 19. Qxc8! мұнараны ұтып алады, себебі e8-дегі мұнара енді e8-ден жылжып, кері басып алу мүмкіндігіне ие емес, демек e8-ді қорғауға көмектесе алмайды. Қара 18. Rxe2 ойнай алмайды, өйткені 19. Qxd7 ханшайымды мұнараға қараты ұтып алады, ал ақ жылқы e1-дегі екінші мұнараны күзетіп тұр. Ешбір мұнара ханшайымды қорғауға жылжуға мүмкіндік таппайды, себебі 18. R(кәдімгі)d8 болғаннан кейін мұнараға шамадан артық жүктеме түседі және 19. Qxd7 ханшайымды жай ғана ұтып алады. 19. Qc4!! Бұрынғы мысал сияқты, артқы қатарда мат қоюға тырысып жатқан ойыншы өзі де соған ұшырамау үшін сақ болуы керек: 19. a4?? болса, 19. Qxe2! мүмкін болады, ал 20. Rxe2 20. Re1+ 21. Ne1 Rxe1+ 22. Rxe1 Rxe1# келеді. Осы және келесі жүріспен ақтар c қатарын уақытпен тосып жабады. 19. Qd7 20. Qc7!! Qb5
Қара ешбір мұнарасымен немесе ханшайымымен ханшайымды ұтып ала алмайды, себебі Rxe8+ мүмкіндігі бар. 21. a4! Ақтар өздерінің артқы қатарына қайтадан абай болуы керек: бірден 21. Qxb7?? болса, 21. Qxe2! жеңіліске әкеледі, себебі 22. Rxe2 22. Rc1+ 23. Re1 R(кәдімгі)xe1+ 24. Nxe1 Rxe1# мүмкін болады. Осы жүріспен ақтар келесі жүріске дайындалады, мұнарасын e2-ден уақытпен алып тастайды. 21. Qxa4 22. Re4! Қараның ханшайымы e8-ді қорғауға тек бір ғана қауіпсіз алаңға ие. 22. Qb5
Егер 22. Qxe4 болса, онда 23. Rxe4 және ешбір қара мұнарасы ақтардың басты фигураларын ұтып ала алмайды, себебі екінші қара мұнара шах беріп құлайды, содан кейін артқы қатарда мат қойылады. 23. Qxb7! 1–0
Қараның ханшайымы e8-ді қорғауға арналған қауіпсіз алаңдары қалмады және ол ілініп тұр, сондықтан қаралар кем дегенде бір ханшайымын мұнараға беріп қоюға мәжбүр, немесе артқы қатарда матқа ұшырауы мүмкін.