Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Орынбор (Оренбу́рг, ), бұрын Чкалов (1938–1957) деп аталған, Ресей Федерациясы Орынбор облысының әкімшілік орталығы. Ол Шығыс Еуропада, Орал өзенінің жағасында, Мәскеудің оңтүстік-шығысында орналасқан. Орынбор Қазақстанмен шекараға жақын.
Administrative centre of Orenburg Oblast, Russia
Orenburg (Оренбу́рг, ), formerly known as Chkalov (1938–1957), is the administrative center of Orenburg Oblast, Russia. It lies in Eastern Europe, on the banks of the Ural River and is southeast of Moscow. Orenburg is close to the border with Kazakhstan.
Этимология
Бірнеше тарихшы қала атауының шығу тегін түсіндіруге тырысты. Дәстүрлі түрде "Оренбург" сөзі Ор өзеніндегі бекініс дегенді білдіреді деп қабылданған. "Оренбург" атауын қаланың негізін қалаушы И. К. Кириллов ұсынған. 1734 жылы оның жобасына сәйкес үкіметтік құжаттар жиынтығы дайындалды. Бұл Орынбордың Ор және Орал өзендерінің тоғысындағы бекініс қаласы ретінде құрылуының бастамасы болды. 1734 жылдың 7 маусымында император Анна Иоанновнаның бұйрығымен "Орынборға арналған жарлық" (патша жарлығы) жарияланды. Басты бекіністің құрылыс орны бірнеше рет өзгергенімен, "Орынбор" атауы 1743 жылы қала құрылғаннан бері өзгерген жоқ. 1938 жылдан 1957 жылға дейін қала атақты совет ұшқышы Валерий Чкаловтың есімімен аталды, бірақ ол Орынборда тумаған, онда тұрмаған және ешқашан Орынборға келмеген. 1954 жылы оның 50 жылдық мерейтойына орай Чкаловтың бес метрлік қола мүсіні орнатылды; ол "Беловка" деп белгілі қаланың жағалау бойындағы серуендеу жолындағы жеті метрлік тұғырға қойылды.
Several historians have tried to explain the origins of the city's name. It was traditionally accepted that the word "orenburg" means a fortress on the River Or. In all probability, the word combination "orenburg" was proposed by I. K. Kirillov [ru], the founder of the city. In 1734, in accordance with his project, a package of governmental documents was worked out. This was the starting point for Orenburg as a fortress city near the meeting of the Or and Ural rivers. On 7 June 1734, "A Privilege for Orenburg" (tsar's edict) was ordered by Empress Anna Ioannovna. While the construction site of the main fortress changed many times (down the River Ural), the name "Orenburg" has not changed since its founding in 1743. Between 1938 and 1957, the city was referred to as Chkalov, named after the famous Soviet pilot Valery Chkalov, although he was not born in and never lived in Orenburg, and never visited Orenburg. In 1954, Chkalov's five meter bronze sculpture was erected on the occasion of his 50th birth anniversary; this was installed on a seven meter pedestal on the Boulevard (the riverside promenade of the city, commonly named "Belovka").
Тарих
1734 жылы Ресей империясы Азиядағы үстемдігі мен ықпалын кеңейте бастады. Ол өзінің шығыс шекарасында (Оңтүстік Оралда) Оренбург деп аталатын бекініс қаласын салды. Осы мақсатта 1735 жылы картограф және статистик Иван Кирилов Ор және Орал өзендерінің қосылған жерінде жаңа елді мекенді дамытуды бастады, ал алғашқы қоныс оның экспедициясы барысында таңдалды. Ол бұл қаланың "Бухара, Бадахшан, Балх және Үндістанға транзит жолын ашу үшін" қажет екенін және "одан алтын, лазурит және гранат сияқты байлықтар алуға болатынын" мәлімдеді. Оның қайтысынан кейін Орынбор экспедициясының жаңа басқарушысы Василий Татищев тағайындалды, ол бұл жерді қала салуға жарамсыз деп есептеді. Сондықтан 1739 жылы ол Орал өзенінің (Яик) төменгі ағысында, Красная Горада (Қызыл тау) ескі атауымен жаңа қала салуға дайындық жұмыстарын бастады. Ескі қоныс Орск бекінісі (қазіргі Орск қаласы) деп аталды. 1741 жылдың 6 тамызында жаңа қаланың негізі қаланды. Бірақ оның құрылысы басталған жоқ. Красная Горадағы жер қала салуға қолайсыз болды, себебі ол ағашсыз, тасты және өзеннен шалқары орналасқан. Орынбор экспедициясының жаңа басқарушысы Иван Неплюев тағайындалды, және 1743 жылдың 19 сәуірінде Орынбор үшінші рет, бұрын Берд қонысы орналасқан жерде, Красная Горадан 75 шақырым қашықтықта салынды. 1742 жылдың жазында Неплюевке Яик және Сақмара өзендерінің жанында қала салу тапсырылды. Ормандар мен далалармен қоршалған, Яик пен Сақмара өзендерінің қосылған жерін Неплюев өзі таңдады. Бүгінде ол қаланың тарихи орталығы болып табылады. Қызыл тауда салынған қала Красногорск деп аталды. Осылайша, 1743 жылы Иван Неплюев Орынборды қазіргі Орск қаласының орнында, Орал тауларынан 250 шақырымдай батысқа қарай салды. Бұл үшінші Орынбор көшпелі қазақтармен шекарадағы маңызды әскери бекет ретінде қызмет етті. Ол Орынбор казактарының орталығына айналды. Орынбор Ресей тарихындағы ең ірі шаруалар көтерілісі болған Пугачев көтерілісінде (1773–1774) маңызды рөл атқарды. Ол кезде бұл кең ауданның астанасы және губернатордың резиденциясы болды. Емельян Пугачев 1773 жылдың қазанынан 1774 жылдың 26 наурызына дейін қала мен оның бекінісін жақын маңдағы Бердадан қоршап алды. Қорғанысты Орынбор губернаторы, генерал-лейтенант Рейнсдорф ұйымдастырды. Генерал Голицын Пугачевті Бердада, ал кейін Қарғалада (Орынбордың солтүстігінде) жеңді. Қаланың көп бөлігі қирады, мыңдаған тұрғын қоршауда қаза тапты. 1774 жылдың соңында патшалық әскерлері генерал Михельсонның басшылығымен көтерілісті жаншып жіберді. Көтерілісші аймақтарда генерал Петр Панин де шаралар қабылдады. Александр Пушкин 1833 жылы "Пугачев тарихы" және "Капитанның қызы" романдары үшін зерттеу сапарымен Орынборға келді. Бұл жерде ол досы Владимир Дальмен танысты, ол кейін орыс тілінің алғашқы толық сөздігін жазды. Орынбор 1830-1850 жылдары Хиуа хандығына қарсы генерал Перовскийдің жорықтарының базасы болды. Орталық Азия Ресей империясының құрамына енгеннен кейін Орынбор сауда орталығына айналды, ал Трансарал темір жолы салынысымен жаңа Орталық Азия иеліктері мен Сібірге қарайтын маңызды темір жол торабы болды. Орынбор 1920-1925 жылдары Ресей құрамындағы Қырғыз Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасының (қазіргі Қазақстан) астанасы болды. 1925 жылы республика Қазақ Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасы болып қайта аталғаннан кейін Орынбор Ресейге қосылды, ал Қызылорда жаңа астана болды. Алматы 1929 жылы Түркістан-Сібір темір жолы салынысымен астана болды. Қазақ Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасы 1936 жылы Қазақ КСР-і ретінде одақтық республика мәртебесіне көтерілді. Орынбор Ресей құрамында қалды. 1938 жылдан 1957 жылға дейін қала атауы Чкалов (ұшқыш Валерий Чкаловтың құрметіне) болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс басқындығынан қаланың алыс болуына байланысты көптеген кеңестік кәсіпорындар осы жерге көшіп келді, бұл қаланың экономикалық өсуіне түрткіс берді.
In 1734, the Russian Empire began to expand its dominance and influence in Asia by building a fortified city called Orenburg on its eastern border (Southern Urals). For this purpose, in 1735, Ivan Kirilov, a cartographer and statistician, began to develop the settlement at the confluence of the rivers Or and Ural, and the first settlement was chosen during his expedition. He claimed that the town was needed "to open a transit route to Bukhara, Badakhshan, Balkh and India" and that "riches in the form of gold, lapis lazuli and garnets could be obtained from it". After his death, a new manager of the Orenburg expedition, Vasily Tatishchev, was appointed who did not consider the place suitable for building a city. Therefore, in 1739 he began preparations for the construction of a new town with the old name on Krasnaya Gora (Red Mountain), downstream of the Ural (Yaik)River. The old settlement was named the Orsk fortress (now the city of Orsk). On August 6, 1741, the new town was laid out. However, its construction never started. The place on Krasnaya Gora was not suitable for the construction of the city, as it was treeless, rocky and far from the river. A new manager of the Orenburg expedition Ivan Neplyuev was appointed, and on April 19, 1743, Orenburg was built up on the third attempt, at the place where the Berd settlement was earlier located, 75 km (46miles) from the Krasnaya Gora. In the summer of 1742, Neplyuev was assigned to build the city on the site of the rivers Yaik and Sakmara. The new place, surrounded by forests and fields where the Yaik and Sakumara rivers converge, was chosen by Neplyuev himself. Today it is the historical center of the city. The town built on the Red Mountain was named Krasnogorsk. Thus, in 1743 Ivan Neplyuev founded Orenburg on thesite of present day Orsk, about 250 kilometers west of the Urals. This third Orenburg served as an important military outpost on the border with the nomadic Kazakhs. It became the center of the Orenburg Cossacks. Orenburg played a major role in Pugachev's Rebellion (1773–1774), the largest peasant revolt in Russian history. At the time, it was the capital of a vast district and the seat of the governor. Yemelyan Pugachev besieged the city and its fortress from nearby Berda from October 1773 to March 26, 1774. The defense was organized by Governor of Orenburg lieutenant general Reinsdorf. General Golytsin defeated Pugachev at Berda, and later again at Kargala (north of Orenburg). Most of the city was left in ruins, and thousands of inhabitants had died in the siege. Government forces crushed revolt towards the end of 1774 by General Michelsohn at Tsaritsyn. Further reprisals against rebel areas were carried out by General Peter Panin. Alexander Pushkin visited Orenburg in 1833 during a research trip for his books The History of Pugachev and his famous novel The Captain's Daughter. He met his friend Vladimir Dal here, who would later write the first serious dictionary of the Russian language. Orenburg was the base for General Perovsky's expeditions against the Khanate of Khiva in the 1830s through 1850s. After the incorporation of Central Asia into the Russian Empire, Orenburg became a trading station and, since the completion of the Trans Aral Railway, a prominent railway junction en route to the new Central Asian possessions and to Siberia. Orenburg functioned as the capital of the Kirghiz Autonomous Soviet Socialist Republic (in present day Kazakhstan) within Russia from 1920 to 1925. When that republic was renamed Kazakh Autonomous Socialist Soviet Republic in 1925, Orenburg joined Russia and Kyzylorda became the new capital. Almaty became the capital in 1929 after the construction of the Turkestan–Siberia Railway. Kazakh Autonomous Soviet Socialist Republic was promoted to union republic status as the Kazakh Soviet Socialist Republic Kazakh SSR in 1936. Orenburg remained in Russia. From 1938 to 1957, the city bore the name Chkalov (Чка́лов) (after the prominent test pilot Valery Chkalov). The city's distance from the German invasion during World War II led many Soviet enterprises to flee there, helping to spur the city's economic growth.
Әкімшілік және муниципалдық мәртебе
Орынбор облыстың әкімшілік орталығы болып табылады және әкімшілік-аумақтық бөлініс жүйесінде Орынбор ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарады, бірақ оның құрамына кірмейді. Әкімшілік бөлім ретінде ол он ауылдық елді мекенмен бірге Орынбор қаласы ретінде жеке қарастырылады.
Orenburg is the administrative center of the oblast and, within the framework of administrative divisions, it also serves as the administrative centre of Orenburgsky District, even though it is not a part of it. As an administrative division, it is, together with ten rural localities, incorporated separately as the City of Orenburg
География
Қала Орал өзенінің ортаңғы саласының алабында, оның Сақмара өзенімен қосылатын жерге жақын орналасқан. Қаланың ең жоғары нүктесі .
The city is in the basin of the middle branch of the River Ural, near its confluence with the River Sakmara. The highest point of the city is .
Экономика
Орынборда бірнеше ірі компаниялар немесе олардың еншілес компаниялары бар: Оренбурггазпром, «Газпром» компаниясының еншілес кәсіпорны; Оренбургнефть, «ТНК BP» мұнай компаниясының еншілес кәсіпорны; Оренбургэнергия, Ресейдегі ең ірі энергия өндіруші компаниялардың бірі.
Orenburg is home to several large companies or their subsidiaries: Orenburggazprom, the subsidiary of Gazprom; Orenburgneft, the subsidiary of TNK BP oil company; Orenburgenergy, one of the biggest energy generating companies in Russia.
Білім беру және мәдениет
Орынбор – білім берудің өңірлік орталығы және көптеген мәдени орындар мен мұражайларға ие.
Orenburg is a regional centre of education and has a number of cultural institutions and museums.
Туризм
Өңірде тау және өзен туризмі дамыған. Орал тауларының оңтүстік шетіндегі жиырылған сілемдерде көптеген жылдам тау өзендері мен тау жыныстары бар, олар туристерге өте танымал. Қала Еуропа мен Азияның арасында орналасқандығымен әйгілі. Орал өзені Азия мен Еуропаның шекарасын көрсетеді, және екі жаққа жалғасатын көпір бар. Қала Орынбор түймешігімен (орынбор шашағымен) атақты. Ең жұқа әсем өрнек, қолмен тоқылатын шаштар мен тор сияқты орамалдар (паутиникалар) тек жылуды ғана емес, сонымен қатар сәндік мақсаттарда да қолданылады.
Mountain and river tourism are developed in the region. There are a number of fast mountain rivers and rocks in pleated spurs of the southern edge of the Urals range, popular with tourists. The city is known for its location between Europe and Asia. The Ural River marks the border of Asia and Europe, and there is a bridge which connects the two sides. The city is famous for its down Orenburg shawls. The thinnest lacy design, knitted by hand shawls and cobweb like kerchiefs (pautinkas), is not only warm, but also is used for decorative purposes.
Спорт
1970 жылы құрылған жергілікті футбол командасы «Орынбор» ФК 2016-2017 маусымда алғаш рет Ресей Премьер-лигасына жолдама алды. «Локомотив» Ресей банди лигасының жоғары дивизионында ойнаған, қазір екінші дивизионда, Ресей банди жоғары лигасынде өнер көрсетеді. Олардың үй аренасының сыйымдылығы 5000 адамға дейін. «Надежда Оренбург» әйелдер баскетбол клубы Ресей әйелдер баскетбол премьер-лигасында ойнайды және Оренбург спорт залында өтеді. «Факел Газпром» үстел теннисі клубы, құрамында үш мәрте Еуропа чемпионы Владимир Самсонов та бар.
FC Orenburg, the local football team founded in 1970, reached the Russian Premier League for the first time during the 2016 17 season. Lokomotiv has played in the highest division of the Russian Bandy League. Now they play in the second highest division, Russian Bandy Supreme League. Their home arena has a capacity of 5000. Nadezhda Orenburg is a women's basketball club competing in the Russian Women's Basketball Premier League and playing in the Orenburzhe Sports Hall. Fakel Gazproma is a table tennis club with, among other players, the three time European champion Uładzimir Samsonaŭ.
Ұлттық іс-шаралар
2015 жылдың қазан айында Ресей ринк-банди кубогы ұйымдастырылу жоспарланған еді.
In October 2015, the Russian Rink Bandy Cup was to be organised.
Құрметтер
2007 жылғы 1 маусымда 27709 Оренбург астероиді осы қаланың құрметіне аталды.
The asteroid 27709 Orenburg was named after the city on June 1, 2007.