Кіріспе

Орынбор (Оренбу́рг, ), бұрын Чкалов (1938–1957) деп аталған, Ресей Федерациясы Орынбор облысының әкімшілік орталығы. Ол Шығыс Еуропада, Орал өзенінің жағасында, Мәскеудің оңтүстік-шығысында орналасқан. Орынбор Қазақстанмен шекараға жақын.

Этимология

Бірнеше тарихшы қала атауының шығу тегін түсіндіруге тырысты. Дәстүрлі түрде "Оренбург" сөзі Ор өзеніндегі бекініс дегенді білдіреді деп қабылданған. "Оренбург" атауын қаланың негізін қалаушы И. К. Кириллов ұсынған. 1734 жылы оның жобасына сәйкес үкіметтік құжаттар жиынтығы дайындалды. Бұл Орынбордың Ор және Орал өзендерінің тоғысындағы бекініс қаласы ретінде құрылуының бастамасы болды. 1734 жылдың 7 маусымында император Анна Иоанновнаның бұйрығымен "Орынборға арналған жарлық" (патша жарлығы) жарияланды. Басты бекіністің құрылыс орны бірнеше рет өзгергенімен, "Орынбор" атауы 1743 жылы қала құрылғаннан бері өзгерген жоқ. 1938 жылдан 1957 жылға дейін қала атақты совет ұшқышы Валерий Чкаловтың есімімен аталды, бірақ ол Орынборда тумаған, онда тұрмаған және ешқашан Орынборға келмеген. 1954 жылы оның 50 жылдық мерейтойына орай Чкаловтың бес метрлік қола мүсіні орнатылды; ол "Беловка" деп белгілі қаланың жағалау бойындағы серуендеу жолындағы жеті метрлік тұғырға қойылды.

Тарих

1734 жылы Ресей империясы Азиядағы үстемдігі мен ықпалын кеңейте бастады. Ол өзінің шығыс шекарасында (Оңтүстік Оралда) Оренбург деп аталатын бекініс қаласын салды. Осы мақсатта 1735 жылы картограф және статистик Иван Кирилов Ор және Орал өзендерінің қосылған жерінде жаңа елді мекенді дамытуды бастады, ал алғашқы қоныс оның экспедициясы барысында таңдалды. Ол бұл қаланың "Бухара, Бадахшан, Балх және Үндістанға транзит жолын ашу үшін" қажет екенін және "одан алтын, лазурит және гранат сияқты байлықтар алуға болатынын" мәлімдеді. Оның қайтысынан кейін Орынбор экспедициясының жаңа басқарушысы Василий Татищев тағайындалды, ол бұл жерді қала салуға жарамсыз деп есептеді. Сондықтан 1739 жылы ол Орал өзенінің (Яик) төменгі ағысында, Красная Горада (Қызыл тау) ескі атауымен жаңа қала салуға дайындық жұмыстарын бастады. Ескі қоныс Орск бекінісі (қазіргі Орск қаласы) деп аталды. 1741 жылдың 6 тамызында жаңа қаланың негізі қаланды. Бірақ оның құрылысы басталған жоқ. Красная Горадағы жер қала салуға қолайсыз болды, себебі ол ағашсыз, тасты және өзеннен шалқары орналасқан. Орынбор экспедициясының жаңа басқарушысы Иван Неплюев тағайындалды, және 1743 жылдың 19 сәуірінде Орынбор үшінші рет, бұрын Берд қонысы орналасқан жерде, Красная Горадан 75 шақырым қашықтықта салынды. 1742 жылдың жазында Неплюевке Яик және Сақмара өзендерінің жанында қала салу тапсырылды. Ормандар мен далалармен қоршалған, Яик пен Сақмара өзендерінің қосылған жерін Неплюев өзі таңдады. Бүгінде ол қаланың тарихи орталығы болып табылады. Қызыл тауда салынған қала Красногорск деп аталды. Осылайша, 1743 жылы Иван Неплюев Орынборды қазіргі Орск қаласының орнында, Орал тауларынан 250 шақырымдай батысқа қарай салды. Бұл үшінші Орынбор көшпелі қазақтармен шекарадағы маңызды әскери бекет ретінде қызмет етті. Ол Орынбор казактарының орталығына айналды. Орынбор Ресей тарихындағы ең ірі шаруалар көтерілісі болған Пугачев көтерілісінде (1773–1774) маңызды рөл атқарды. Ол кезде бұл кең ауданның астанасы және губернатордың резиденциясы болды. Емельян Пугачев 1773 жылдың қазанынан 1774 жылдың 26 наурызына дейін қала мен оның бекінісін жақын маңдағы Бердадан қоршап алды. Қорғанысты Орынбор губернаторы, генерал-лейтенант Рейнсдорф ұйымдастырды. Генерал Голицын Пугачевті Бердада, ал кейін Қарғалада (Орынбордың солтүстігінде) жеңді. Қаланың көп бөлігі қирады, мыңдаған тұрғын қоршауда қаза тапты. 1774 жылдың соңында патшалық әскерлері генерал Михельсонның басшылығымен көтерілісті жаншып жіберді. Көтерілісші аймақтарда генерал Петр Панин де шаралар қабылдады. Александр Пушкин 1833 жылы "Пугачев тарихы" және "Капитанның қызы" романдары үшін зерттеу сапарымен Орынборға келді. Бұл жерде ол досы Владимир Дальмен танысты, ол кейін орыс тілінің алғашқы толық сөздігін жазды. Орынбор 1830-1850 жылдары Хиуа хандығына қарсы генерал Перовскийдің жорықтарының базасы болды. Орталық Азия Ресей империясының құрамына енгеннен кейін Орынбор сауда орталығына айналды, ал Трансарал темір жолы салынысымен жаңа Орталық Азия иеліктері мен Сібірге қарайтын маңызды темір жол торабы болды. Орынбор 1920-1925 жылдары Ресей құрамындағы Қырғыз Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасының (қазіргі Қазақстан) астанасы болды. 1925 жылы республика Қазақ Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасы болып қайта аталғаннан кейін Орынбор Ресейге қосылды, ал Қызылорда жаңа астана болды. Алматы 1929 жылы Түркістан-Сібір темір жолы салынысымен астана болды. Қазақ Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасы 1936 жылы Қазақ КСР-і ретінде одақтық республика мәртебесіне көтерілді. Орынбор Ресей құрамында қалды. 1938 жылдан 1957 жылға дейін қала атауы Чкалов (ұшқыш Валерий Чкаловтың құрметіне) болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс басқындығынан қаланың алыс болуына байланысты көптеген кеңестік кәсіпорындар осы жерге көшіп келді, бұл қаланың экономикалық өсуіне түрткіс берді.

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Орынбор облыстың әкімшілік орталығы болып табылады және әкімшілік-аумақтық бөлініс жүйесінде Орынбор ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарады, бірақ оның құрамына кірмейді. Әкімшілік бөлім ретінде ол он ауылдық елді мекенмен бірге Орынбор қаласы ретінде жеке қарастырылады.

География

Қала Орал өзенінің ортаңғы саласының алабында, оның Сақмара өзенімен қосылатын жерге жақын орналасқан. Қаланың ең жоғары нүктесі .

Экономика

Орынборда бірнеше ірі компаниялар немесе олардың еншілес компаниялары бар: Оренбурггазпром, «Газпром» компаниясының еншілес кәсіпорны; Оренбургнефть, «ТНК BP» мұнай компаниясының еншілес кәсіпорны; Оренбургэнергия, Ресейдегі ең ірі энергия өндіруші компаниялардың бірі.

Білім беру және мәдениет

Орынбор – білім берудің өңірлік орталығы және көптеген мәдени орындар мен мұражайларға ие.

Туризм

Өңірде тау және өзен туризмі дамыған. Орал тауларының оңтүстік шетіндегі жиырылған сілемдерде көптеген жылдам тау өзендері мен тау жыныстары бар, олар туристерге өте танымал. Қала Еуропа мен Азияның арасында орналасқандығымен әйгілі. Орал өзені Азия мен Еуропаның шекарасын көрсетеді, және екі жаққа жалғасатын көпір бар. Қала Орынбор түймешігімен (орынбор шашағымен) атақты. Ең жұқа әсем өрнек, қолмен тоқылатын шаштар мен тор сияқты орамалдар (паутиникалар) тек жылуды ғана емес, сонымен қатар сәндік мақсаттарда да қолданылады.

Спорт

1970 жылы құрылған жергілікті футбол командасы «Орынбор» ФК 2016-2017 маусымда алғаш рет Ресей Премьер-лигасына жолдама алды. «Локомотив» Ресей банди лигасының жоғары дивизионында ойнаған, қазір екінші дивизионда, Ресей банди жоғары лигасынде өнер көрсетеді. Олардың үй аренасының сыйымдылығы 5000 адамға дейін. «Надежда Оренбург» әйелдер баскетбол клубы Ресей әйелдер баскетбол премьер-лигасында ойнайды және Оренбург спорт залында өтеді. «Факел Газпром» үстел теннисі клубы, құрамында үш мәрте Еуропа чемпионы Владимир Самсонов та бар.

Ұлттық іс-шаралар

2015 жылдың қазан айында Ресей ринк-банди кубогы ұйымдастырылу жоспарланған еді.

Құрметтер

2007 жылғы 1 маусымда 27709 Оренбург астероиді осы қаланың құрметіне аталды.