Кіріспе

Ресейлік кеңестік сынақ жүргізуші және әуе офицері,
сынақ жүргізуші

Валерий Павлович Чкалов (Валерий Павлович Чкалов; 2 ақпан 1904 [е.с. 20 қаңтар 1904] – 15 желтоқсан 1938) – Кеңес Одағының Батыры атағымен марапатталған (1936) сынақ жүргізуші.

Ерте өмір

Чкалов 1904 жылы Ресейдің Жоғарғы Еділ аймағындағы, Нижний Новгородға жақын орналасқан Васильево қаласында (қазіргі қала оның құрметіне Чкалов деп аталады) орыс отбасында дүниеге келген. Ол Еділ өзеніндегі Васельево кеме құрылыс шеберханасында әкесімен бірге жұмыс істеген. Алты жасында анасы қайтыс болды. Чкалов Череповецтегі техникалық училищені бітірді, бірақ кейін туған қаласына қайтып, әкесімен бірге кеме құрылыс шеберханасында шәкірт болып жұмыс істеді. Содан кейін "Баян" (кейіннен "Михаил Калинин" деп аталды) өзен кемесінде от жағушы болып жұмысқа орналасты. 1919 жылы алғаш рет ұшақ көрген ол Қызыл Армияның әуе күштеріне қосылуға шешім қабылдады, алғаш 16 жасында механик болып қатарына ішті. Егорьевск әуе оқу орнында ұшқышқа оқып, 1924 жылы бітіріп, истребитель эскадрильясына қосылды. 1927 жылы Ленинградтан келген Ольга Ореховаға үйленді. 1930 жылдардың басында ол сынақ ұшқышы болды. Оның еңбегінің ішінде 45 минут ішінде 250 рет тіңкеру де бар. Оның кіші қызы қайтыс болғаннан кейін дүниеге келді.

Жетістіктер

1935 жылдан бастап ол Ресей әуе күштерінің каскадерлік бөлімін басқарды, олар публично көрсетулерде қолданылды. Бұл 1 мамыр мерекесін Қызыл алаңда тойлау кезінде болды, сол сәтте ол алғаш рет Сталинмен кездесті. Чкалов авиацияда бірнеше маңызды жетістіктерге қол жеткізді. 1936 және 1937 жылдары ол бірнеше өте ұзақ қашықтыққа жасалған ұшуларға қатысты, соның ішінде Беспосадочный перелёт Москва — Северный полюс — Ванкувер, яғни Мәскеуден (КСРО) Солтүстік полюс арқылы Ванкуверге (Вашингтон, АҚШ) Tupolev ANT 25 ұшағымен жасалған ұшу (18-20 маусым 1937), тоқтаусыз ұшу. Бұл ұшу Еуропадан Американың Тынық мұхиты жағалауына полярлық әуе маршрутын ашты. Ол дүниеден өткен кезде әлемдегі алғашқы тоқтаусыз планетаны айналып ұшуды жоспарлап жатқан болатын.

Өлім

1938 жылғы 15 желтоқсанда Чкалов «Поликарпов I-180» истребителінің прототипімен ұшқанда, алғашқы сынақ ұшуы кезінде апатқа ұшырады. Апатқа соққан оқиғалар тізбегі толыққанды анықталған жоқ. Ұшақтың бас конструкторлары Николай Поликарпов пен Дмитрий Томашевич бұл ұшуға рұқсат бермеді, сондай-ақ прототипті заводтан шығаруға ешкім қол қоймаған. Дегенмен, Чкалов ұшып, әуежай маңынан төмен биіктікте айналып өтті. Екінші айналымда Чкалов одан да алысқа ұшып, 2000 метрден астам биіктікке көтерілді, ал ұшу жоспарында 600 метрден жоғары көтерілуге тыйым салынған еді. Чкалов қону жолын дұрыс есептемегендіктен, әуежайға жетпей қалды, бірақ түзетуге тырысқанда қозғалтқыш өшті. Чкалов бірнеше ғимараттан қашып өтті, бірақ жоғары кернеулі электр желісіне соқтығысты. Ол ауыр жарақат алып, екі сағаттан кейін қайтыс болды. Оның күлі Кремль қабырғасына жерленді. Ресми үкіметтік тергеу нәтижесінде қозғалтқыш суықтан тоқтады, себебі капот жабыншалары болмаған. Ал кейбіреулер Чкалов газды тым жылдам басқаннан қозғалтқышқа май құйылған деп болжады. Апаттан кейін, алғашқы ұшуға ынталандырған Томашевич және басқа бірнеше шенеуніктер дереу тұтқындалды. Бірнеше жыл өткен соң, тағы бір сынақшы-ұшқыш Михаил Громов конструкторларды қозғалтқыштың дұрыс суытылмауына кінәлады, ал Чкаловты ұшу жоспарынан ауытқуына айыптады. Чкаловтың ұлы әкесіне қастандық жасау жоспары оның өлімінен бұрын айлар бойы жасалғанын мәлімдеді, бірақ апаттың жағдайы саботажға қарсы дәлелдерді күмәнді етеді. Кейбір пікірлерге қарамастан, Чкаловтың қазасынан кейін Поликарповтың Сталинмен арақатынасы бұзылмады және ол ұшақтарды жобалауын жалғастырды.

Еске алу

Чкаловтың туған ауылы Васильево қазір Чкаловск қаласы (Нижний Новгород облысы) деп аталады. Орынбор қаласы 1938 жылдан 1957 жылға дейін Чкалов атымен аталған. Мәскеуде (Мәскеудің Саябақтық айналымының бір бөлігі) Чкалов көшесі болған, қазір оның атауы Земляной Вал деп өзгертілген; оның Нижний Новгородта және басқа да бірнеше ресейлік қалаларда әлі де бар. Нижний Новгородта да оның ескерткіші бар Волгаға түсетін баспалдақ бар. 1975 жылы Ванкувердегі Пирсон әуежайында Чкаловтың 1937 жылғы полярлық рейсіне арналған ескерткіш ашылды және шығыс Ванкуверде Чкалов драйв көшесі аталды. Бір көше А.А. Чкалов атымен аталған, бірақ 1958 жылы Комсомолец деп қайта аталды. Мәскеу, Санкт-Петербург және Нижний Новгород метрополитендерінің әрқайсысында "Чкаловская" станциясы бар. Екатеринбург метрополитені де 2012 жылы ашылды. Ресейдің 16 Ту-160 стратегиялық бомбалаушысының бірі Валерий Чкаловтың есімімен аталды. "Отряд имени Валерия Чкалова" музыкалық дуэті 1983 жылы алғашқы альбомын жазды. Украинаның Днепр қаласындағы Чкаловқа арналған ескерткіш 2022 жылдың желтоқсан айында демонтаждалды. Ескерткіш 1981 жылы орнатылған. Чкаловтың Днепрмен ешқандай байланысы болмаған. 2023 жылдың 13 шілдесінде Киевтегі Валерий Чкалов паркі Әдебиет паркі деп аталды.