Кіріспе
Луксор маңындағы екі ежелгі египет мүсіні – Мемнонның Колосси (эль Колоссат немесе ес Саламат) – фараон Аменхотеп III-нің екі алып тас мүсіні. Олар Аменхотеп III-нің қираған жерлену храмының алдында тұр, бұл Фиван некрополінің ең ірі храмы. Олар б.з.б. 1350 жылдан бері қашанда тұр және ежелгі гректер мен римдіктерге, сондай-ақ жаңа заманғы саяхатшылар мен египтологтарға кеңінен танымал болды. Мүсіндерде грек және латын тілдерінде б.з. 20-250 жылдар аралығында жасалған 107 рим дәуіріндегі жазулар бар. Солтүстік мүсіндегі осы жазулардың көптегені грек мифологиясындағы Мемнон патшасына сілтеме жасайды, оны сол кезде бұл мүсін бейнелейтін деп жаңылысқан.
The Colossi of Memnon (el Colossat or es Salamat) are two massive stone statues of the Pharaoh Amenhotep III, which stand at the front of the ruined Mortuary Temple of Amenhotep III, the largest temple in the Theban Necropolis. They have stood since 1350 BC, and were well known to ancient Greeks and Romans, as well as early modern travelers and Egyptologists. The statues contain 107 Roman era inscriptions in Greek and Latin, dated to between AD 20 and 250; many of these inscriptions on the northernmost statue make reference to the Greek mythological king Memnon, whom the statue was then – erroneously – thought to represent.
Сипаттама
Екі мүсін Аменхотеп III-ті (б.з.д. 14 ғасыр) отыра отырып бейнелейді, қолы тізелерінде, ал көзі шығысқа (қазіргі бағыт бойынша ESE) қарап тұрады, өзенге қарай. Оның әйелі Тие мен анасы Мутемвия есімді екі кішкентай тұлға мүсіннің алдыңғы бөлігінде, аяқтарының жанында бейнеленген. Бүйірлік панельдерде Нил құдайы Хапи суреттелген. Мүсіндер кварцитті құмтастан жасалған, ол Эль Габал эль Ахмарда (қазіргі Каир маңында) қазылып, Тебаға (Люксор) құрлықпен жеткізілген. Тастардың Нил өзенімен жоғары ағысқа тасымалдануы мүмкін емес деп есептеледі, өте ауыр болғандықтан. Кейінірек римдік инженерлердің солтүстік колосты қайта құру үшін қолданған блоктар Эдфудан (Асуанның солтүстігінде) алынған болуы мүмкін. Олар тұрған тас платформаларын қоса есептегенде, колостардың биіктігі шамамен 760 метрге жетеді және салмағы 720 тоннаға жуық. Екі мүсін шамамен 20 метр қашықтықта орналасқан. Екі мүсін де қираған, белден жоғарығы дерлік танылмайды. Оңтүстік мүсін бір тастан жасалған, ал солтүстік мүсіннің төменгі жағында үлкен жарық бар, ал белден жоғары 5 қабат тастан тұрады. Бұл жоғарғы қабаттар құмтастың басқа түрінен жасалған және Уильям де Вивельсли Абни Септимий Северге жатқызған кейінірек жасалған қайта құрудың нәтижесі болып табылады. Бастапқыда екі мүсін бір-біріне ұқсас болған, бірақ жазулар мен өнерде шағын айырмашылықтар болуы мүмкін. Колостардың бастапқы мақсаты Аменхотептің естелік ғибадатханасының (немесе жерлеу ғибадатханасының) кіреберісінде күзетші болып тұру болды: фараонның өмірінде салынған алып құрылыс, ол осы дүниеден өткенге дейін және кейін де жердегі құдай ретінде құлшылыққа ие болды. Өз дәуірінде бұл ғибадатхана кешені ежелгі Египеттегі ең ірі және сәнді кешен болды. Жалпы ауданы 1500 м2 болғандықтан, тіпті кейінірек Рамзес II-нің Рамзеумы немесе Рамзес III-нің Мединет Хабуы сияқты бәсекелестері де оның ауданымен теңесе алмады; тіпті Аменхотеп заманында болған Карнак ғибадатханасы да кішірек болды. Алайда, Колостардан басқа, Аменхотептің ғибадатханасының бүгінгі күніге жеткен қалдықтары өте аз. Ол Нил өзенінің жайылмасының шетінде тұрды, ал жыл сайынғы су тасқыны оның негізін тоздырып, бұзды – 1840 жылдардағы Дэвид Робертстің литографиясында Колостар сумен қоршалған күйде бейнеленген. Сондай-ақ, кейінгі билеушілердің өз ізашарларының ескерткіштерінің бөліктерін бөлшектеп, ұрлап, қайта пайдалануы да сирек емес еді.
Рим дәуіріндегі жазулар
Мүсіндерде 20-250 ж. аралығында жазылған грек және латын тілдеріндегі 107 римдік дәуірдегі жазулар бар. Бұл жазулар қазіргі саяхатшыларға мүсіндерді классикалық грек және латын әдебиеттерімен байланыстыруға мүмкіндік берді. Көптеген жазуларда "Мемнон" есімі кездеседі. Олар алғаш рет Жан Антуан Летронн 1831 жылы жариялаған "Египет пен Грекиямен байланыста қарастырылған Мемнонның дауыстайтын мүсіні" еңбегінде егжей-тегжейлі зерттелді, содан кейін оның "Египеттің грек және латын жазулары" жинағының екінші томында (1848) тізімделді.
Жер сілкіністері
Құрылысы аяқталғаннан кейін көп ұзамай ғибадатхана жер сілкінісінен қирады, Армения сейсмология институты жақында оны шамамен б.з.д. 1200 жылға дателеді, нәтижесінде кіреберістегі екі алып мүсіннен басқасы бұзылды. Бұл мүсіндер б.з.д. 27 жылы болған жер сілкінісі кезінде тағы да қиратылды, содан кейін Рим билігі оларды ішінара қалпына келтірді. Б.з.д. 1200 жылғы жер сілкінісі жерде көптеген жарықтардың пайда болуына себеп болды, осының салдарынан көптеген мүсіндер, кейбіреулері түгелдей сақталған күйде, жерге көмілді. Армян-неміс археологы Хуриг Сурузян жүргізген ауқымды қалпына келтіру және қазба жұмыстары осы ғимараттарға арналды. Ол кешен үш пилоннан тұратынын, әр пилон алдына алып мүсіндер орнатылғанын, ал қашықтағы бөлігінде төртбұрышты ғибадатхана кешені бағаналармен қоршалған перистильді ауладан тұратынын анықтады. Қазірге дейін төрт мүсін қайта орнатылды, тағы сегізін орнату күтілуде, ал шамамен 200 мүсін немесе мүсін бөліктері Луксор мұражайында сақтаулы, олардың бір бөлігі көрмеге қойылған, ал қалғаны консервациялауды күтуде.
Атауы
Қазіргі араб тіліндегі атауы – Ком-эль-Хатан, бірақ ол көбінесе римдік атауымен, Мемнон ғибадатханасы ретінде танымал. Мемнон – Троя соғысының батыры, Эфиопия патшасы. Ол әскерін Африкадан Кіші Азияға жеткізіп, қоршаудағы қаланы қорғауға көмектесті, бірақ соңында Ахилл оны өлтірді. Мемнонның (аты «Тұрақты» немесе «Еркіндік» деген мағына береді) таң құдайы Эосқа ұл болғаны айтылады. Ол бірнеше ғасыр бұрын салынған колосстармен байланысты болды, себебі солтүстік мүсіннің таңертең шығаратын дауысы туралы хабарлар тарады (төменде қараңыз), ол Мемнон колоссы деп аталды. Көп ұзамай, Теба некрополінің барлығы «Мемноний» деп атала бастады, осылайша ол «Батыстың билеушісі» атанды, дәл Осiris құдайы сияқты, ол батыстың басшысы деп есептелген. 19 ғасырда Уильям де Вивельсли Абни: «Арабтар осы мүсіндерді «Шама» және «Тама» деп атады, ал олар туралы бірге айтқанда, оларға Санамат, яғни «санамдар» деген ат берді» деп жазды. Паузаний оны лираның ішегінің жыртылуымен салыстырды, бірақ оны латуньнің соққысы немесе сыбызғының үні деп те сипаттады. Басқа көне дереккөздерге Плиний (жеке тәжірибеден емес, бірақ ол басқа хабарларды жинады), Паузаний, Тацит, Филострат және Ювенал кіреді. Сонымен қатар, мүсіннің негізінде замандас туристердің 90-ға жуық жазулары сақталған, олар дауысты естігендері немесе естімегендері туралы мәлімдейді. «Дауыстап сөйлейтін Мемнон» туралы аңыз, оны естудің сәттілік әкелетіні және мүсіннің болжамдық күштері туралы қауесет Мысырдан тысқары жерлерде танымал болды, сондықтан көптеген Рим императорларының ішінде, саяхатшылар мүсіндерге таң қалды. Дыбыс туралы соңғы сенімді мәлімет 196 жылы жазылған. Кейінірек, Рим дәуірінде құмтастан жасалған жоғарғы қабаттар қосылды (жоғарғы жартысының түпнұсқа қалдықтары табылған жоқ); осы қайта құрудың күні белгісіз, бірақ жергілікті дәстүр оны шамамен 199 жылға жатқызады және оны Рим императоры Септимий Северге оракулдың құрметін алу үшін жасалғанын айтады (оның мүсінге келгені белгілі, бірақ ол дауысты естімеді). Осы құбылысқа екі түрлі түсінік берілді: табиғи немесе адамның жасауы. Страбонның өзі оның табиғатын анықтауға тым алыс болды: ол оның тұғырдан, қираған жоғарғы бөліктен немесе «оның түбінде тұрған адамдардан» келгенін анықтай алмады. Егер бұл табиғи дыбыс болса, онда оның себебі температураның көтерілуі және кеуекті тастағы ылғалдың булануы болуы мүмкін. Осыған ұқсас дыбыстар, бірақ сирек кездесетін болса да, басқа египет ескерткіштерінен де естілген (Карнак – қазіргі заманғы хабарлардың ең көп таралған жері). Оның адамның әрекетінен туындағанын жоққа шығаратын ең сенімді аргумент – бұл, мүмкін, қайта құрылған жоғарғы қабаттардың салмағының артуына байланысты тоқтағаны. Қазіргі заманның басында (18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында) дыбыс туралы айтылған бірнеше жазбалар, жазушылардың немесе осы құбылысты жалғастырған жергілікті тұрғындардың алдауы болуы мүмкін. «Дауыстап сөйлейтін Мемнон» Хенрик Ибсеннің «Пир Гинт» пьесасының бір көрінісінде маңызды орын алады. Олар Оскар Уайльдтың «Бақытты ханзада» ертегісінде де кездеседі. Олар Томас Пиншонның «V. (1963)» романында «жақсы сақталған құпиялар» сериясының бір бөлігі ретінде айтылады, соның ішінде мүсіндер сөйлейтіндігі туралы мәлімдеме де бар.