Кіріспе

Канаданың провинциялық саяси партиясы

Манитоба либералдық партиясы – Канаданың Манитоба провинциясындағы саяси партия. Оның тамыры 1870 жылы провинция құрылғаннан кейін, 19 ғасырдың соңына дейін барып жетеді.

Шығуы және ерте дамуы (1883 жылға дейін)

Бастапқыда Манитобада ресми саяси партиялар болмаған, бірақ көптеген жетекші саясаткерлер ұлттық деңгейдегі партиялармен байланыста болды. Манитобаның алғашқы заң шығарушы жиналысында (1871–1874) оппозицияның басшысы Эдвард Хей болды, ол Онтариодан келген жаңа ағылшын тілді иммигранттардың мүддесін қорғайтын либерал еді. Ол партия басшысы болмаса да, жаңадан орналасқан «Онтарио Грит» дәстүрінің маңызды өкілі болды. 1874 жылы Хей Марк Амель Жирард үкіметінде Қоғамдық жұмыстар министрі болды, бұл үкіметте консерваторлар мен либералдар бірге жұмыс істеді. 1870-ші жылдарда Виннипег қаласында либералдық желі құрыла бастады. Бұл желідегі маңызды тұлғалардың бірі – Уильям Люкстон, «Manitoba Free Press» газетінің иесі және екі рет Манитоба заң шығарушы жиналысының депутаты. Люкстон бастапқыда премьер-министр Роберт А. Дэвисті (1874–1878) қолдамады, бірақ Джон Норкуэйді үкіметке тартқаннан кейін Дэвис үкіметін қолдады (Дэвистің алғашқы қолдаушылары көбінесе франкофондық қауымдастықтан шыққан, ал Норкуэйдің қатысуы үкіметке ағылшын тілді халық арасында сенімділік сыйлады). Содан кейін Люкстон Дэвис пен Норкуэйді консервативті «Оранжист» Томас Скоттқа қарсы қолдады, ол жергілікті оппозицияның жетекшісі болды (оны Луи Риельдің 1870 жылы өлім жазалаған тұлғасымен шатастырмау керек). Дэвис үкіметі федералды либерал премьер-министр Александр Маккензимен (1873–1878) жақсы қарым-қатынаста болғанымен, оның ізбасары Норкуэй федералды консерваторлармен жақын байланыс орнатты. Бұл ішінара қажеттілік тудырды. Манитоба шағын провинция болғандықтан, федералды деңгейде биліктегі партиямен жақсы қарым-қатынаста болуы керек еді. Осылайша, Джон А. Макдональдтың консерваторлары 1878 жылы қайтадан билікке келгенде, жергілікті билік тепе-теңдігі өзгере бастады. Люкстонның либералдық желісі 1878 және 1879 жылдары Скоттқа қарсы Норкуэйді қолдады, бірақ кейін Норкуэй үкіметі оларды ықпалдан шығарды. 1882 жылы Норкуэй провинцияның консерваторларымен жаңа одақ құрды.

Томас Гринвейдің басшылығы (1883-1904)

1882 жылы Томас Гринвей ресурстар мен темір жолға провинциялық бақылауды күшейтуді талап ететін провинциялық құқықтар партиясы деп аталатын жаңа ұйым құрды. Облыстың ауылдық аймақтарында орналасқан бұл топ көп ұзамай Виннипег либералдарынан басып өтіп, Норкуэйге қарсы күшті оппозиция болды. 1883 жылғы сайлаудан кейін Гринвей оппозициялық депутаттарды Манитоба либералдарына біріктірді (олар жақын арада де-факто саяси партия ретінде мойындалды). Келесі 21 жыл бойы Гринвейдің партиядағы билігі күдіксіз болды. 1888 жылғы жалпы сайлаудан кейін Гринвей либералдары билікті иеленіп, Манитобаның алғашқы партиялық үкіметін құрды. Премьер-министр ретінде Гринвей Манитоба теміржол заңнамасын федералды үкіметтің тоқтатуын және Канадалық Тынық мұхиты теміржолының монополиясын жойды, соның нәтижесінде Солтүстік Тынық мұхитын провинцияға әкеліп, жүк тасымалы тарифтерінде бәсекелестікті күшейтті. Норрис үкіметінің Вильфрид Лориер басқаратын Канада либералдық партиясымен қарым-қатынасы көбінесе шиеленісті болды. 1916 жылы Норрис француз тіліндегі білім беруге қаржыландыруды тоқтатты, осы кезде федералды либералдар Квебек ұлтшылдарының қолдауын қайтаруға тырысып жатқан еді. Манитоба либералдары 1917 жылғы сайлауда Роберт Борденнің біріккен үкіметін де қолдады (1917 жылғы міндетті әскери қызмет дағдарысын қараңыз) және 1922 жылға дейін «Лориер либералдарымен» келісімге келмеді. Олар тіпті сонда да федералды партиямен ресми түрде қайта бірігуден бас тартты. 1922 жылы либералдар Манитобаның біріккен фермерлері, сондай-ақ Прогрессивтік партия деп белгілі партиямен биліктен қуылды. Норис партияны 1920 жылдардың көп бөлігінде басқарып келді, бірақ 1927 жылғы сайлауға дейін оны Хью Робсон алмастырды (онда прогрессивтер қайта жеңіске жетті). Робсон 1930 жылдың 3 қаңтарында отставкаға кетті. Оның орнына парламенттік жетекші болып Джеймс Брейки тағайындалды. 1931 жылы Мердок Маккей партияның ресми басшысы болып сайланды.

Либералдық-өнеркәсіпшіл партия: Прогрессивтілермен бірігу

Уильям Лайон Маккензи Кингтің қысымымен Маккей 1932 жылғы сайлау алдында либералдарды премьер Джон Брэккеннің прогрессивтерімен коалицияға біріктірді. Осы кезде Ұлттық прогрессивті партия көбінесе Канаданың либералдық партиясына сіңіп кеткен еді, және Кинг Манитобада партиялардың ресурстарын бөлудің ақылсыздық екенін ойлады. Либералдар мен прогрессивтер бірікпесе, консерваторлар провинциялық үкіметті қайта басып алуы мүмкін деп алаңдады. 1932 жылғы сайлауда провинциялық үкімет өзін «Либералды-прогрессивті» деп атады (фактыде партиялардың бірігуі, бірақ прогрессивтер басым болды). Сент-Бонифас қаласының мэрі Дэвид Кэмпбелл басқаратын либералдардың шағын тобы бірігуге қарсы шығып, «Жалғасатын либералдар» деп сайлауға түсті. Олар үлкен айырмамен жеңіліске ұшырады. Сайлаудан кейін Манитоба либералдары прогрессивті партияға қосылды. 1936 жылы коалицияға қатыспаған екі либерал сайланды, бірақ олар қарсы партияны ұсынуды көздемеді. Прогрессивтер басымдық танытқанына қарамастан, біріктірілген партия көп ұзамай «Манитоба либералдық партиясы» деп танылды. Федералды прогрессивті партия бұрыннан жойылған еді, ал «прогрессивті» атауы Манитоба саясатында маңызды рөл атқармады.

1940-шы және 1950-ші жылдар

1940 жылы Браккеннің либералды прогрессистері консервативтерді, Кооперативтік Комонвелл федерациясын және Әлеуметтік несиелерді "партиялық емес" үкіметке біріктіріп, одан да кең коалиция құрды. Бұл коалиция 1950 жылға дейін провинцияны басқарды, бірақ CCF 1943 жылы шығып кетті. Либералды прогрессивті үкіметтер сақтық пен орташалықты ұстанды. Браккен үкіметі көп маңызды бастамаларды қолға алмады және CCF-мен одақтасқан кезінде де еңбек мәселелеріне жағымсыз қанағатпен қарады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Стюарт Гарсон үкіметі (1943 жылдың қаңтарында Браккеннің орнын бастан басқарған) ауылдық жерлерді қарқынды электрлендіру бағдарламасын іске асырды, бірақ әйтсе де Браккен сияқты сақтық танытты. Гарсон 1948 жылы провинциялық саясаттан кетуге шешім қабылдап, Луи Сент-Лоранның либералды федералды кабинетіне қосылды. Гарсонның ізбасары Дуглас Ллойд Кэмпбелл үкіметі әлеуметтік консервативті болды және кез келген мемлекеттік араласуға қарсы тұрды. Білім беру жүйесі көне қалпында қалды (1950 жылдарға дейін бір бөлмелі мектептер басым болды), тіл және еңбек мәселелері бойынша ешқандай маңызды қадам жасалмады. Дегенмен, осы кезеңде провинция алкоголь заңдарын жаңартуға қол жеткізді. Либералды прогрессивті атауына қарамастан, Кэмпбелл үкіметі Канададағы ең оңшыл провинциялық үкіметтердің біріне жатты. 1950 жылдары Гарсонның ықпалды министр болғанына қарамастан, федералды либералдармен қарым-қатынасы салқын болды. 1958 жылғы провинциялық сайлауда либералды прогрессистер Дафферен Роблин басқаратын прогрессивті консервативтерге көпшілігін жоғалтты. Кэмпбелл бастапқыда CCF қолдауымен азшылық үкімет құрып, билікте қалуға үміттенді, бірақ бұл жоспар сәтсіз аяқталды, ал CCF ПК-ның азшылық үкіметін қолдады. Алайда, Манитоба ПК партиясында қызыл торилер басымдық құрды, ал Роблиннің үкіметі Кэмпбелл үкіметінен солға қарайып кетті.

Манитоба либералды партиясы: танымалдылығының төмендеуі (1960-шы жылдар 1970-ші жылдар)

Гилдас Молгат, Кэмпбеллдің қолдауында болған, 1961 жылы партия басшысы болды. Сол жылдың басында партия ресми түрде өзін жай ғана «Манитоба либералдық партиясы» деп атады, прогрессивтік консерваторлардың аз ғана қарсылығы болды. Молгат 1960 жылдары либералдардың үшінші партия деңгейіне түсіп қалмауына жол бермеді, бірақ Роблин үкіметіне елеулі қарсылық таныта алмады. Роберт Бенд, Кэмпбеллдің бұрынғы министрі, 1969 жылы зейнеттен шығып партияны басқарды. Дегенмен, Бендтің ауылдық популизмі қалалық сайлаушыларға ұнамады. Оның басшылығымен партия науқан үшін «каубой»/«родео» тақырыбын қабылдады, бұл партияны көне және ескіргендей етіп көрсетті. Соңынан өткен сайлау толыққанды сәтсіздікке ұшырады; партия бар болғаны бес орынға ие болды, бұл олардың ең нашар көрсеткіші еді. Бендтің өзі өзінің сайлау округінде Кэмпбеллдің орнын басуға тырысқанда сәтсіз болды. Израиль Аспер (1970–1975), Чарльз Хубанд (1975–1978) және Даг Лаухлан (1980–1982) сияқты бірқатар басшылар партияның құлдырауын тоқтатуға күш салған жоқ. 1970 жылдардың басына дейін партия либералдық атауына қарамастан, сол кездегі оңшыл партия саналды. Бұл әсіресе Аспер басшылығымен болды; партия басшысы ретінде Аспер еркін нарық экономикасын және әлеуметтік мемлекеттің жойылуын қолдады, бұл оны консерваторлардың оң жағына қойды. Партия 1970 жылдардың ортасында оңшыл болған кезеңінен алыстады. Алайда, сол кезде провинция консерваторлар мен Манитобаның Жаңа демократиялық партиясы (МКФ-ның мұрагері, НДП) арасында поляризацияланған еді, және либералдар өзін тиімді балама ретінде көрсетуге тырыса алмады. Партия 1981 жылғы сайлауда толық құлдырап, заң шығарушы органға алғаш рет мүлдем өкіл жібермеді.

1980-1990 жылдар

1984 жылы партия Шарон Карстерсті жаңа басшы ретінде таңдады. Ол 1986 жылғы сайлауда құрылтайға сайланды, ал 1988 жылғы сайлауда партияны 20 орынға жеткізді – бұл 1953 жылдан бергі ең жақсы көрсеткіш және ресми оппозиция мәртебесі болды. Мұның себебі Хауард Паулидің Жаңа демократиялық үкіметінің беделсіздігі болды, бұл либералдарға көптеген орталық-солшыл сайлаушылардың қолдауын алуға мүмкіндік берді. Либералдардың қайта өркендеуі келесі сайлауда жеңіске жете алады деген үміттерді тудырды. Бірақ бұл уақытша жағдай еді. Гари Доер басшылығымен NDP қайта жанданды, ал либералдар 1990 жылғы сайлауда бар болғаны жеті орынға ие болды, ал NDP 20, консервативтер 30 орын алды. Партияның көптеген өкілдері Карстерстің соңғы үш онжылдықта үкіметті жеңудің ең жақсы мүмкіндігін қарыштап жібергенін ойлады.

Дамыған төмендеу (1993-2013)

Карстерс 1993 жылы Пол Эдвардспен ауыстырылды. 1995 жылғы сайлау жарияланған кезде партия сауалнамаларда күшті екінші орынға көтерілді. Алайда, олар нашар науқан жүргізді және сайлау күнінен бұрын NDP қайтадан олардан озып кетті. Халықтың шамамен 24% қолдауына қарамастан, либералдар тек үш мандатты жеңіп алды және ресми партия мәртебесін жоғалтты. Өзінің сайлау округінде жеңілген Эдвардс 1996 жылы партия жетекшісі лауазымынан кетті. 1996 жылғы жетекшілік конвенция партия ішіндегі терең дауларды көрсетті, өйткені Джинни Хассельфилд Заң шығарушы жиналысының депутаты (МДЖ) Кевин Ламуроны бар болғаны 21 дауыспен жеңді. Партияның үш депутатының екеуі (Ламуро және Гэри Ковальски) кейін «Тәуелсіз либералдар» болып отырды, сондай-ақ Хассельфилд пен Ламуро арасында сот процесі болуы мүмкін деген қауіп туды. Партия 1998 жылы Хассельфилд отставкаға кеткеннен кейін ғана қайта бірікті, оның орнына бұрынғы федералды парламент депутаты (Парламент депутаты) Джон Джеррард келді. Либерал партияның қолдауы 1999 жылғы сайлауда 10% төмендеді, бұл Гари Доердің Жаңа демократтар партиясына орталық-солшыл қолдау тауып, үкімет құруға мүмкіндік берді. Джеррард партияның жалғыз депутаты болды, ол Карстерстің бұрынғы округі Ривер-Хайтсте сайлауда жеңіске жетті. Партия 2003 жылғы сайлауда қолдаушыларының көп бөлігін қайтаруға қол жеткізе алмады, бірақ Ламуро солтүстік Виннипегте мандатын қайтарып алып, партияның екінші депутаты болды. Ламуроның қайта сайлануына қарамастан, либерал партияның қолдауы 2003 жылы азайды, тіпті партия толық кандидат тізімін ұсынды (1999 жылы 7 кандидат жетіспеді). Либералдар өткен сайлауға қарағанда көбірек екінші орындарды иеленді, бұл жаңарудың белгісі сияқты көрінді. Егер партияда дамуға мүмкіндік болса, 2007 жылғы провинциялық сайлаудағы нашар науқан осы мүмкіндікті жойды. Джеррард пен Ламуро екеуі де қайта сайланды, бірақ партияның қолдауы 12% төмендеді. Сондай-ақ, 1999 жылмен салыстырғанда, екінші орынға ие болғандардың саны азайды.

Партияны қайта құру (2010 жылдар)

2011 жылғы провинциялық сайлауда Джон Джеррард Либералдық партияның жалғыз сайланған депутаты болды. Ол 15 жыл қызмет еткеннен кейін партия басшысы лауазымынан кету ниетін білдірді. 2013 жылдың 26 қазанында Манитоба либералдық партиясы Виннипегте басшылыққа сайлау өткізді. Үміткерлердің ішінде Боб Аксуорти (Ллойд Аксуортидің кіші інісі, бұрынғы депутат, түрлі ведомстволардың федералды министрі және МЛА), Рана Бохари және Дугальд Ламонт болды. Бохари 431 дауыспен партия басшысы болып сайланды. 2016 жылғы Манитоба штатының жалпы сайлауына дайындық барысында либералдар кандидаттарды тікелей ұсынды. 2015 жылғы федералды сайлауда федералды либералдардың күшті көрсеткенінен кейін партия бастапқыда сайлауда үлкен үміттер арқалады, олар Виннипегтегі барлық орындардың біреуін қоспағанда, барлығын жеңіп алды. Дауыс беруге рұхсат берілген күні, Манитоба сайлау комиссиясы төрт үміткерді дұрыс емес құжаттарды ұсынғандықтан, ал бесіншісі өзінің кандидатурасына қол жинаған кезде сайлау комиссары болғандықтан тіркеуден шығарды. Либералдардың сайлау алдындағы дауыс көрсеткіші шамамен 25% болған, сайлау күні 14%-ға дейін төмендеді. 2016 жылдың 7 мамырында Бохари келесі сайлауда партияны жетекшілік етпейтінін, бірақ жаңа басшы тағайындалғанға дейін партия басшысы қызметін атқара беретінін мәлімдеді. Джуди Классен 2017 жылдың 13 маусымына дейін Манитоба либералдық партиясының уақытша басшысы болды, содан кейін басшылыққа үміткер болу үшін қызметтен кетті. Дугальд Ламонт 2017 жылдың 21 қазанында өткен либералдық партия басшылығына сайлауда екінші турда 8 дауыс айырмасымен Синди Ламуроны жеңіп, Манитоба либералдық партиясының басшысы болып сайланды. 2018 жылдың 17 шілдесінде Ламонт Сент-Бонифас округінде өткен қосымша сайлауда жеңіске жетті, бұл либералдарға 23 жылдан кейін алғаш рет ресми партия мәртебесін берді. Бұл дауыс беру бұрынғы НДП премьер-министрі Грег Селинджердің отставкасынан кейін өтті. Ламонт Манитоба либералдарын 2019 жылғы провинциялық сайлауға төрт депутатымен бастап келді. Ол Сент-Бонифаста қайта сайланған үш либерал депутатының бірі болды, Джеррард Ривер-Хайтста қайта сайланды, ал Синди Ламуро Тиндалл-паркте жеңіске жетті. Ламонт 2023 жылғы провинциялық сайлауға дейін Либералдардың басшысы болып қалды. Джеррард пен Ламонт Майк Мороз бен Роберт Луизельге орындарын жоғалтты, бірақ Ламуро өзінің дауыс үлесін аздап арттырды. Ламонт сол күні кешке Манитоба либералдық партиясының басшысы лауазымынан кетті. Джеррардтың Ривер-Хайтстағы жеңілісі – бұл жаңа демократтың орынды алғаш рет иеленуі, 1999 жылдан бері либералдың орынды иеленбеуі және 1986 жылдан бері либералдың орынды иеленбеуінің екінші жағдайы болды (1995-1999 жылдары бұл орынды консервативтік партияның депутаты Майк Рэдклифф иеленген). 2023 жылдың 17 қазанында Синди Ламуро партияның уақытша басшысы болып тағайындалды.

Сайлау нәтижелері

Сайлау жеңімпазы Орын саны Жеңіс Орын ауыстыру Орын саны Халық дауысы Халық дауысының % Үкімет 1879 – 2 1883 Томас Гринвей 8 2 1886 52 1888 18 1 1892 5 1 1896 41 1 1899 15 2 1903 9 2 23,740 44.60% 1907 Эдвард Браун 5 2 29,476 47.90% 1910 Тобиас Норрис 2 35,353 47.1% 1914 7 2 61,797 42.36% 1915 20 1 55.1% 1920 19 1 35.1% 1922 13 2 1927 Хью Робсон 1 3 20.7% 1932 Джон Брэкен 1 39.6% 1936 15 1 35.3% 1941 4 1 35.1% Либералды-Прогрессивті коалиция 2 1945 2 1 32.2% Либералды-Прогрессивті коалиция 1949 Дуглас Ллойд Кэмпбелл 6 1 38.7% Либералды-Прогрессивті коалиция 1953 4 1 117,887 44.05% 1958 16 2 34.7% 1959 8 2 94,799 30.0% 1962 Гилдас Молгат 2 2 103,283 36.1% 1966 1 2 107,841 33.13% 1969 Роберт Бенд 9 3 80,288 23.99% 1973 Иззи Аспер 3 88,907 19.04% 1977 Чарльз Хубанд 4 3 59,865 12.29% 1981 Дуг Лохлан 1 Орын жоқ 32,373 6.70% 1986 Шарон Карстайрс 1 3 66,469 13.92% 1988 19 2 190,913 35.52% 1990 13 3 138,146 28.15% 1995 Пол Эдвардс 4 3 119,677 23.72% 1999 Джон Геррард 2 3 66,111 13.4% 2003 1 3 52,123 13.19% 2007 3 51,857 12.39% 2011 1 3 32,420 7.52% 2016 Рана Бокхари 2 3 62,985 14.46% 2019 Дугальд Ламонт 3 67,978 14.48% 2023 2 3 51,067 10.8%
1Либералдар үкіметтік Прогрессивті партиямен одақтасу үшін бірлескен Либералды-Прогрессивті кандидаттарды ұсынуға келісті. Партиялар бірігіп, Либералды-Прогрессивті партияға айналды. 2Либералды-Прогрессивті партия өзін Манитоба Либералдық партиясы деп атады.