Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстың Батыс майданында американдық шабуылда кем дегенде 109 орта танкілер жойылды немесе зақымдалды, белгісіз саны жеңіл танкілер мен танктерге қарсы күресуші құралдар. Зардаптар: 1250 адам қаза тапты немесе тұтқынға алынды, 144 танк және өздігінен жүретін артиллериялық установкалар жойылды немесе тасталды, 2447 жұмсақ корпусты көлік құралдары жойылды немесе тасталды, 252 артиллериялық бөлімше жойылды немесе тасталды. Осы арқылы, неміс күштерін қоршап алған неміс қорғанысын бұзып, немiстер тепе-теңдiктен шықты. Коридор құрылғаннан кейін, Бірінші армия Бретаньға қарай жылдамдап, бокаждың шектеулерінен арылғаннан кейін неміс қанаттарын орап алуға мүмкіндік алды. Баяу басталып, шабуыл күш алды, ал неміс қарсыласы күйреп, шашыраған, бұзылған бөлімшелердің қалдықтары Сенге қашып құтылуға тырысты. Қажетті ресурстар болмағандықтан, неміс жауабы тиімсіз болды және Нормандия майданының барлығы дерлік құлады. Кобра операциясы, британдық Екінші армия мен канадалық Бірінші армияның бір мезгілдегі шабуылдарымен бірге, Нормандия кампаниясында одақтастардың жеңісіне қол жеткізуде шешуші рөл атқарды. Көп рет нашар ауа райына байланысты кешіктірілген Кобра операциясы 1944 жылдың 25 шілдесінде мыңдаған одақтас ұшақтарының ауа шабуылымен басталды. Қолдау шабуылдары неміс броньдық резервтерінің басым бөлігін британдық және канадалық секторларға тартып, немістердегі адам және материал жетіспеушілігімен байланысты, олар үнемі қорғаныс желісін құруға шамалары келмеді. АҚШ VII корпусының бөлімдері алғашқы екі дивизияның шабуылын бастады, ал Бірінші АҚШ армиясының басқа корпустары неміс бөлімдерін орында тұруы үшін қолдау шабуылдарын жүргізді. Бірінші күні прогресс баяу болды, бірақ қорғаныс шебі бұзылғаннан кейін қарсыластың күші әлсіреп, ыдырады. 27 шілдеге қарай, ұйымдастырылған қарсылық жеңіліп, VII және VIII корпустар қарқынды жылдамдықпен алға жылжып, Котантен түбегін оқшаулады. 31 шілдеде XIX корпус Бокаждың шеңберінен шыққан Бірінші армияға қарсы соңғы күштерді жойды. Фельдмаршал Гюнтер фон Клюге күштерді батысқа жөнелтті және түрлі қарсы шабуылдарда қолданды, олардың ең ірісі, Unternehmen Lüttich (Лиеж операциясы), 7 тамызда Мортен мен Авранш арасында басталды. Бұл шайқастың ең қанды кезеңіне әкелгенімен, ол бұрыннан шаршаған және жеткіліксіз жарақталған бөлімшелермен жүргізілді және үлкен шығынға ұшырады. 8 тамызда, жаңадан құрылған үшінші АҚШ армиясының әскерлері бұрынғы неміс 7-ші армиясының штабы болған Ле-Ман қаласын басып алды. Кобра операциясы Нормандиядағы қарқынды жаяу әскер шайқасын жылдам маневрлік соғысқа айналдырып, Фалаиз қапшығының құрылуына және Францияның солтүстік-батысындағы неміс стратегиялық позициясының жоғалуына әкелді.

Өмірбаян

1944 жылдың 6 маусымында одақтастардың Нормандияға жасаған сәтті шабуылынан кейін, ішкі аймаққа ілгерілеу баяу болды. Франциядағы одақтастардың күштерін нығайтуды жеңілдету және одан әрі кеңею үшін АҚШ секторының батыс жағындағы Шербург терең су порты және шығысқа қарай британдық және канадалық сектордағы тарихи Каен қаласы алғашқы мақсаттар болып белгіленді. Нормандия операциясының бастапқы жоспары екі секторда да күшті шабуылдарды көздеді, онда Екінші армия (генерал-лейтенант сэр Майлз Демпси) Каенді және оның оңтүстігіндегі аймақты бақылауға алса, ал Бірінші АҚШ армиясы (генерал-лейтенант Омар Брэдли) Луара аңғарына қарай «ұмтылуы» тиіс болды. Нормандиядағы барлық одақтас құрлық әскерлеріне қолбасшылық еткен генерал сэр Бернард Монтгомери Каенді D күні алуды жоспарлады, ал Шербургті 15 күннен кейін басып алуды күтті. Екінші армия Каенді басып алып, оңтүстік-шығысқа қарай фронт құруға тиіс болды, Камонт-л’Эвентеге дейін созылып, әуежайларды қамтамасыз етуге және Бірінші АҚШ армиясының сол жақ фланғын Шербургқа қарай жылжу кезінде қорғауға мүмкіндік берді. Каенді және оның айналасын бақылау – маневрлік соғысқа қолайлы жағдай тудыратын ашық кеңістік болғандықтан – сонымен қатар Екінші армияға оңтүстікке қарай Фалезді басып алу үшін қолайлы плацдарм беретін еді, оны Аргентанға және одан кейін Тукс өзеніне қарай шығысқа қарай жылжу үшін айналымдық нүкте ретінде пайдалануға болар еді. Британдық ресми тарихшы Лайонел Эллис Каенді басып алуды британдық I корпусына (генерал-лейтенант Джон Крокер) берілген D күні ең маңызды міндет деп сипаттады. Эллис пен Честер Уилмот одақтастардың жоспарын «амбициялық» деп атады, өйткені Каен секторында Нормандиядағы ең күшті қорғаныс орналасқан еді. Вилмот былай деп жазды: «Крокердің теңізден жеткен дивизияларына берілген міндеттер шынымен амбициялық болды, өйткені оның әскерлері соңғы, ең қауіпті жағалауларға, ең алыс қашықтыққа, және мүмкін ең күшті қарсылыққа қарсы түсуге тиіс еді». I корпус D күні қалаға жетіп алуға жасаған алғашқы әрекеті 21-ші танк дивизиясының бөлімдерімен тоқтатылды, ал немістер Каенді қорғауға жіберілген күштердің көп бөлігін жұмылдырды. Монтгомери жоспарды мақұлдады және стратегияның Бірінші армиядан британдық және канадалық секторға неміс назарын аудару болып қалатынын мәлімдеді. 2-ші бронетанкті дивизия – VII корпус секторының шығысындағы 2-ші бронетанкті дивизияның «Коллинстің шабуылдық күшінің» бөлігі және батыстағы 3-ші бронетанкті дивизияның «Борғау командасы B (CCB) күшейткен 1-ші жаяу әскер дивизиясы» – «30-шы жаяу әскер дивизиясының секторын басып өтіп, американдық сол фланқты қорғауға тиіс болды». Бірінші армияның барлау қызметі Кобра операциясы басталғаннан кейінгі алғашқы күндері немістердің қарсы шабуыл жасамайтынын болжады, ал егер жасалса, олар батальон деңгейіндегі операциялардан аспайды деп есептеді. Шайқаш-бомбалаушылар Сен-Ло – Периер жолының оңтүстігіндегі неміс қорғанысына соққы беруге бағытталды, ал генерал Спацтың ауыр бомбалаушылары неміс қорғанысының негізгі желісінің артына дейін бомбалауға тиіс болды. Қысқа, қарқынды алдын ала бомбалаудың физикалық қиратуы мен психологиялық әсері неміс қорғанысын әлсіретеді деп күтілді, сондықтан VII корпусына шамамен 140 000 артиллериялық снаряд, ал VIII корпусына тағы 27 000 бөлінді. Екі жаққа да шабуылдарды қиындатқан және қымбатқа түскен бокаждың шектеулерін жеңу үшін кейбір M4 Sherman, M5A1 Stuart танкілеріне және M10 танк жойғыштарына қоршауларды бұзатын «тісті» жабдықтар орнатылды. Неміс танкілері жолдармен ғана жүре алды, бірақ АҚШ бронетехникасы еркін маневр жасай алды. Кобра операциясы қарсаңында Бірінші армияның танкілерінің 60 пайызында «носорог» модификациясы болды. Операциялық қауіпсіздікті сақтау үшін Брэдли Кобра операциясы басталғанша оларды қолдануға тыйым салды. Барлығы 1269 М4 орта танкі, 694 М5А1 жеңіл танкі және 288 М10 танк жойғыштары қол жетімді болды.

Қолдау операциялары

18 шілдеде британдық VIII және I корпустары Каеннің шығысында «Гудвуд» операциясын бастады. Шабуыл, жердегі күштерді қолдау мақсатындағы, бұрынғыдан ең ірі әуе шабуылымен басталды, онда 1000-нан астам ұшақ төмен биіктіктен жарылғыш және сынық бомбаларын тастады. Каеннің шығысындағы неміс бекіністері 400 артиллериялық құралдармен атқыланды, көптеген ауылдар қиратылды, ал Кагни мен Эмиэвильдің қорғаушылары бомбалаудан көп зардап шекпеді. Бұл Екінші армияның қанағаттандырмайтын шығындарына себеп болды, ол 4800-ден астам жазатайым оқиғаға ұшырады. Көбінесе бронетехникалық шабуыл болғандықтан, 250 мен 400 аралығындағы британдық танктар істен шықты, бірақ соңғы зерттеулер көрсеткендей, олардың 140-ы ғана толығымен жойылды, ал тағы 174-і зақымдалды. Бұл операция британдық армия тарихындағы ең ірі танк шайқасы болып табылады және Орн көпірінің кеңеюімен және Орнның оң жағалауындағы Каенді басып алумен аяқталды. «Атлантик» бастапқыда жетістікке жетті, бірақ жазатайым оқиғалар көбейген сайын қарқыны баяулады. Монтгомеридің талабы бойынша, «Жоғары Бас қолбасшының Монтгомериге жолданған хабарламасында айқын көрсетілгендей», II канадтық корпусының командирі генерал-лейтенант Гай Саймондс бірнеше күннен кейін «Көктем» кодолық атымен екінші шабуылды бастады. Бұл операцияның мақсаты – неміс бөлімшелерін АҚШ секторына ауыстырылмауы үшін тоқтатып тұру болды, бірақ Саймондс осы мүмкіндікті пайдаланып, Вериер қырқасы үшін тағы бір әрекет жасады. Вериер қырқасы үшін болған шайқас канадтықтар үшін қанды болды, 25 шілде күні канадтық батальон үшін ең ауыр күн болды – Канада Корольдік таулы полкінің «Қара күзетшісі» 1942 жылғы Дипп рейдінен бері ең көп шығынға ұшырады. Екі неміс дивизиясының қарсы шабуылы канадтықтарды бастапқы позицияларынан кері итерді, ал Саймондс майданды тұрақтандыру үшін қосымша күштерді жұмылдыруға мәжбүр болды. Бірінші армияға қарсы енді 190 танкпен жабдықталған екі панцер дивизиясы ғана қарсы тұрды. 750 танкпен жабдықталған жеті панцер дивизиясы Каен маңында орналасқан, «Кобра» операциясынан алыс болды, сондай-ақ Нормандиядағы барлық ауыр «Тигр» танк батальондары мен үш «Небельверфер» бригадасы да сол жерде болды.

Логистика

Әр бөлім күн сайын белгілі бір мөлшерде жабдықталды.

Алдын ала шабуылдар

Кобра операциясы үшін қолайлы жағдай алу мақсатында Брэдли мен Коллинз Сен-Ло–Периер жолына қарай жылжу жоспарын жасады, осы бағытта VII және VIII корпус шабуылға дайындалды. 18 шілдеде 5000 қаза болғанда, АҚШ-тың 29-шы және 35-ші жаяу әскер дивизиялары Сен-Лоның маңызды биіктіктерін басып алып, генерал дер Фальшшермтруппен Эуген Майндлдің II парашют корпусын кері шегіндірді. 24 шілдеде аспан ашылып, 1600 одақтас ұшағы Нормандияға аттанды. Келесі сағатта АҚШ-тың Сегізінші әуе күшінің 1800 ауыр бомбалаушысы Сен-Ло–Периер жолындағы аймақты толыққанды бомбалады, одан кейін үшінші және соңғы орта бомбалаушылар толқыны келді. АҚШ-тың шамамен 3000 ұшағы майданның тар учаскесін қарша болып жапқан бомбамен шарпыды, ал шабуылдың күшінің басым бөлігін Панцер Лер дивизиясы сезінді. АҚШ бөлімдері олардың орналасқан жерін анықтауға тырысқанына қарамастан, Сегізінші әуе күшінің дұрыс еместігінен 111 адам қаза тауып, 490 адам жарақат алды. Қаза тапқандардың арасында Брэдлидің досы және Вест-Пойнттен бірге оқыған генерал-лейтенант Лесли МакНейр болды – Еуропа операциялар театрында қаза тапқан АҚШ-тың жоғары шенді әскери қызметкері. Коллинздің VII корпусы күткендей бомбалаудан кейін басылмай қалған жаудың қарсы артиллериялық атысына тап болып, көңілі қалды. Бірнеше АҚШ бөлімдері неміс танктерімен нығайтылған бекіністерге қарсы шайқаста қалып қойды. 26 шілдеде VIII корпус (генерал-майор Трой Х. Миддлтон) 8-ші және 90-шы АҚШ жаяу әскер дивизияларының жетекшілігімен шайқасқа қосылды. Бірақ таңғы жарықта немістердің сол жақ фланкі құлап, VIII корпустың жылдамдауын тоқтату үшін үлкен миналық далаларды қалдырғаны анықталды. Ронси маңында 405-ші истребитель тобының P-47 Thunderbolts ұшақтары 122 танк, 259 басқа көлік және 11 артиллериялық құралдан тұратын неміс колоннасын жойды. Ла Балейнге жақын жерде британдық Typhoon ұшақтары 9 танк, 8 бронетехника және 20 басқа көлік құралын жойды. Неміс қалдықтары АҚШ-тың 2-ші бронетанкті дивизиясына қарсы шабуыл жасады, бірақ бұл сәтсіз аяқталды, немістер көліктерін тастап, жаяу қашып кетті. Қаладан тыс тағы 1150 неміс сарбазы қаза тапты, ал немістер 96 бронетранспорттық құрал мен жүк көліктерін жоғалтты. АҚШ-тың 2-ші бронетанкті дивизиясы 49 танкты жоғалтты. Panzer Lehr 1500 бомбалаушыдан тұратын одақтастардың бомбалауына тап болды. Дивизия осы бомбалау кезінде 1000-ға жуық адамнан зардап шекті. Шаршаған және көңілі қалып, Байерлейн өзінің Panzer Lehr дивизиясының «толыққанды түрде жойылғанын», оның бронетехникасы жойылғанын, жеке құрамы қаза тапқанын немесе жоғалып кеткенін және барлық штаб деректері жоғалып кеткенін мәлімдеді. 29/30 шілде түнде Сен-Дени-ле-Гаст маңында, Котанстан шығысқа қарай, 2-ші бронетанкті дивизияның бөлімдері қараңғыда АҚШ шебінен өтіп кеткен 2-ші СС танк дивизиясы мен 17-ші СС танк-гренадиер дивизиясының неміс колоннасымен өмір үшін күресті. Осы күні жағалау бойымен оңтүстікке жылжу барысында АҚШ-тың VIII корпусы Аванш қаласын басып алды, тарихшы Эндрю Уильямс оны «Бретань мен оңтүстік Нормандияға қақпа» деп сипаттады. 31 шілдеде XIX корпус қатты шайқастан кейін неміс қарсы шабуылдарын қайтарып, адам мен техникада ауыр шығын келтірді. АҚШ-тың жылдамдауы тоқтамайтын болды, ал Бірінші армия ақыры бокаждан шықты. «Көк плащ» неміс бронетанктік бөлімдерін британдық шығыс майданында ұстап тұрды және аймақтағы неміс бронетехникасының күшін әлсіретуді жалғастырды. Одақтастардың майдан ортасындағы ілгерілеуі немістерді таң қалдырды, олар Нормандияның екі шетіндегі одақтастардың шабуылдарына алаңдаған болатын. АҚШ-тың Аванштегі жылдамдауына дейін, 12 тамызға дейін жеңілген Unternehmen Lüttich үшін резервтік күштердің жетіспеушілігі болды, 7-ші армияға Орна өзенінің шығысына тез шегінуден басқа амал қалмады, қалған бронетехникалық және моторизацияланған бөлімдердің артқы күзетімен, аман қалған жаяу әскердің Сенаға жетуіне уақыт беру үшін. Орнадан шегінудің бірінші кезеңінен кейін, отынның жетіспеушілігі, одақтастардың әуе шабуылдары және одақтас әскерлердің үнемі қысымынан маневр құлап, неміс күштерінің Falaise қапшығында қоршалуына әкелді.

Салдары

1 тамызда түскі уақытта АҚШ-тың Үшінші армиясы генерал-лейтенант Джордж С. Паттонның басшылығымен құрылды. Генерал-лейтенант Кортни Ходжес Бірінші армияның қолбасшылығын қабылдады, ал Брэдли екі армияның да бас қолбасшысы болып тағайындалды, бұл армия тобы АҚШ-тың 12-ші армия тобы деп аталды. Паттон мына өлеңді жазды:
Сонымен, нағыз шайқасқа түсейік, тесіп, қазып, тістейік. Доп қолымызда болғанда мүмкіндікті пайдаланайық. Ағып жатқан қабырғалы кеңістіктегі берік базаларды ұмытып, бар күшімізді салып, жеңіске жетейік! Иә, барлығын жеңіп алайық! Кобра операциясынан кейін АҚШ-тың жылдам ілгерілеуі ерекше болды. 1 және 4 тамыз аралығында Паттонның Үшінші армиясының жеті дивизиясы Аванш қаласынан өтіп, Понтобаудағы көпір арқылы Бретаньға енді. Одақтастардың шабуылдары батыс герман армиясын (Westheer) мұндай жағдайға жеткізді, Багратион операциясынан кейін, Орталық армиялар тобына қарсы кеңестік жазғы шабуылдарынан кейін күшейте беру мүмкіндігі болмағандықтан, немiстердiң өте азы ғана жеңілістен қашып құтыла алады деп сенді. Әскерлерiн Сенаға керi шегiнуге бұйрық беру орнына, Адольф Гитлер фон Клюгеге "Мортен мен Авранш арасында дереу қарсы шабуыл жасауды" (Unternehmen Lüttich) бұйырып, жауды "жоюға" және Котентин түбегінің батыс жағалауымен байланыс орнатуға талап етті. Нормандиядағы тоғыз танкілік дивизияның сегізін шабуылда қолдану жоспарланған, бірақ олардың төртеуі (олардың біреуі толық емес) қорғаныс міндеттерінен босатылып, уақытында жиналды. Неміс командирлері қолдағы күштерімен мұндай операцияның мүмкін еместігіне наразылық білдірді. Шабуылға 2-ші, 1-ші және 2-ші SS танкілік дивизиялары жетекшілік етті, бірақ олардың құрамында бар болғаны 75 "Пантера IV", 70 "Пантера" және 32 өзі жүретін артиллериялық қондырғысы болды. Шабуыл 24 сағат ішінде аяқталды, бірақ шайқас 13 тамызға дейін жалғасты. 8 тамызға қарай неміс 7-ші армиясының бұрынғы штабы болған Ле-Ман қаласы американдықтардың бақылауына көшті. Бірінші армияда фон Клюгеге қарасты бірнеше шайқасқа қабілетті бөлімшелер жойылғаннан кейін, одақтас командирлері Нормандиядағы неміс позициясының толығымен құлап жатқанын түсінді. Брэдли былай деді:

> "Бұл - ғасырдың бір реті ғана қолбасшыға бұйыратын мүмкіндік. Біз жаудың бүкіл армиясын жойып, осы жерден Германия шекарасына дейін жетеміз."

Бес күннен кейін қоршаудың екі жағы да дерлік жабылды; АҚШ-тың 90-шы жаяу әскер дивизиясы поляк 1-ші бронетанкті дивизиясымен байланыс орнатты, ал одақтас әскерлерінің алғашқы бөлімдері Манте Гассикурдағы Сенаны кесіп өтті, ал неміс әскерлері қолдарына түскен барлық көлік құралдарымен шығысқа қарай қашып жатты. 22 тамызда Фалаиз қалтасы – немістер тұтқындалған күштерінің қашуына мүмкіндік беру үшін ашық ұстауға тырысқан қалта – ақыры жабылды, Нормандия шайқасы одақтастардың үлкен жеңісімен аяқталды. Германияның барлық әскерлері одақтастардың батысында қаза тапты немесе тұтқынға алынды, және шамамен 100 000 неміс әскері қашып құтылса да, олар 40 000–50 000 тұтқынды және 10 000-нан астам қаза тапқан әскерді қалдырды.