Кіріспе
Марсала (marˈsaːla, Maissala жергілікті атауы; Лилибеум) – Италиядағы коммуна, Трапани провинциясының Сіцилия аймағының батыс бөлігінде орналасқан. Марсала – провинциядағы ең көп халқы бар қала және Сіцилиядағы бесінші қала. Қала 1860 жылғы 11 мамырда Джузеппе Гарибальдидің кемесінің қонған жері (Мыңдық экспедиция) және Марсала шарабымен әйгілі. Аймақтың ерекшелігі – тұзды көлдері бар теңіз аймағы, Stagnone Lagoon табиғи қорығы. Марсала ежелгі Карфаген қаласы Лилибеумның қираған жерінде салынған, және оның аумағында ежелгі Финикия қаласы Мотия аралының археологиялық қазбасы орналасқан. Қазіргі атауы араб тілінен шыққан болуы мүмкін, яғни مَرْسَى عَلِيّ (marsā ʿaliyy, "Алидің порты"), немесе мүмкін مَرْسَى اللّٰه (marsā llāh, "Құдайдың порты").
География
Сицилияның ең батыс нүктесінде орналасқан қала Лилибео мүйісінде негізделген, одан Эгадия аралдары мен Стагноне лагунасын көруге болады.
Аумағы
Марсала аумағы, бай мәдени және ландшафттық мұраға ие; оның аумағына Мозия аралы орналасқан табиғи қорық – Стагноне лагунасы кіреді. Марсала қаласының халқы 1970 жылдың соңына дейін шамамен 86 000 адамды құрады, содан кейін Петросино ауылы, бұрын Марсаланың бір бөлігі болған, жергілікті референдум нәтижесінде өздік басқару құқығына ие қала болуға шешім қабылдады. Марсала ауданы сейсмикалық аймақ 2 (орташа) ретінде жіктеледі. Соңғы 200 жылда орташа және жоғары қарқындылықтағы үш жер сілкінісі тіркелді: 1828 жылдың 18 мамырында – магнитудасы 5,17 (шамамен VI Меркалли шкаласы). 1968 жылдың 15 қаңтарында – Белице жер сілкінісі, Марсалада VII Меркалли шкаласына жетті (басқа аймақтарда қарқындылығы X-ке дейін болды). 1981 жылдың 7 маусымында – магнитудасы 4,60 (IV–V Меркалли шкаласы), эпицентрі Мазара-дель-Валлодағы Борго-Элефантеде, Марсала қаласының орталығынан шамамен қашықтықта болды.
18 May 1828 – magnitude 5.17 (about VI Mercalli scale). 15 January 1968 – Belice earthquake which in Marsala reached VII Mercalli scale (although its intensity was as high as X in other locations). 7 June 1981 – magnitude 4.60 (IV–V scala Mercalli scale) with epicentre in Borgo Elefante in Mazara del Vallo, about from the town centre of Marsala.
Климат
Марсаланың жаз айларында Жерорта теңізі климаты (Köppen: Csa) басым, бұл Сицилиядағы көптеген жағалау қалаларына тән, ыстық және құрғақ жаз бен орташа ылғалды және жұмсақ қыспен сипатталады. Марсаладағы ауа райы жақын орналасқан Трапани қаласының ауа райына ұқсас. Жаздар көбінесе жылы болады, 2017 жылдың тамызында ең жоғары температура тіркелген. Жазда құрғақтығына байланысты Сахарадан шаң мен құмды әкелетін Сирокко желдің әсері жиі сезіледі. Қыстар көбінесе жаңбырлы және салқындау болады, температура ең төменгі көрсеткішін 2014 жылдың желтоқсанында көрсетті. Қар жаууы өте сирек, температура ешқашан нөл градустан төмен түспегенімен, бұрын да қар жауған жағдайлар болған, мысалы, 2014 жылдың желтоқсанында.
Мифология
Грек мифологиясында Бутес – Сиреналардың өтіп бара жатқанда ән салған сайын тартымдылығына қарсы тұра алмай теңізге секірген жалғыз аргонавт еді, бірақ Афродита оны құтқарып, Лилибаумға жеткізді.
Карфаген дәуірі
409 жылы Селиннтті жаулап алуға жіберілген Карфаген әскері Лилибаумның маңында қоныс тепті. 397 жылы б.з.д. Сицилияның оңтүстік-батыс жағалауындағы Мотия финикиялық колониясына Сиракузалық тиран Дионисий I шабуыл жасап, жойған кезде, аман қалғандар жақын маңдағы құрлықта қала салды, қазіргі Марсала орналасқан жерге. Олар оны пуникалық атаумен атады, грек тілінде Лилибаион (Λιλύβαιον) және латын тілінде Лилибаиум деп жазылды. Келесі екі ғасыр ішінде ол өнеркәсіптік тауарлар саудасының орталығына айналды және Сардиниядағы Карфаген мен Карфаген аумақтары арасындағы стратегиялық порты қызметін атқарды. Ол бастапқыда мықты қорғаныс қабырғаларымен салынды және үш байланысқан порты болды. Пуникалық Лилибаион бірнеше рет қоршауға алынса да, ешқашан басып алынбады, мысалы, Пирр Эпирлік және римдіктер тарапынан. Қабырғалардың биіктігі 10 метрден асып, қалыңдығы 7 метрге жетті. Олар 278 жылы б.з.д. Пиррдің Лилибаумды қоршауына қарсы, бірінші қабырғадан 10 метр қашықтықта екінші қабырғамен нығайтылды. Қоршау 2 айға созылды. Бұл Пиррдің Сицилиядағы жорығында басып алмаған жалғыз қала болды. Бірінші Пуникалық соғыс 265-264 жылдары Пуникалық әскер Лилибаумға қонғаннан кейін басталды, содан кейін Сицилия арқылы Мессинаға қарай жорық жасап, соғыстың алғашқы шайқасы осы жерде болды. 250 жылы римдіктер Карфагеннің бас штабы Лилибаумға 240 кемеге дейін жететін үлкен теңіз экспедициясын жіберді. Сонымен қатар, екі консулдың басқаруымен 4 легионнан тұратын үлкен римдік әскер де жіберілді. Карфагендіктер де осы порттың маңыздылығын түсініп, қаланы құтқару үшін барлық күштерін біріктірді, оның ішінде шамамен 10 000 жалдамалы әскер (кельттер мен гректер) болды. Карфагендіктер Ханнибалдың басшылығымен Африкадан 50 кемемен келіп, порттың ортасына қарай шабуыл жасап, қаланы құтқаруға тырысты. Римдіктер кемелердің кенеттен пайда болуына және шет елдегі порттағы қолайсыз желге байланысты кемелердің кіруіне кедергі жасамады. 249 жылы Дрепанада күтпеген шабуыл жасауға тырысқанда римдік флот жеңіліске ұшырады, содан кейін көп ұзамай қалған флот та дауылда жойылды. Бұл римдіктерді ұзақ қоршауға отыруға мәжбүр етті. Лилибаумды қоршау (250 ж.б.д.) 9 жылға созылды, бірақ римдіктер сәттілікке жете алмады. Карфаген соғыс кезінде Лилибаумды нығайтып, қайтадан жабдықтауға үлкерді. Кейбір галл жалдамалылары қалаға сатқындық жасауды жоспарлады, бірақ бұрын Агригентті осындай сатқындықтан құтқарған Алексон, Карфаген командирі Химилкоға хабарлап, жоспарды жоққа шығарды. 241 жылы қала Бірінші Пуникалық соғысты аяқтаған бейбіт келісімнің шарты бойынша римдіктерге берілді, содан кейін Сицилиядағы ең маңызды қалалардың біріне айналды.
Римдік лилибаум
218 жылға дейін біздің заманымыздан бұрын Екінші Пуникалық соғысында Карфаген мен Римнің теңіз күштері арасында Лилибаум шайқасы болды, ол кезде Карфаген қалаға құпия шабуыл жасауға тырысып, базасын қайта құруға ұмтылды. Лилибаумдағы претор Маркус Амеллийге алдағы шабуыл туралы хабар берілді және ол 20 кемесін дайындады, олар 50 қарсы квинкереманы жеңіп шықты. Республикалық кезеңде қала сарайлармен және қоғамдық ғимараттармен байыды, ал Цицерон, б.з.д. 76 және 75 жылдар аралығында осы аймақта квестор болып қызмет еткен ол, қаланы "splendidissima urbs" деп атады. Азамат соғыстары кезінде Лилибаум екі рет қоршауға алынды: б.з.д. 43 жылы Секст Помпеймен және б.з.д. 38 жылы Лепидпен, олардың кезінде қала қабырғалары одан әрі нығайтылды, бұл туралы жазуда көрсетілген. Қала қабырғалары 4-ші ғасырда тасталып қалды, бұл қабырғалардың үстіне немесе жанына салынған ғимараттармен дәлелденген.
Римнен кейінгі кезең
Қала, кем дегенде, біздің заманымыздың 5-ші ғасырының басында Лилибаум діни округінің орталығы болды. 5-ші ғасырда вандалдар шапқыншылығына ұшыраған қала, 6-шы ғасырда Юстинианның Византия империясына қосылды. Осы кезеңде қала дизентериямен ауыр сырқатқа шалдықты, қарақшылардың шабуылына ұшырады және Константинополь тарапынан назарсыздаққа тап болды. 8-ші ғасырда арабтардың жақын маңдағы Гранитола тауына келуі сауда-саттықты жаңартты және қаланың қайта жандануына себеп болды. Қала Марса ʿАли, яғни "ʿАлидің порты" деп аталды, немесе, мүмкін, Марса ʿалий, "Үлкен порт" деп те аталып кеткен, себебі Пунта-д'Алга жанындағы ежелгі порттың ені кең болды. Тағы бір болжам бойынша, қаланың аты Марса Алла, "Құдайдың порты" деген мағынаны білдірген. 11-ші ғасырдың соңынан бастап, аймақ нормандық, анжу және арагондық әскерлер тарапынан басып алынды. Осы кезеңде Марсала, негізінен сауда арқасында өркендеді. Алайда, император Карл V сарацендердің шабуылдарын тоқтату мақсатымен Пунта-Алга портын жаптырды, бұл қаланың гүлдену кезеңіне нүкте қойды. 18-ші ғасырдың соңында Сицилияға қоныстанған ағылшын саудагерлерінің бастамасымен Марсала шарабының өндірісі дамыды, бұл жергілікті сауданы едәуір жақсартты. Бұл Марсалада экономикалық өсімге, соның ішінде қазіргі Маргителло порты сияқты инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландыруға әкелді. 1860 жылдың 11 мамырында Джузеппе Гарибальди Марсалаға қонды, осылайша Италияның бірігу процесі басталды. 1943 жылдың 11 мамырында, Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуына дейін, одақтас әскерлерінің Сицилияға бағытталған бомбалауы қаланың барокколық орталығына зардап келтірді және көптеген адамдар қаза тапты: "Марсала картадан өшірілді" деп тақырыптады Нью-Йорк Таймс газеті 1943 жылдың 13 мамырында.
Археология
Марсаланың археологиялық аймағы қазба жұмыстары және топографиялық зерттеулер арқылы зерттелді. Ежелгі Лилибаум қаласы Капо Боэо мүйісіндегі тіктөртбұрышты аумақты алып жатқан, теңізге қарай еңістеніп тұратын төменгі және тасты жартас. Қаланың қалалық жоспары б.з.б. 2 ғасырға дейін жетеді, қазіргі Виале Витторио Венето – Декуманус Максимус, ал Виале Чезаре Баттисти – Кардо Максимус болып табылады. Капо Боэодағы археологиялық жағдайларға сүйенсек, Лилибаум б.з.б. 1 ғасырында және б.з. 3 ғасырында екі рет қайта салынған. Б.з.б. 365 жылы болған Крит жер сілкінісімен байланыстыруға жеткілікті дәлел жоқ, әдебиеттер мен археологиялық жағдайлар басқа жерлерде Сицилияның басқа қалалары, мысалы Селинунте зардап шеккенін көрсетсе де. Қала қабырғаларының фрагменттері, сондай-ақ мемлекеттік және жеке ғимараттардың едендері мен қабырғалары көрінеді. Қазіргі қаланың бірнеше жеріндегі қазба жұмыстары тұрғын үйлердегі бай мозаикалық едендерді ашты. Баглио Ансельми археологиялық мұражайында Марсала жағалауынан теңіз түбінен табылған, бәлкім Эгатес аралдары шайқасында (б.з.б. 241) қолданылған Карфаген кемесінің үлгісі, сондай-ақ керамика, мәрмәр мүсіндері және мозаика сияқты басқа да көне жәдігерлер сақталған. Көптеген әдемі боялған қабірлер мен жерлеу ескерткіштері қазылып алынды, олардың түстері ерекше жақсы сақталған. Норман дәуірінен бастап қалаға үш қақпа болған: Porta Nuova, Porta di Mare және Porta Mazara, олар 17 және 18 ғасырларда әлдеқайда сәнді түрде қайта салынды: 1572 жылы қайта салынған Porta Mazara оңтүстік-шығыста, Porta di Mare (кейіннен Porta Garibaldi деп аталды) 1685 жылы қайта салынды, қаланың оңтүстік-батысында, ал Porta Nuova 1790 жылы қайта салынды және қаланың солтүстік-батысында орналасқан. 1887 жылы қалалық кеңес тез өсіп келе жатқан қалаға кеңістік беру үшін қала қабырғаларын бұзу туралы шешім қабылдады. Бұл бұзумен бірге солтүстік-шығыс қақпасы – Porta Trapani да бұзылды, ол 17 ғасырдың басында салынған және кішкентай өлшеміне байланысты "Porticella" деп аталған, ол Виа Пеллегрино және Виа Сардегнияның қиылысында орналасқан.
Экономика
Марсала экономикасы әлі де шарап өндірісіне тәуелді, бірақ туризм дамитын сала және қала үшін маңызды кіріс көзіне айналуда. Құмды жағажайлары мен таза теңізі, жақын орналасқан Эгадия аралдарына және Салин Дела Лагуна мен Стагнон лагунасының табиғи ортасына қолжетімділігімен Марсала маңызды сицилиялық туристік орын болып табылады.
Діни сәулет
Марсала соборы (17-ғасыр), Кентерберийлік Томасқа арналған және 1176 жылдан бері салынған нормандық шіркеудің орнында тұрғызылған. 4317 құбырлы орган бар. Чистилище шіркеуі. Адолората шіркеуі. Итриелла шіркеуі. Кармин монастыры, шіркеуі және қоңырау мұнарасы. Әйгілі Мэттью шіркеуі. Киелі Петр шіркеуі мен монастыры. Жақсы хабаршы Жан шіркеуі.
Азаматтық сәулет
Испандық кварталдар (қалалық әкімшілік). VII сәуір сарайы (16-17 ғасырлар), Пизани ложасы орнында салынған. Фичи сарайы. Гриньяни сарайы. Спано Бурджо сарайы. 19 ғасырда салынған, 300 орындық коммуналық театр 1994 жылы қайта ашылып, Елиодоро Соллимаға арналды. Империя кинотеатры, фашизм кезеңінде салынған. Шарап өндірісіне мамандандырылған "Абеле Дамиани" Марсала ауыл шаруашылығы техникалық институты – IPSAA Страсаттімен біріктірілген, қонақжайлылық бөлімі бар (мемлекеттік жалпы білім беретін мектеп).
Әскери сәулет
Вилла Араба, Карабониерлер (әскери полиция және қоғамдық қауіпсіздік), командалық рота және операциялық орталық. Марсала қамалы (жақында ғана мемлекеттік түрме болған). Марсаланың ежелгі қақпалары мен қабырғалары.
Мәдениет
1773 жылы ағылшын саудагері Джон Вудхаус ынталандыруымен ірі көлемде шарап өндірісі басталды. Маңызды шарап жасау орындарына Ингем Уитакер, ле Кантин Флорио, Мартинес, Пеллегрино, Ралло, Минео, Бьянки, Баглио Хоппс, Доннафугата, Алагана, Карузо және Минини кіреді. Марсала шарап қоймалары қызыл және ақ шараптарды да өндіреді. Сорттарына Алькести, Де Бартоли, Фина, Винчи, Бирги, Мотия, Паолини және Баглио Оро жатады. 2012 жылы Марсала Еуропаның шарап астанасы деп жарияланды.