Кіріспе

Жер қазғыш эусоциалдық кеміргіш

Түрлер қорабы
| аты = Жылаңаш түлкі сырығы
| қазбалық диапазоны = Ерте плиоцен – қазіргі заман
| сурет = Nacktmull.jpg
| күйі = LC
| күй жүйесі = IUCN3.1
| күй дереккөзі =
| ата-аналарды көрсету = 3
| ата-бабалық авторлығы = Landry, 1957 Африка мүйізі мен Кенияның кейбір аймақтарында, әсіресе Сомали аймақтарында табиғи түрде өсетін жер қазғыш кеміргіш. Бұл түр blesmols-қа жақын және Heterocephalus туысының жалғыз түрі болып табылады. Сонымен қатар, оның өрімді және өрімсіз касталар арасындағы күрделі әлеуметтік құрылымы бар, бұл оны және жақын туысқан Дамараланд түлкі сырығын (Fukomys damarensis) сүтқоректілерде эусоциалдықтың (әлеуметтік ұйымдастырудың ең жоғары деңгейі) кеңінен танылған жалғыз мысалдарына айналдырады. Жылаңаш түлкі сырығының терісінде ауырсыну сезімі жоқ, метаболизмі мен тыныс алу деңгейі өте төмен. Ол сондай-ақ ұзақ өмір сүруімен, қатерлі ісікке қарсы тұру қабілетімен және оттегінің жетіспеуіне төзімділігімен ерекше. Бұрын оны басқа африкалық түлкі сырығы сияқты Bathyergidae тұқымдастығына жатқызғанмен, соңғы зерттеулер оны Heterocephalidae жеке тұқымдастығына жатқызды.

Сипаттама

Көбінесе олардың ұзындығы алматылар ірілеу келіп, салмағы жеткенше жетеді, ең ірілеріне дейін. Олар жер астындағы өмірге толық бейімделген. Олардың көздері өте кішкентай, көру қабілеті нашар. Аяқтары жұқа және қысқа, бірақ жер астында жылдам қозғалып, алға жылғандай артқа да жылжи алады. Үлкен, ілгекті тістері қазуға арналған, ал еріндері тістердің артында бітеді, қазу кезінде топырақ ауызға кірмеуі үшін. Жақтарын жабу үшін олардың бұлшық еттерінің шамамен төрттен бір бөлігі жұмсалады. Оларда шаш аз (сондықтан олардың жалпы аты осылай) және терісі қызғылт немесе сарғыш, әжімді. Терісінде жылуды сақтайтын қабат жоқ.

Зат алмасу және тыныс алу

Жылаңаш тышқантар өздерінің табиғи ортасының туннельдеріндегі оттегінің шектеулі болуына жақсы бейімделген. Олардың өкпелері жетілмеген, ал гемоглобині оттегіге жоғары сәйкестікке ие, бұл оттегі сіңіру тиімділігін арттырады. Олардың дене тынысы және метаболизмі олардың мөлшеріне қарағанда өте төмен, мысықтың шамамен 70% құрайды, демек, оттегіні аз қолданады. Ұзақ аштыққа жауап ретінде, олардың метаболизмі 25 пайызға дейін төмендеуі мүмкін.

Терморегуляция

Жылаңаш тышқан дене температурасын әдеттегі сүтқоректілерге тән реттеу механизмі арқылы басқармайды. Олар терморегуляторлар емес, термоконформерлер, себебі басқа сүтқоректілерден өзгеше, олардың дене температурасы қоршаған ортаның температурасына сәйкес өзгереді. Дегенмен, "Жылаңаш тышқанның температура және белсенділік циклы қоршаған орта жағдайларына тәуелді емес" деген мәлімдемелер де бар. Оксигенді пайдалану мен қоршаған орта температурасы арасындағы байланыс 29°C немесе одан жоғары температурада әдеттегі пойкилотермиялық үлгіден гомеотермиялық режимге өтеді. Төмен температурада жылаңаш тышқандар мінез-құлқы арқылы дене температурасын реттей алады. Мысалы, суық жылаңаш тышқандар бірігіп тұрады немесе күнмен жылытылған қуыстардың жақын жерлерін іздейді. Керісінше, оларға ыстық болғанда, жылаңаш тышқандар қуыстардың терең, салқын бөліктеріне шегінеді.

Ауырсыну сезімсіздігі

Жылаңаш тышқанның терісіндегі сезім талшықтарында нейротрансмиттерлер жоқ. Осының салдарынан, жылаңаш тышқандар қышқылға немесе капсаицинге ұшырағанда ауырсынуды сезінбейді. Оларға P заты, нейротрансмиттердің бір түрі, енгізілген кезде, ауырсыну сигналы басқа сүтқоректілердегідей жұмыс істейді, бірақ тек капсаицинмен, қышқылдармен емес. Бұл жануардың нашар желдетілетін тұрғын орындарында көмірқышқыл газының жоғары деңгейінде тіршілік етуге бейімделуі деп саналады, бұл олардың дене тіндерінде қышқылдың жиналуына себеп болар еді. Жылаңаш тышқандардың P затының жетіспеушілігі, сондай-ақ, кеміргіштерге тән гистаминмен шақырылатын қышыну және қырыну әрекетінің болмауымен де байланысты.

Қатерлі ісікке қарсы тұру

Жылаңаш кірпіш қарышқырлар ісіктерге қарсы жоғары төзімділік танытады, бірақ олар осыған байланысты ауруларға толыққанды иммунитет емес. Қатерлі ісікке жол бермейтін мүмкін механизм – бұл жеке жасушалар байланысқа келген кезде (бұл «контактілік тежелу» деп аталады) жасуша бөлінуін тоқтатып тұратын «p16» гені. Көптеген сүтқоректілердің, жалаңаш кірпіш қарышқырлардың жасушалары да «p27» гені арқылы контактілік тежелуге ұшырайды, бұл жасушалық көбеюді p16-дан әлдеқайда жоғары жасуша тығыздығында болдырмайды. Жалаңаш кірпіш қарышқырлар жасушаларындағы p16 және p27 гендерінің үйлесімі – қатерлі ісіктің басты белгісі болып табылатын бақырылмайтын жасуша көбеюіне қарсы қосқан кедергі. 2013 жылы ғалымдар жалаңаш кірпіш қарышқырлардың ісікке шалдықпауының себебі «өте жоғары молекулалық массасы бар гиалуронанға» (HMW HA) (табиғи қантты зат) байланысты болуы мүмкін екенін хабарлады, ол ісікке бейім адамдар мен зертханалық жануарлардағыдан «бес есе үлкен». Бұл ғылыми есеп бір айдан кейін Nature журналының мұқабасында жарияланды. Бірнеше айдан кейін Рочестер университетінің сол зерттеу тобы жалаңаш кірпіш қарышқырларда өте қатесіз ақуыздар өндіретін рибосомалар бар екенін мәлімдеді. Осы екі жаңалықтың нәтижесінде Science журналы 2013 жылдың «Жылдың омыртқалы жануары» атағын жалаңаш кірпіш қарышқырға берді. 2016 жылы екі жалаңаш кірпіш қарышқырда алғаш рет ісік анықталды. Алайда, екі жалаңаш кірпіш қарышқыр да зообақта туылған, сондықтан олар табиғи ортадағы 2–9% оттегіге қарағанда 21% атмосфералық оттегі бар ортада өмір сүрді, бұл ісік пайда болуына ықпал еткен болуы мүмкін. Голан биіктіктеріндегі соқыр тышқан (Spalax golani) және Яһуда тауларындағы соқыр тышқан (Spalax judaei) да ісікке төзімді, бірақ басқа механизм арқылы. 2023 жылдың шілдесінде жалаңаш кірпіш қарышқырдан тышқанға HMW HA-ға жауапты генді трансферлеу туралы зерттеу жарияланды, бұл тышқандардың денсаулығын жақсартты және олардың орташа өмір сүру ұзақтығын шамамен 4,4%-ға ұлғайтты.

Ұзақ өмір сүру

Жылаңаш тышқан басқа кеміргіштерге қарағанда ұзақ өмір сүре алады, өмір сүру ұзақтығы 37 жылдан асып түседі; ал ең ұзақ өмір сүрген кеміргіш – 28 жылға дейін өмір сүретін Африка шошқасы. Бұл түрдің өлім-жітім көрсеткіші жасқа байланысты өспейді, демек, көптеген сүтқоректілерге тән емес (жиі Gompertz-Makeham өлім-жітім заңымен анықталады). Сонымен қатар, олар қысқа өмір сүретін тышқандарға қарағанда өмірінің көп бөлігінде қан тамырларының сау қызметін сақтайды. Олардың ұзақ өмір сүру себебі әлі де даулы, бірақ бұл олардың қолайсыз жағдайларға жауап ретінде метаболизмін айтарлықтай төмендету қабілетімен байланысты болуы мүмкін, осылайша тотығу стресінен туындаған қартаюға байланысты зақымданудың алдын алады. Бұл жағдай "өмірді импульстармен өмір сүру" деп сипатталған. Олардың ұзақ өмір сүруіне "ақуыз тұрақтылығы" да ықпал етеді. Олардың ерекше ұзақ өмір сүруіне байланысты, жылаңаш тышқанның геномын тізбектеу үшін халықаралық күш-жігер жұмсалды. 2011 жылы геномның жобасы жарияланды, ал 2014 жылы оның жетілдірілген нұсқасы шығарылды. Оның соматикалық саны 2n = 60. Транскриптомдық тізбектеуді одан әрі зерттеулер көрсетті, митохондриялармен және тотығу-тотықсызданумен байланысты гендер тышқандарға қарағанда көбірек экспрессияланады, бұл олардың ұзақ өмір сүруіне үлес қосуы мүмкін. Адам, жылаңаш тышқан және тышқан бауырының ДНК жөндеу транскриптомдары салыстырылды. Адамның, жылаңаш тышқанның және тышқанның максималды өмір сүру ұзақтығы тиісінше шамамен 120, 30 және 3 жылды құрайды. Адам және жылаңаш тышқан сияқты ұзақ өмір сүретін түрлер тышқандарға қарағанда жоғары деңгейде ДНК жөндеу гендерін, соның ішінде бірнеше ДНК жөндеу жолдарының негізгі гендерін экспрессиялады. Бұған қоса, адам және жылаңаш тышқандағы бірнеше ДНК жөндеу жолдары тышқандармен салыстырғанда жоғары реттелген. Бұл тұжырымдар ДНК жөндеудің жоғары деңгейі ұзақ өмір сүруге көмектеседі және ДНК зақымдануының қартаю теориясымен сәйкес екенін көрсетеді.

Өлшемі

Ұрық өсіретін аналықтар көбінесе жаңа колониялар құру арқылы, басымдыққа ие болу үшін күресу арқылы немесе ұрық өсіретін аналық өлгеннен кейін оның орнын басу арқылы басым аналыққа айналады. Осы аналықтардың денесі, бірдей бассүйек еніне ие, ұрық өсірмейтін аналықтарға қарағанда ұзынырақ болады. Аналықтардың ұрық өсіруге дейінгі және кейінгі өлшемдері дене мөлшерінің айтарлықтай ұлғаюын көрсетеді. Осы белгінің бұрыннан бар морфологиялық айырмашылықтардың нәтижесі емес, доминантты аналыққа ие болудың өзінен пайда болатынына сенімді. Ұрық өсіретін аналықтар сияқты, ұрық өсіретін аталықтар да ұрық өсірмейтін аталықтардан ірілеу болып көрінеді, бірақ бұл айырмашылық аналықтардағыдан кішірек. Бұл аталықтардың іш қуысы терісі арқылы ұрықтарының сыртқы түрі де көрінеді. Аналықтардан айырмашылығы, көбінесе бірнеше ұрық өсіретін аталықтар болады.

Хронобиология

Жер астындағы мекендеу ортасы оның тәуліктік ырғағына шектеулер қояды. Ұдайы қараңғылықта өмір сүретін көптеген жекелемелер еркін қозғалыс үлгісін көрсетеді және күндіз де, түні де белсенді болады, арасында бірнеше рет қысқа мерзімге ұйықтайды. Африканың құрғақ шөлдерінде 75-тен 80-ге дейінгі санды мүшелерден тұратын топтар күрделі қуыстар жүйесінде бірге өмір сүреді. Жылаңаш тышқандар салған туннельдер жүйесінің жалпы ұзындығы 3-5 шақырымға дейін жетеді.

Рөлдер

Жылаңаш тышқан – еуросоциалдық деп танылған алғашқы сүтқоректі. Дамараланд тышқаншасы (Cryptomys damarensis) – қазіргі кезде белгілі жалғыз еуросоциалдық сүтқоректі. Жылаңаш тышқанның әлеуметтік құрылымы құмырсқалар, термиттер және кейбір аралар мен шершеңдердегіге ұқсас. Тек бір аналық (аналық) және бірден үшке дейін аталық көбейеді, ал қалған колония мүшелері жұмысшы ретінде жұмыс істейді. Аналық және көбейетін аталықтар бір жасқа келгенде көбейе алады. Жұмысшылар бедеу. Жүктілік шамамен 70 күнге созылады. Бір туындыда әдетте үштен он екіге дейін балапандар болады, бірақ жиырма сегізге дейін де болуы мүмкін. Орташа туынды мөлшері – он бір. Табиғатта жылаңаш тышқандар көбінесе жылына бір рет көбейеді, егер туынды аман болса. Қамауда олар жыл бойы көбейеді және 80 күн сайын туынды бере алады. Балалар соқыр болып туады және салмағы шамамен… Аналық алғашқы айда оларды емшектің сүтімен қоректендіреді, содан кейін колонияның басқа мүшелері оларды қатты тамақ жей алатынша фекальдық қоректің қамырымен тамақтандырады.

Жұмысшылар

Кіші жұмысшылар азық-түлік табуға және туннельдерді сақтауға баса назар береді, ал үлкен жұмысшылар шабуылдарға жауап беруге көбірек бейім. Белгілі бір ара түрлеріндегідей, жұмысшылар жеке топтардың орнына, әртүрлі жұмысшы касталарының мінез-құлқының үздіксіз спектрі бойынша бөлінеді. Жаңа көбейткіштік рөлге мұқтаж болмағанда жұмысшылар тұқымсыз болады.

Дисперстер

Инбридинг жалаңаш тышқандардың бір колониясында кең таралған. Ұзақ мерзімді инбридинг көбінесе төмендетілген тіршілік қабілетімен байланысты. Дегенмен, таралушы рөлінің анықталуы инбридингтен аулақ болумен қатар, алыс туыстарды шағылыстыру механизмін де ашты. Таралушылар морфологиялық, физиологиялық және мінез-құлқы жағынан колония мүшелерінен өзгеше, және қашуға мүмкіндік туғанда өз қонысын тастап кетуге белсенді түрде тырысады.

Әйелдің жұбайының таңдауы

Репродуктивті белсенді әйел жалаңаш түлкілер көбінесе таныс емес еркектермен (көбінесе туыс емес) байланыс жасауға ұмтылады, ал репродуктивті белсенді емес әйелдер айырма жасамайды. Репродуктивті белсенді әйелдердің таныс емес еркектерге басымдық беруі, ішкі туыстықтан қашуға бейімделу ретінде қарастырылады. Ішкі туыстықтан қашу себебі, ол әдетте зиянды рецессивті аллельдердің көрінуіне алып келеді.

Диета

Ашық түлкілер негізінен өте ірі түйіртүбіктермен (бір түлкінің салмағынан мың есе ауыр) қоректенеді, оларды жер астындағы қазба жұмыстары арқылы табады. Бір түйіртүбік колонияны ұзақ мерзімге, айларға, тіпті жылдарға дейін азықпен қамтамасыз ете алады.

Ашық түлкілер кейде өз нәжістерін де жейді.

Жыртқыш жануарлар

Жылаңаш түлкілерді негізінен жыландар жейді, әсіресе, қызыл тұмсықты жылан мен Кения құм жыланы, сондай-ақ түрлі жыртқыш құстар. Олар үйінділер салып, топырақты сыртқа шығарып жатқанда ең осал болады.

Қорғау мәртебесі

Жылаңаш тышқандар қауіп төндірмейді. Олар Шығыс Африканың құрғақ аймақтарында кеңінен таралған және көптеп кездеседі.

Фотосуреттер сандығы

Линкольн балалар зообағында тұратын жалаңаш кене National Geographic жобасы – «Фото-Арка» үшін суретке түсірілген алғашқы жануар болды. Бұл жобаның мақсаты – бүкіл әлемдегі зоопарктар мен жабайы табиғат қорықтарында өмір сүретін барлық түрлерді суретке түсіріп, жануарларды құтқаруға шақыру арқылы оларды сақтауға үлкен қызығушылық тудыру.